راسىندا, مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ويشىل اقىننىڭ ادالدىق جايلى پايىمى وتە تەرەڭ. ول ءوزىنىڭ 40-شى قارا سوزىندە: «...اعايىن تورقالى توي, توپىراقتى ولىمدە, ادالدىق بەرەكە الىسۋعا تابىلماي, بارىمتا ۇرلىق دەسە, تابىلا قوياتىنى قالاي؟» دەپ ناليتىنى بار.
دانانىڭ جوعارىداعى توقتامىن تاپسىرلەر بولساق, قازاق قوعامىندا ادالدىقتىڭ جۇگى اۋىر, وسى جولدا ىنتىماق تانىتىپ تابىسا الماعان اعايىن, بەرەكەسىزدىك ءۇشىن بىرىگەدى. بۇل اسا قاتەرلى جول. سول سەبەپتى, اتا-بابالارىمىز كەلەر ۇرپاعى وسىنداي قاتەرلى جولعا ءتۇسىپ كەتۋىنەن قاتتى ساقتانعان. ياعني, قوعامدىق ورتادا ادالدىق ۇعىمىنىڭ ۇستەمدىك ەتۋىن ەل باسشىلارى مەن باتىر-بيلەر ارقاشان قاداعالاپ وتىرعان.
مىسالى, اباي اتامىز بالاسى ءابدىراحماننىڭ قازاسىنا قاتىستى ايتقان نازا-جوقتاۋ جىرىندا:
كەشەگى وسپان اعاسى,
كىسىنىڭ مالىن جەمەپتى.
ادالدىق ءۇشىن الىسىپ,
جەگىشكە اقى تولەتتى...
ارعى اتاسى قاجى ەدى,
بەيىشتەن تاتقان ءشارباتتى,
جارىقتىقتىڭ ونەرى,
ايتۋعا ءتىلدى تەربەتتى,
ادالدىق, اقىل جاسىنان,
قوزعاپتى, تىنىشتىق بەرمەپتى, – دەپ, ءىنىسى وسپان مەن اكەسى قۇنانباي قاجىنىڭ ادالدىق جولىنان تايماي ومىردەن وتكەنىن ۇلگى رەتىندە جوقتاۋعا قوسادى.
قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىن زەرتتەگەن فولكلورتانۋشى ءا.ديۆاەۆ, قازاقتىڭ جوقتاۋ جىرلارى ومىردەن وتكەن تۇلعانىڭ جاقسى ءىس-ارەكەتىن ايگىلەيتىن ءسوز ۇلگىسى ەكەنىن ايتادى. سوعان قاراعاندا اباي اتامىزدىڭ جوقتاۋدا ايتقانى سياقتى, حالقىمىزدىڭ ەجەلگى ۇستانىمى دا, ءومىر ءسۇرۋ قاعيداتى دا ادالدىق بولعانىن اڭعارامىز.
ويتكەنى ادالدىق پەن ادىلدىك بۇزىلعان جەردە بەرەكە بولمايدى. ايتالىق, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن الەمگە ىقپالى ارتقان سوتسياليستىك لاگەر ەلدەرىندەگى يدەولوگيانى السىرەتۋ ءۇشىن جاسالعان اقش يدەولوگى اللەن داللەستىڭ جوسپارىندا: «ادالدىق پەن ادامي قۇندىلىقتاردى وتكەننەن قالعان كەسىرلى ادەت رەتىندە كەلەمەجگە اينالدىرىپ, جۇرت ولاردان جامان ادەت رەتىندە جيىركەنەتىن جاعداي تۋدىرۋىمىز كەرەك» دەپتى. وسىعان قاراپ-اق ادالدىقتىڭ ادامزات ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن باعامداي بەرىڭىز.
سول سياقتى مۇسىلمان دۇنيەسىنىڭ كەمەل تۇلعاسى ءالي مۇرتادا حازىرەتى «قانداي ءبىر قوعامنان ادالدىق كەتسە, ونىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر» دەگەن وسيەت قالدىرىپتى. ال ءبىزدىڭ حالقىمىز, ياكي قازاق ۇلتى جۇزدەگەن عاسىردى ارتقا تاستاپ, جويىلىپ كەتپەي بۇگىنگە جەتۋى بويىنداعى ادالدىعىنىڭ جەمىسى ەكەنى انىق.
ايتالىق, ۇلكەن اقىن قادىر ءمىرزاالى 2004 جىلى جارىق كورگەن ء«يىرىم» اتتى كىتابىندا: «سوناۋ سوعىس جىلدارى ۋكراينادان مال ايداعان ادامدار ءبىزدىڭ تۇكپىردە جاتقان الىس اۋدانعا ارەڭ جەتىپ, ەستەرىن جيدى. ازعان, توزعان, اش-جالاڭاش ۋكراينا قويشىلارى الدىنداعى وتار-وتار قويلارىنا يە بولا الماي, كەز كەلگەن جەرگە قيسايا كەتىپ, كەز كەلگەن جەردە ۇيىقتاپ جاتتى. ال ولاردىڭ شاشىراعان قويلارى جەرگىلىكتى مالعا قوسىلىپ, يەلەرىن ۇياتقا قالدىردى. سونىڭ وزىندە اش-جالاڭاش ارەڭ وتىرعان مەنىڭ جۇدەۋ جەرلەستەرىم بوسقىنداردىڭ ءبىر تىشقاق لاعىنا كوز الارتپاي, اداسىپ, لاعىپ جۇرگەن توقتى-تورىمدارىن يەلەرىنە ايداپ اپارىپ تاپسىرىپ ءجۇردى. «ب ۇلىنگەننەن بۇلدىرگى الما» دەگەندەي مۇنداي ادالدىق باسقا جۇرتتا بار ما ەكەن» دەپ تاڭدانا جازادى.
ارينە, ادالدىق جالپى ادامزاتقا ءتان قاسيەت. مىسالى, وتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارىنىڭ اياعىندا ازەربايجان ەلىنىڭ ۇكىمەت ءۇيىن سالىپ جاتقان نەمىس تۇتقىندارى ءبىر كۇنى جۇمىس ىستەۋدەن باس تارتادى. بۇل وقيعا ءبىرىنشى حاتشى م.باگيروۆكە جەتەدى. ول ءوزى كەلىپ ءمان-جايدى انىقتاسا تۇتقىندار: ء«بىز نەمىس حالقىنىڭ اتىنان جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. ادالدىق ءبىزدىڭ تۋىمىز. ساپاسىز ماتەريالمەن جۇمىس ىستەي المايمىز» دەپتى. نەمىس حالقىنىڭ ادالدىعىنا ءتانتى بولعان ازەربايجاندار بۇدان كەيىن تەك ساپالى قۇرىلىس ماتەريالدارىن جەتكىزىپ تۇرىپتى.
