اتالارىمىز جىلقى ت ۇلىگىن قولعا ۇيرەتىپ, باستىقتىرعان ىقىلىم زاماننان بەرى – ونى باپتاۋ, سىناۋ, بايگەگە قوسۋ جانە جاۋىنگەرلىك ونەرگە ۇيرەتۋ ىسىنە ەرەكشە ءمان بەرگەن. ءارى بۇل ءىلىمدى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاستىرىپ, مۇراگەرلىك ءىلىم رەتىندە ۇيرەتىپ وتىرعان.
جىلقىتانۋ ءىلىمى – جىلقىنى سىناۋ جانە باپتاۋدان تۇرادى. ياعني جىلقىنىڭ اۋەلى سىنىن بىلگەن ادام ونى باپتاي دا الادى. ەرتە زاماندا ءومىر سۇرگەن اتاقتى سىنشىلار ءتىرى جىلقىنى بىلاي قويىپ, دالادا جاتقان قۋ سۇيەككە قاراپ-اق ونىڭ تىرىدە قانداي جىلقى بولعانى جايلى سىن-سيپاتىن ايتاتىن بولعان.
مىسالى, سوناۋ باعزىدا اتاقتى تولىباي سىنشى جولاۋشىلاپ كەلە جاتىپ اناداي جەردە جاتقان اتتىڭ قۋ باسىن كوزى شالادى. تىزگىندى تارتىپ تۇرا قالىپ: «مىناۋ ەرەن جۇيرىكتىڭ باسى ەكەن, يمەك تۇمسىق, بوكەن تاناۋ, كوزىنىڭ ويىندىسى تەرەڭ, جار قاباق, ەكى جاقتىڭ ورتاسى الشاق, تىستەرى ءالى جالتىراپ تۇر, سۇيەگى قانداي اسىل ەدى جانۋاردىڭ. تۇمسىعىنا قاراعاندا, شوقتىعى بيىك, اياعى ۇزىن, قويان تىرسەك, سەرپىنى قاتتى, ءسىڭىرلى ەكەن. قۇمداۋىت, بوساڭ, كوبەلەڭ جەردە بايگە بەرمەيتىن جۇيرىك بۇل. جاسى توعىزدان اسىپ, ونعا قاراعان دەر شاعىندا ولگەن ەكەن, جانۋار», دەپتى.
سول سياقتى كەرەكۋلىك مولدا اتامىز ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ «تۇلپاردىڭ ءدۇبىرى» دەيتىن جازباسى بار. وندا مىناداي دەرەك ايتىلادى. ەرتەدە قازاقتىڭ اتاقتى ات سىنشىسىنىڭ بالاسى قالماقتىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالادى. وعان قالماقتار قوزى جايعىزىپ قويادى. بىردە الگى بالا ايدالادا جىلقىنىڭ قۋ باسىن كورىپ: «ۋاي, جارىقتىعىم-اي, سەنىڭ تۇلپاردىڭ باسى ەكەندىگىڭدى كىم تانيدى؟ مەنىڭ سىنشىنىڭ بالاسى ەكەندىگىمدى كىم تانيدى؟» دەپ ەڭىرەي بەرىپتى. بىرگە قوزى جايىسقان بالالار «جىلقىنىڭ قۋ باسىن كورىپ, قازاق بالا جىلادى», دەپ ايتىپ كەلەدى.
ونى ەستىگەن قالماق نويانى بالانى شاقىرىپ الىپ, «بالام, قۋ باسقا نەگە جىلادىڭ؟» دەيدى. بالا: «قۋ سۇيەكتەن تۇلپاردىڭ باسىن تانىدىم». – ولاي بولسا, – دەيدى قالماق نويانى: «مەنىڭ قىرىق مىڭ سان تۇمەن بۇقارامدى ارالاپ تۇلپار تاۋىپ كەل!». ءسويتىپ بالا تۇلپار ىزدەۋ جورىعىنا شىعادى. ەكى جىل تەنتىرەيدى. ءبىر كۇنى وزەننەن ءوتىپ كەلە جاتىپ, سۋدىڭ بەتىندە اعىپ بارا جاتقان جىلقىنىڭ توپ تەزەگىن كوزى شالىپ قالادى دا, ونى دەرەۋ ات ۇستىنەن ءىلىپ الىپ, سىعىپ كورىپ «مىناۋ تۇلپاردىڭ تەزەگى», دەيدى. ءبىر توپ نوكەرىن باستاپ وزەندى ورلەيدى. جاقىن ماڭدا ايالداپ جاتقان كەرۋەن بار ەكەن. شەتتە تۇرعان اياعى اقساق, ارقاسى جاۋىر, قۇيرىعى شولاق, كەستىرىلمەگەن كوك ساۋرىكتى كورگەن بالا «مىناۋ تۇلپار», دەپ تانىعان ەكەن.
سىنشىلىق جايلى تاعى ءبىر مىسال, اتاقتى نايمان بورانباي بي قابانباي باتىرعا مىنگىزەتىن تۇلپار ىزدەپ ءوزىنىڭ زامانداسى اتاقتى باي بۇلانبايعا حات جازىپ, ۇمبەتاي جىراۋدى جىبەرەدى. سونداعى بورانباي ايتقان جۇيرىكتىڭ سىنى:
ات بولسىن, ات بولعاندا ەلدەن ەرەك,
ءمۇسىن-سىنى ەرەكشە بولسىن بولەك.
بيىكتىگى وزىڭدەي بولسىن,
مەستىگى مەندەي بولسىن.
شاپقاندا ەكپىنىنەن جەل ەسىپ,
ءجۇرىسى قازىبەك ءبيدىڭ سوزىندەي بولسىن.
قۇلاعى قامىستاي بولسىن,
ەرىنى تالىستاي بولسىن.
ەكى كوزى بوتانىڭ كوزىندەي بولسىن,
ەكى شەكەسىنىڭ اراسى قارىستاي بولسىن.
قاباعى بۇركىتتىڭ قاباعىنداي بولسىن,
شىقشىتى بۋرانىڭ
ساعاعىنداي بولسىن.
جىلقىڭىزدا وسىنداي ءبىر تاي بار شىعار,
ءمۇسىنى مەنىڭ تالابىمداي بولسىن.
جالى جىبەكتەي بولسىن,
قاسقا ءتىسى كۇرەكتەي بولسىن,
مويىنى سۇڭعاق قازداي بولسىن,
جىگەرى بابىنا كەلگەن تۇلەكتەي بولسىن.
بەلدەمەسى قاناتتى بولسىن,
جاياسى جالپاق الاپتى بولسىن,
ءبىر كورگەندەر ءۇش كورەرلىك,
ەرەكشە سۇلۋ جاراقتى بولسىن.
ساۋىرى ق ۇلىنداي بولسىن.
كەكىلى بالاعا قويعان ت ۇلىمداي بولسىن,
ەگەستە ەردىڭ سەرىگى بولار,
ءوڭى-ءتۇسى بىرىڭعاي بولسىن.
قۇيرىعى توگىلىپ تۇرسىن,
تالدانىپ سوگىلىپ تۇرسىن.
تىلەرسەگى تومەن,
ەكى بۇتى الشاق بولسىن,
ارتىنان قاراعاندا,
الدىڭعى ءتوس سۇيەگى كورىنىپ تۇرسىن, – دەپ حات جازادى.
حاتتى العان بۇلانباي باي باس جىلقىشىنى شاقىرىپ الىپ, وسى ايتىلعان تۇلپاردى تاپ دەيدى. جىلقىشىسى «ونداي تۇلپار بار» دەيدى. بايدى ەرتىپ اكەلىپ ەكى جىل اردا ەمگەن قۇنانشىعار ساۋرىكتى كورسەتەدى. ونى قايدان ءبىلدىڭ دەگەندە جىلقىشى: ءبىرىنشى دالەلىم – بۇل تاڭ قىلاڭدا تۋىپ, ءتورت اياعىمەن دىك ءتۇستى دە, سىلكىنىپ ءجۇرىپ كەتتى. سول كەزدە بارلىق جىلقى ءبىر ساتتە دۇرك ەتىپ باسىن جەردەن كوتەردى. جىلقى ءۇيىرى تەڭدەسسىز تۇلپار تۋعاندا سولاي قۇرمەت كورسەتەدى. ەكىنشى دالەلىم – ق ۇلىن كۇنىندە جەلىگە بايلاعاندا جەتى كۇن استىن قازىپ جاتپاي تۇرىپ الدى. تۇلپار ەكەنىن ءبىلدىم دە, ەنەسىن قىسىراتىپ ەكى جىل اردا ەمىزدىم دەيدى. بۇل اتاقتى – قۋباس تۇلپار ەكەن.
جوعارىداعىداي ات سىنشىلارى قازاق دالاسىندا كوپ بولدى. اتاقتى تولىباي سىنشىدان باستاپ, باتىس وڭىردە ءومىر سۇرگەن ايگىلى سىنشىلار اۋقاتىم, شەركەش ايدابول, جاڭگىر حاننىڭ جىلقى تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ىسىمەن اينالىسقان اتى ءماشھۇر سىنشى تورە ابىلعازى, بوكەي ورداسىندا ءومىر سۇرگەن ءارى اتبەگى, ءارى سىنشى شوقاي شوڭكەي ۇلى. بۇل كىسىنىڭ جىلقىتانۋ ءىلىمى جايلى ورىس زەرتتەۋشىسى ا.كەللەر كولەمدى ەڭبەك جازىپ قالدىرعان.
ال اتىراۋ ايماعىندا ءومىر سۇرگەن دۇيسەنعالي سىنشى, شەجىرە-جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ شىعارمالارىندا اتى اتالاتىن اتاقتى كيىكباي سىنشى (اقان سەرىنىڭ قۇلاگەرىن سىناعان) جايلى ءۇزىپ-ج ۇلىپ ايتىلسا, كەڭەس وداعى كەزىندە بۇل ءداستۇردى ۇلىتاۋلىق تاي تىلەگەنوۆ, جاڭارقالىق مۇسا سىنشى, سارىسۋ بويىندا ءومىر سۇرگەن قالماق كوبەن سىنشى, وڭتۇستىك وڭىردە ماقۇلبەك شەرىم ۇلى, جەتىسۋلىق اعايىندى سىنشىلار ولجاباي مەن بەكتىباي, قىتاي-موڭعول ەلدەرىندە ءومىر سۇرگەن كۇڭگەيباي, قالقاباي, تۇركىستان سياقتى مىقتىلاردىڭ ارتىندا قالدىرعان مۇراسى بارشىلىق.
جىلقىتانۋدىڭ ەكىنشى قىرى – ات باپتاۋ. حالىق اراسىنا تانىمال اتبەگىلەر – كەرەكۋلىك بەجۋ, جەتىسۋلىق باقاي اتبەگى, سىرگەلى مەڭدەكە, ساعىزدىق تىنەي تالپاق, ۇستىرتتە ءومىر سۇرگەن مىقىرباي اتبەگى, وسىلاردىڭ ءىزىن جالعاپ كەڭەس وداعى كەزىندە اتبەگىلىكپەن اينالىسقان اتاقتى «قۇلانقارا», «بۇلانقارا» اتتى سايگ ۇلىكتەردى باپتاعان بوشاي كىتاپباەۆتىڭ تاجىريبەسى ءوز الدىنا ءبىر توبە.
قازىرگى تاڭدا اتامۇرامىزدى ۇرپاق جالعاستىرىپ دامىتقان ات باپكەرلەرى – سوزاقتىق مارقۇم فايزوللا ورمىزوۆ, تارازدىق نۇرداۋلەت الىبەك ۇلى, جەتىسۋلىق ناركەن قاليبەك, اعادىرلىق جولدىباي كەنجەعۇلوۆ, التايلىق ەركىن تەمىرباي ۇلى, موڭعوليالىق قادىل ايداۋباي ۇلى سىندى تۇلعالار بار.
جالپى اتبەگىلىك ونەر – قىرعىز, موڭعول, التاي, حاقاس سياقتى تۇركى تۇقىمداس كوشپەلىلەرگە ورتاق مۇرا. بۇلاردىڭ اتبەگىلىك ونەرلەرىندە اسا ايىرماشىلىق جوق.
دەسەك تە, جىلقى باپتاۋدىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ونىڭ ءتۇبىر سيپاتىن ءبىلۋ دەيدى ەجەلگى ىلىمدە. مىسالى, كولەنبۇيىر ءوڭىرىن مەكەن ەتكەن كوشپەلى تايپالاردىڭ نويانى پۇرەبجاب 1874 جىلدارى جازىپ قالدىرعان «قۇپيانىڭ قۇپياسى, كونەنىڭ كونەسى جايلى ءىلىم» اتتى اتبەگىلىك تۋرالى قۇندى ەڭبەگىندە: «جىلقىنىڭ ءتۇبىر سيپاتى ونىڭ بولمىس-بىتىمىندە ساقتالعان – جان-جانۋار, اڭ-قۇستىڭ جاقسى سيپاتتارىنا سالىستىرا بىلگەن دۇرىس», دەيدى.
بۇل ءىلىم اسكەري قولباسشى, ءارى اتبەگى سەمەن ميحايلوۆيچ بۋدەننىيدىڭ دا ەڭبەگىندە كەزدەسەدى. مارشال جۇيرىك جىلقىنى سىناعاندا: قويان, تۇلكى, ەسەك سيپاتتارىنا قاتتى ءمان بەرگەن. ونىڭ ايتۋىنشا, قويان سيپاتتى جۇيرىك – تىز ەتپە ۇشقىر, اياعى جەڭىل ءارى ءجۇرىسى ۇتىمدى بولادى دەسە, تۇلكى سيپاتتى جۇيرىك – دەنەسى جيناقى, ىقشام ءارى اتقان وقتاي تىك جۇرەدى, قۇيرىعى تۇلكىنىڭ قۇيرىعىنداي بىرتەگىس, جىڭىشكە, سۇلۋ كورىنەدى. ال ەسەك سيپاتتى جۇيرىك – ءتورت اياعىن تەڭ باسادى ء(تورت اياعىن تەڭ باساتىن حايۋان ەسەك قانا). ياكي, ءتورت اياقتى تەڭ باسۋ دەگەنىمىز – تۇياقتىڭ دۇرىس ءبىتىمى. ويتكەنى تابانى «قازتابانداپ» جەرگە تيمەيتىن ءدوپ-دوڭگەلەك قوبى تۇياق ەسەكتە عانا بار. تۇياعى وسىلاي بىتكەن جىلقى اقسامايدى ءھام جاسقانباي باسا الادى.
بايىرعى كوشپەلىلەر جىلقىنىڭ جاراتىلىسىن ء(تۇبىر سيپاتىن) اڭداۋ ارقىلى جاۋىنگەرلىك ونەرگە بەيىمدەگەن. اتاپ ايتقاندا, ارىستان, بۇلان سيپاتتى جىلقىلاردى نايزاگەر جاۋىنگەرلەر ءمىنىپ شەپ بۇزاتىن بولسا, مارال, قويان, تۇلكى سيپاتتى جۇيرىكتەردى حابار الماسۋ ىسىنە جانە ساداقشىلارعا مىنگىزگەن. ويتكەنى مۇنداي سيپاتتى جىلقىلار قوزعالىس كەزىندە ەنتىگىن تەز باساتىندىقتان ساداقشىلار ءۇشىن وتە قولايلى. ال بوكەن, ەلىك, قۇلان سيپاتتى جىلقىلاردى قىلىشكەرلەر مەن جەڭىل مانەۆر جاساۋعا ىڭعايلى قانجار جانە ايبالتامەن قارۋلانعان جاۋىنگەرلەر مىنەتىن بولعان.
