الەم • 27 قاڭتار، 2020

ۇلىبريتانيا ەۋروپالىق وداقپەن «قوشتاستى»

43 رەتكورسەتىلدى

«برەكسيتتىڭ» جىرى بىتەر ەمەس. كۇنى كەشە ۇلىبريتانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى بوريس دجونسون ەۋروپالىق وداقتان شىعۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويدى. اتالعان قۇجات بۇعان دەيىن ەو تاراپىنان بەكىتىلىپ، تۇماندى البيونعا جولدانعان-تۇعىن.

«برەكسيتپەن» باسى قاتقان بوريس مىر­زانىڭ اقىرى جۇزىندە كۇلكى وينادى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. «داۋنينگ ستريت» تاراتقان سۋرەتتە ب.دجونسون جىلى جىميىپ، قول قويىپ وتىرعان ءساتى بەي­­نە­لەنگەن. وسى تاريحي ساتكە قاتىستى پىكىر بىلدىرگەن پرەمەر-مينيستر «ەل تا­ري­­حىنداعى تاڭعاجايىپ ءسات» دەپ باعا بەردى.

گازەتىمىزدىڭ بۇعان دەيىنگى نومىر­لە­رىندە ۇلىبريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداق­تان شىعۋى جونىندە بىرنەشە رەت جاز­دىق. قىسقا قايىرساق، 2016 جىلى تۇماندى البيوندا وسىعان قاتىستى جال­پىحا­لىق­تىق رەفەرەندۋم ءوتىپ، كارى قۇر­لىق­پەن قوشتاسۋدى اڭسايتىندار باسىم شىققان-دى. الايدا داۋىس بەرۋ ماسەلەنى شەشۋدىڭ ورنىنا، كوپتەگەن تۇيتكىلدىڭ شەتىن قىلتيتتى. اسىرەسە، ەۋرو­وداق­تان شىققاننان كەيىنگى جاعداي كوپ تالقىلاندى. ماسەلەن، سولتۇستىك يرلان­ديا مەن يرلانديا اراسىنداعى شەكا­را، وداقپەن قوشتاسقانى ءۇشىن تولە­نە­تىن ايىپپۇل سەكىلدى سۇراقتار ەۋروپا ساياساتكەرلەرىنىڭ باسىن قاتىرىپ كەلەدى.

رەفەرەندۋمنان كەيىن ەل تىزگىنىن قولىنا العان تەرەزا مەي دە بريۋسسەلمەن كەلىسە الماي، قىزمەتىنەن باس تارتقان. سودان كەيىن پرەمەر كرەسلوسىنا جاي­عا­سقان ب.دجونسون ەلدە پارلامەنتتىك سايلاۋ وتكىزدى. داۋىس بەرۋ ناتيجەسى بو­يىنشا ونى قولدايتىندار باسىم تۇس­كەن. وسى­لايشا، لوندوننىڭ ەكس-مەرى ءوز ماق­ساتىن ورىنداۋعا تۇبەگەيلى كىرىستى.

ايتپاقشى، بريۋسسەلدەگى اتقا­مى­نەر­لەرمەن باسى پىسپەگەن بريتانيا باسشى­لا­رى «برەكسيت» مەرزىمىن بىرنەشە رەت ۇزارتتى. مەجەلى ۋاقىتتا تۇك تىندىرا الماعان اعىلشىندار ەۋروپالىق وداق­تىڭ استاناسى بريۋسسەلدەن 2020 جىلعى 31 قاڭتارعا دەيىن مۇرسات سۇراعان.

انە-مىنە دەگەنشە قاڭتار اياقتالىپ، ەو ەكىجاقتى كەلىسىمگە ەنجارلىقپەن قول قويدى. ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى وسىعان قاراماستان قۋانىشىن جاسىرا العان جوق. ب.دجونسوننىڭ ايتۋىنشا، «برەكسيت» جونىندەگى قۇجاتتىڭ رەسمي بەكىتىلۋى بىرنەشە جىلعا سوزىلعان داۋعا نۇكتە قويماق.

«ەندى ءبىز دەربەس مەملەكەت رەتىندە ارەكەت ەتىپ، قوعامدىق قىز­مەت­تى جاق­سار­­تۋعا، تاڭعاجايىپ ۇلى­بري­تا­نيا­نىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىنە مۇمكىندىك بەرىپ، دامۋى­نا نازار اۋدارامىز. ەۋروپالىق وداق­پەن دوس ءارى تاۋەلسىز ەل رەتىندە ىرگەسى بەرىك قارىم-قاتىناس ورناتامىز»، دەدى پرەم­ەر-مينيستر قۇجاتقا قول قويعان­نان كەيىن.

«برەكسيت» كەلىسىمىنە قول قويۋعا بريۋس­سەل شەنەۋنىكتەرىنىڭ ىنتا تانىت­پا­­عانىن ايتتىق. ەۋروپالىق كوميسسيا پرەزيدەنتى ۋرسۋلا ۆون دەر لەيەن مەن ەۋروپالىق كەڭەس توراعاسى چارلز مايكل قۇجاتتى لوندونعا جونەلتكەننەن كەيىن پىكىر بىلدىرۋگە ق ۇلىقسىز بولدى. ۆون دەر لەيەن حانىم تۋيتتەردەگى پاراق­شاسىنا «چارلز مايكل ەكەۋمىز ۇلى­بريتانيانىڭ ەۋروپالىق وداقتان شىعۋ جونىندەگى قۇجاتقا قول قويدىق. ونى راتيفيكاتسيالاۋ ەۋروپالىق پارلا­مەنت­تىڭ ەنشىسىندە» دەپ جازسا، م.چارلز «ما­سە­لە­لەر وزگەرەتىنى ءسوزسىز، ايتسە دە ءبىزدىڭ دوستىعىمىز ۇزىلمەيدى. ارىپتەس ءارى وداق­تاس رەتىندە تاريحتىڭ جاڭا پاراعىن اشامىز» دەپ قىسقا قايىردى.

كارى قۇرلىقتى اۋرە-سارساڭعا سال­عان كەلىسىمگە قول قويىلدى، ايتەۋىر. ونىڭ زاڭدى كۇشىنە ەنۋى ءۇشىن ەۋرو­پا­لىق پارلامەنتتىڭ ماقۇلداۋى مەن ۇلىبريتانيا پاتشايىمىنىڭ بەكىتۋى قاجەت. 600 بەتتىك قۇجاتتا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى، تۇماندى البيون تولەۋى ءتيىس 33 ميلليارد فۋنت-ستەرلينگ مىندەتتەمە، يرلانديا شەكاراسى سەكىلدى ماسەلەلەر ەگجەي-تەگجەيلى قاراستىرىلعان.

وسىلايشا، 4 جىلعا سوزىلعان «برەك­سيت» ماسەلەسى بىتۋگە تاياپ قالدى. 31 قاڭتار كۇنى ۇلىبريتانيا رەسمي تۇردە ەۋروپالىق وداقتان شىقپاق. دەگەنمەن، ۇلىبريتانيا كارى قۇرلىقتان ءبىرجولا قول ءۇزدى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. بىرىنشىدەن، بيىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىنگى ۋاقىت «ترانزيتتىك مەرزىم» سانالادى. تۇسىنىكتى تىلمەن ايتساق، ەشتەڭە ايتارلىقتاي وزگەرمەيدى. تەك بريتانيا باسشىلارى بريۋسسەلدەگى جيىندارعا بۇرىنعىداي قاتىسپايدى.

بىراق بوريس مىرزا باستاعان اعىلشىن اتقامىنەرلەرى قاراپ وتىرماق ەمەس. وسى ۋاقىت ارالىعىندا كوپتەگەن كەلىسىمدەردى بىرجاقتى شەشىپ الۋى ءتيىس. ماسەلەن، يرلانديا شەكاراسى، ەۋروپالىق وداققا كىرەتىن ەلدەر ازاماتتارىنىڭ قۇقىعى، تولەماقىنىڭ ناقتى سوماسى ءالى دە تولىق شەشىلگەن جوق.

2021 جىلدان باستاپ كوپ نارسە وزگەرمەك. اسىرەسە، يرلانديا مەن سول­تۇس­تىك يرلانديا اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسى ءالى دە تالقىلاۋدى قاجەت ەتەدى. كەي ساراپشىلار «برەكسيت» ەكى ەل­دىڭ تاعدىرىنا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن دەپ ەسەپتەيدى. ەستەرىڭىزدە بولسا، XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا يرلانديا ارالى تىنىشسىز ەدى. يرلانديانىڭ بىرىگۋىن قولداپ، بريتانيالىق باس­قا­رۋدى توقتاتۋعا قارسىلار مەن ۇلى­بر­يتانيانى قولدايتىندار اراسىندا قارۋلى قاقتىعىس ءجيى بولاتىن. شيە­لە­نىس­تى رەتتەۋ ءۇشىن 1998 جىلى بەلفاست كەلىسىمى جاسالدى. سوعان سايكەس، ەكى تاراپ تا قارۋىن تاستاپ، 30 جىلعا سوزىلعان تەكەتىرەسكە نۇكتە قويىلدى.

«برەكسيتتىڭ» رەسمي اياقتالۋىمەن وتكەن عاسىردىڭ ەنشىسىندە قالعان قاقتىعىس قايتا باستالا ما دەگەن قاۋىپ بار. ويتكەنى تۇماندى البيوندى ۇرەيدە ۇستاعان يرلانديا رەسپۋبليكاشىلار اسكەرى (يرا) تاراعانىمەن، ونىڭ مۇشەلەرى ەشقايدا كەتكەن جوق. ولاردىڭ كەيبىرى سۋىق قارۋلارىن جاسىرىپ قالعانى بۇقارالىق اقپارات قۇرالى بەتىنە ارا-تۇرا شىعىپ تۇرادى. ونىڭ ۇستىنە، قارۋىن تاركىلەگەنمەن، سوعىس ونەرىنە ماشىقتانعان ادامنىڭ اسكەردە ۇيرەنگەنىن ۇمىتا قويۋى ەكىتالاي. ياعني، الدا-جالدا يرلانديادا قايتا قاقتىعىس تۋا قالسا، يرا-نىڭ قايتا توپتاسۋى ابدەن مۇمكىن.

شەكارا ماسەلەسى مۇنىمەن بىتپەيدى. يرلانديا مەن سولتۇستىك يرلانديا تۇيىسكەن جەردە كوپتەگەن اۋىلدار بار. مىسالى، شەكارادا ورنالاسقان ءبىر ەلدى مەكەننىڭ بريتانيالىق جاعى بەلكۋ، ال يرلانديالىق جاعى بلەكلايون اۋىلى دەپ اتالادى. ەكى ورتانى بەلكۋ وزەنى ءبولىپ جاتىر. اۋىلدىڭ تۇرعىندارى دا كوپ ەمەس. بەلكۋدە بەس جۇزگە جۋىق، بلەك­لايوندا ءۇش جۇزگە جۋىق ادام بار. ەكى مەملەكەتكە تيەسىلى ەكەنىنە قا­را­ماستان، حالىقتىڭ «اۋىلى ارالاس، قويى قورالاس». ەلدى مەكەندەگى جالعىز ەت دۇكەنى يرلانديالىق تاراپتا ورنالاسقان. ال شاشتاراز، شارۋاشىلىق دۇكەنى ۇلىبريتانيا اۋماعىندا تۇر. ايتا بەرسەڭىز، مۇنداي مىسالدار جەتىپ-ارتىلادى.

شەشىمىن تاپپاعان تاعى ءبىر ماسەلە – يرلانديا مەن سولتۇستىك يرلاندياعا كەلەتىن تاۋارلاردى كەدەندىك راسىمدەۋ. ەۋروپالىق وداقتىڭ باسقا ەلدەرىنەن اكەلىنگەن تاۋارلارعا ۇلىبريتانيانىڭ باج سالىعى سالىنا ما؟ الدە، دۇنيە­جۇ­زىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ بەكىتكەن ەرە­جە­لەرى قولدانىلا ما؟ بۇل دا ءالى باسى اشىق تۇر.

ەو ازاماتتارىنىڭ قۇقىعى دا ءالى تالقىلاۋدى قاجەت ەتەدى. اتالعان قۇ­جات­قا سايكەس، وداق قۇرامىنا كىرەتىن مەم­لەكەتتەردىڭ تۇرعىندارى ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ اۋماعىندا ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋعا، كوشىپ-قونۋعا، جۇمىس ىستەۋگە قۇقىلى. 2021 جىلدان كەيىن تۇماندى البيونداعى ەۋروپالىقتار مەن كارى قۇرلىقتاعى اعىلشىنداردىڭ جاعدايى قالاي بولماق؟ بۇرىنعىداي ەمىن-ەركىن جۇرە بەرە مە، الدە ارنايى ۆيزا ازىرلەتۋى كەرەك پە؟ ەو قۇرامىنداعى ءبىر ەلدە جۇمىس ىستەپ، باسقا مەملەكەتتە زەينەتكە شىققاندار زەينەتاقىنى قالاي الادى؟

ايتا بەرسەڭىز، مۇنداي ماسەلە وتە كوپ. قىسقاسى، «برەكسيتتىڭ» رەسمي اياق­تا­لۋى­نا ساناۋلى كۇن قالسا دا، ءالى شەشىل­مەگەن داۋ شاش ەتەكتەن.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇعىنا بىلگەنگە – ۇلت تاعدىرى

ساياسات • بۇگىن، 06:57

كوڭىلگە مەدەت بولعان ماقالا

رۋحانيات • بۇگىن، 06:56

54 ادام جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 06:39

ەل بولىپ ەڭسەرەمىز

ساياسات • بۇگىن، 06:20

بۋمەرانگ

رۋحانيات • بۇگىن، 05:54

قورعاۋشىلارعا دا قولداۋ قاجەت

ايماقتار • بۇگىن، 05:46

تويدىڭ سوڭى توپىرلاعان سىرقات

ايماقتار • بۇگىن، 05:43

اقيرەكتە – ارىستان باب...

تانىم • بۇگىن، 05:33

تەاتردىڭ ونلاين تارتۋى

رۋحانيات • كەشە

ءۇي جانۋارىنان ۆيرۋس جۇعا ما؟

كوروناۆيرۋس • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار