اباي • 23 قاڭتار، 2020

ابايتانۋ ارقىلى قازاق ءوز بولمىسىن تابادى

69 رەتكورسەتىلدى

2020 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قازاق حالقى ءۇشىن ماڭىزى زور ۇلكەن-ۇلكەن داتالى شارالار وتكىزىلمەك. اتاپ ايتساق، ءال-فارابي بابامىزدىڭ 1150 جىلدىق، التىن وردانىڭ 750 جىلدىق، ابايدىڭ 175 جىلدىعى قاتارلى كوپتەگەن داتالى مەيرام وتكىزىلۋگە جوسپارلانىپ وتىر.

سونىڭ ىشىندە بيىلعى تويلانۋعا جوسپارلانعان اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 175 جىلدىق مەرەيتويدىڭ ورنى الابوتەن. ول تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان»  اتتى تاماشا ماقالا جازدى. بۇل ماقالانىڭ ماڭىزى اسا جوعارى. توقاەۆتىڭ باستى ماقساتى – توي وتكىزىپ عانا قويۋ ەمەس، حالىقتىڭ رۋحاني قاجەتتىلىگىن وتەۋ. بۇل ەڭ دۇرىس باستاما.

«اباي تويى دەگەنىمىز – ابايتانۋ» دەگەن ءسوز. ابايتانۋ دەگەنىمىز، قازاقتانۋ دەگەن ءسوز. ءبىز ابايدى تانۋ ءۇشىن، اۋەلى ابايدى وقۋىمىز كەرەك، ءتۇسىنۋىمىز كەرەك، تۇبىنە تەرەڭ بويلاۋىمىز كەرەك. اباي ارقىلى قازاقتىڭ وتكەنى مەن بولاشاعىن بىلۋگە بولادى. قازاق دەگەندە ابايدىڭ ءومىر سۇرگەن زامانى XIX عاسىرداعى قازاق پەن بۇگىنگى XXI عاسىرداعى قازاقتاردى قاتار تانيمىز. اينالىپ كەلگەندە ابايتانۋ دەگەنىمىز شىن مانىسىندە قازاقتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋى دەگەن ءسوز.

قاسىم-جومارت توقاەۆ «اباي الەمى بىرەگەي ۇلكەن قۇبىلىس» دەپ بەلگىلەدى. نەگە ۇلكەن قۇبىلىس؟ اباي سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى. ول ناعىز تولىق ادام. اباي تولىق ادام تۋرالى انىقتاما جاساعان. مىسالى، ءبىر ولەڭىندە: «اقىل، قايرات، جۇرەكتى بىردەي ۇستا، سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن ەرەك» دەيدى. ياعني اقىل، قايرات، جۇرەك ۇشەۋىن توعىستىرا الماساڭ تولىق ادام بولا المايسىڭ دەگەن-ءدى. ال بۇگىنگى قازاق قوعامىندا قانشا تولىق ادام بار؟ وكىنىشتىسى، بۇگىنگى تاڭدا ونداي تولىق ادام تابۋ وتە قيىن شارۋا. ويتكەنى، قازاقتا اباي عانا تولىق ادام.

اباي قاشىق بولاتىن بەس دۇشپاندى، اسىق بولاتىن بەس اسىل ءىستى جازىپ كەتتى. بۇنى دا تولىق ادامنىڭ سيپاتى دەپ ۇعىنعان دۇرىس. مىسالى: «وتىرىك، وسەك، ماقتانشاق، ەرىنشەك، بەكەر مال شاشپاق بەس دۇشپانىن بىلسەڭىز» دەيدى. ابايدىڭ ءوز باسى وسى بەس دۇشپانان اۋلاق بولعان. ول پاك، جانى تازا ادام. ال «تالاپ، ەڭبەك، تەرەڭ وي، قاناعات، راقىم ويلاپ قوي، بەس اسىل ءىس كونسەڭىز» دەپ ءوز بويىنا وسى بەس اسىل قاسيەتتى جىيدى.

 سوندىقتان دا اباي ناعىز تولىق ادام. تولىق ادامنىڭ سيپاتىن بويىنا، قانىنا سىڭىرگەن جان. «ابايدان قالعان ءسوز جوق» دەپ بۇرىنعى قاريالار تامسانا ايتىپ وتىراتىن. ابايدى بىزدەن كورى ءبىزدىڭ اكە-شەشەلەرىمىز، بابالارىمىز جاقسى تۇسىنگەن. كەرىسىنشە بۇگىنگى قازاق ءسىز بەن ءبىز ابايدىڭ جانىن شالا تۇسىنەمىز. ەڭ وكىنىشتىسى، كەيبىر جاستارىمىز ابايدى تۇسىنبەك تۇگىلى وقىماعان، تىپتەن ەسىمىن دە بىلمەيدى.

مىنە، ابايتانۋ دەگەنىمىز – ابايدىڭ ءومىر جولىن زەرتتەۋ، زەردەلەۋ، شىعارماشىلىعىمەن تانىسۋ، ءپالساپاسىنا تەرەڭ بويلاۋ دەگەن ءسوز. ابايدىڭ جانىن ۇعۋ ارقىلى قازاقتىڭ جانىن ۇعامىز. سەبەبى، ابايدىڭ تۇلا بويىنا قازاقتىڭ بارلىق جاقسى قاسيەتتەرى توعىسقان. ونى ءبىز ابايدىڭ شىعارماسىنان دا تابامىز. ابايدىڭ شىعارمالارىنان، اسىرەسە، تۇڭعىش «عاقليا» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن  پالساپالىق قارا سوزدەرىنەن. مۇندا اباي XIX عاسىرداعى قازاقتىڭ پروبلەماسىن  كوتەرگەن. XXI عاسىردا ابايدىڭ كوتەرگەن پروبلەماسى سول قالپىندا ماڭىزىن جويعان جوق.

اباي – الەم دەڭگەيىندەگى ادام. ۇلكەن عۇلاما. «حاكىم»، دەگەنىمىز دانا، عۇلاما دەگەن ءسوز. ءاربىر ۇلت پەن ەلدى تانىتاتىن حاكىمدەر بار. موڭعول ەلىن الەم شىڭعىسحان ارقىلى بىلەدى.  قاي ەلگە بارساق تا، موڭعولدان كەلدىك دەسەك «شىڭعىسحاننىڭ ەلىنەن كەلدىڭ بە؟» دەپ سۇراپ جاتادى. ءبىز قازاقستاندى اباي ارقىلى تانىپ، ابي ارقىلى الەمگە تانىتۋىمىز قاجەت. قازاقپىن، قازاقستاننان كەلدىم دەسە، «اا، ابايدىڭ ەلىنەن كەلدىڭ بە؟» دەپ اقش، انگليا، فرانتسيا ەلدەرى سۇرايتىن دارەجەگە جەتسە عوي... ويتكەنى اباي الەمدىك دەڭگەيدە ويلاعان، تولعاعان ادام.

ابايدىڭ ءپالساپاسى وتكەن داۋىرىندەگى سوكرات، اريستوتەل،  پلوتاندەرمەن دەڭگەيلەسەدى.  قاراسوزدەرىندە «سوكراتپەن سىرلاسۋ» اتتى ءبىر ءبولىم بار.  اباي XIX عاسىرداعى باتىستىڭ فيلوسوفتارىن تۇتاس وقىپ، زەرتتەگەن.  ءوزىنىڭ تولعانىستارى دا سولاردىڭ تۋىندىلارىمەن قاتار دارەجەدە. الەمدىك دەڭگەيدە ويلاۋ دەگەن وسى. ابايدىڭ پوەزياسى، قاراسوزدەرى،  تۇتاس سول قالپىنشا ءپالساپا. بارلىعى تاربيەلىك مانگە يە. وندا بوس ءسوزدى ۇيقاستىرىپ جيىپ-تەرىپ جازعان ولەڭدەر جوق.

«اباي 40 جاسىنان باستاپ ءوندىرىپ جازعان» دەيدى مۇحتار اۋەزوۆ. الايدا از جازسا دا كوپ نارسەنى تولعادى. بارلىق سالاداعى پروبلەمالاردى قوزعادى. ابايدى الەم دەڭگەيىنە تانىتۋ قاجەت. سودان ءبىزدىڭ ەل دە اباي ارقىلى الەم دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى. بىراق تا الدىمەن ءوزىمىز تانىپ الايىق. ءوزىمىز بىلمەي جاتىپ باسقا ەلگە تانىتامىز دەگەنىمىز بوس قيال، دالباسالىق. ابايدى تانۋ ءۇشىن قازاقي بولمىس پەن قازاقي زەردە، مىنەز كەرەك. ابايداي بولماسا دا ۇقساپ باعاتىن زيالى قاۋىم قاجەت. اباي بۇرىن دا وقىلعان، ناسيحاتتالعان. دەگەنمەن ولاردىڭ بارلىعى ءۇستىرت جاسالعان قورىتىندىلار ەدى.

ابايدى الەمگە تانىتقان – اۋەزوۆ، العاش تانىعان – الاش كوسەمدەرى. سول ءۇشىن مۇحتاردى دا تانىپ، «اباي جولىن» زەرتتەۋ قاجەت. ابايتانۋ جان-جاقتى عىلىم. ءۇستىرت وقىپ، ەكى ولەڭىن جاتتاۋ ارقىلى تۇڭعيىعىنا بويلاي المايمىز. ابايتانۋدىڭ شىت جاڭا نەگىزىن قالاۋىمىز قاجەت. ماقالانىڭ ماڭىزدىلىعى دا وسىندا.  

سۇلتان تاۋكەي ۇلى،

موڭعوليا ەلىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى،

ۇلان-باتىر قالاسى

سوڭعى جاڭالىقتار

باسىلىم باسشىلارى - ەركىن قىدىر (1962)

باسىلىم باسشىلارى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار