قوعام • 21 قاڭتار، 2020

اعا مەن ءىنى

473 رەتكورسەتىلدى

1980-جىلداردىڭ ورتاسىندا «كومسو­مولسكايا پراۆدا» گازەتى ماسكەۋ تۇرعى­نى، جۋكوۆسكي اتىنداعى اۋە-اسكەري اكادەمياسىنىڭ تۇلەگى، تەح­نيكا عى­لىم­دارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، پولكوۆنيك راۋناق ەسەن­بەرلينگە ءوز ومىرىنە اسەر ەتكەن تۇلعا جايلى ەس­تەلىك جازىپ بەرۋ­دى ءوتىنىپتى. راۋناق كوكەمىز ءارى-بەرى ويلانىپ «مەن ءۇشىن ەرەكشە ادام» دەگەن تاقىرىپپەن جالعىز اعاسى، تاۋ تۇلعالى جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرلين جايلى قالام تارتقان ەكەن.

بۇل جازبا 2015 جىلى، ياعني ەسەنبەر­لين­نىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي نۇر-سۇلتان قالالىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنا قاراستى «رۋحانيات» ور­تالىعى قۇراستىرعان جيناققا، احمەت دۇيسەنباەۆتىڭ قازاقشا­لاۋىمەن جارىق كوردى. بيىل زاڭعار جازۋ­شىنىڭ 105 جىلدىق مەرەيى. وسى ورايدا ءومىر­دىڭ نەبىر اۋىر تاۋقىمەتىن باستان وتكەرە ءجۇ­رىپ، كىسىلىكتىڭ تۋىن جىقپاعان، ءبىرى – قازاق تاريحىنىڭ ادەبي-كوركەم نۇسقاسىن جاساپ، ۇزاق جىل وتارلانۋ سالدارىنان تالقاندالىپ، جويداسىز تاپتالعان ۇلت ساناسىن قايتا تىرىلت­سە، ەكىنشىسى تەح­نيكا سالاسىنىڭ مامانى رەتىندە ونەر­تاپقىشتىعىمەن تاريحتا قالدى.

اعاسى جايلى جازعان قۇندى ەستەلىگىندە راۋناق: ء«بىز ەرتە جەتىم قالدىق. 1920 جىلى اكەمىز، 1924 جىلى انامىز دۇنيەدەن ءوتتى... جەتىم قالعان ءبىزدى الداندىرۋ ءۇشىن ءىلياس ەرتەگى ايتاتىن. ەرتەگىلەرى وتە قىزىق جəنە بىتپەيتىن. مەن ونىڭ وسىنشاما كوپ ەرتەگى بىلەتىنىنە تاڭعالاتىن ەدىم. كەيىن تۇسىنگەنىم: ول ەرتەگىلەردى ءوزى ويلاپ تابادى ەكەن. بولاشاق جازۋشىنىڭ تابيعي دارىنى سول بالالىق شاقتا قالىپتى» دەپتى.

راسىندا، «ارمانىڭ قانشالىق اس­قاق بولسا، استىڭداعى ارعىماعىڭ دا سون­شالىق شابىستى كەلەدى» دەپ ۇلى قاعان شىڭعىس ايتقانداي، ءىلياستىڭ بالا كەزىن­دە ارمانى اسقاق، قيالى جۇيرىك، تانىمى تۇڭعيىق، زەردەسى تەرەڭ بولعانىن ءىنى سوزىنەن اڭعارامىز. ولاي بولماعاندا، جەتى عاسىرلىق جابىق تاريحقا تىڭنان تۇرەن سالماس ەدى.

ونىڭ سىرتىندا ءىلياس ەس بىلگەلى ەل ىشىن­دەگى ەستى ادامداردىڭ سوزىنە قۇلاق ءتۇ­رىپ، كونە ەپوستىق جىرلاردىڭ رۋحاني نارىنە سۋسى­نى قانىپ، حالقىمىزدىڭ ازات­تىعى ءۇشىن ارپالاسقان ارىستار جايلى جاق­سى قا­نىققان. بۇل تۋرالى ءىنى ەستەلىگىندە: «ات­باسار­دان 40 شاقىرىم جەردە «بالۋان كول» دەيتىن اۋىل بولدى. وسىندا كوپ جىر ايتاتىن قاقباي دەگەن ادام تۇردى. ءىلياس ال­عاش رەت اسان قايعى، بۇقار جىراۋ، ەدى­گە، قوبى­لاندى، ابىلاي، كەنەسارى، ت.ب. «التىن وردا» مەن «كوشپەندىلەر» تري­لوگياسىنىڭ كەيىپ­كەرلەرىن قاقبايدىڭ اۋزىنان ەستىدى» دەيدى.

شىن مانىندە، ءىلياس ەسەنبەرلين وزى­نە دەيىن جان بالاسىنىڭ ءتىسى باتىپ، جازۋعا قۋاتى جەتپەگەن تىڭ تاقىرىپقا بوي­لاۋ ار­قىلى ءوزى دە زور تۇلعاعا اينال­دى. جازۋشى قاب­دەش ءجۇمادىلوۆ: «الپىسىنشى-جەتپىسىنشى جىل­داردا تاريحي روماندار كوشىن باستاعان ەسەنبەرلين ۇلت­تىق سانانىڭ ويانۋىنا، تاريحي زەردەنىڭ جاڭ­عىرۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. كەي­دە وسى كىسى ماعان كەشەگى احمەت پەن ءاليحان­نىڭ سار­قىتى سياقتى كورىنەتىن» دەسە، ءىنىسى راۋ­ناق كوزىن اشقالى ءوز حالقىنىڭ قاسى­رەتتى تۇرمىسىن كورىپ، ول جۇرتىنىڭ جەتى عاسىرلىق الاساپىرانعا تولى تاريحىن قو­پارۋى تەگىن ەمەس. ءىلياس ءوز ماماندىعى تاۋ-كەن ينجەنەرىن اتقارىپ، جانىن باعىپ جۇ­رە بەرسە كىم كىنالار ەدى؟ وعان ءداتى بار­­مادى. ويتكەنى بىرەۋدىڭ قايعىسىنا ورتاقتاسۋ ءىلياستىڭ ەرەكشەلىگى بولاتىن دەپ تولعايدى.

ۋاقىت ءوتىپ، زامان وزگەرسە دە ادامنىڭ ساناسىنا وشپەس ءىز تاستاعان ءبازبىر وقي­عانىڭ تابى كەتە قويمايدى-اۋ. مىسالى، راۋناقتىڭ ەستەلىگىندە: «وقۋ جىلى باستالدى. كۇزدىڭ قارا سۋىعى. مەن مەكتەپكە جالاڭاياق كەلدىم. ساباق اياقتالعاندا دالادا قار جاۋدى... اعام مەنى ارقاسىنا وتىرعىزدى دا ءجۇرىپ كەتتى. جولدىڭ ۇشتەن ءبىرىن وتتىك. ءۇي ءالى الىس. اعام شارشادى. ول ازداي قاتتى سۋىق ايا­عىمدى قارىپ شى­داتپادى. اعاما مەنى جەرگە ءتۇسىرۋىن ءوتىندىم. ول كوندى، مەن جۇگىرە جو­نەلدىم. ودان ءارى نە بولعانى ەسىمدە جوق. ءۇشىن­شى كۇنى ەسىمدى جيدىم...» قانداي قيىن كۇندەر.

اسىرەسە اشتىق جىلدارى 16 جاستاعى ءىلياس شەتكى قازاق اۋىلدارىنان قارساق­پايعا اعىلعان اش حالىققا جانى اشىپ، حالىقتى اشتىقتان قۇتقارۋدى ءوتىنىپ اۋدان­دىق پارتيا حاتشىسى تەلياەۆقا حات جازىپ، شىرىلدايدى. – ءبىر كۇنى – دەيدى راۋناق ەستەلىگىندە: ء«ىلياس ۇيگە 5-6 جاستا بالاسى بار ءبىر ادامدى ەرتىپ كەلدى. ول كىسى «بارلىق تۋىستارىم اشتان ءولدى. مىنا بالا ولسە، اۋلەتتىڭ تۇقىمى قۇرىعالى تۇر» دە كۇڭىرەندى. وعان قولۇشىن بەرمەۋگە ءداتىمىز بارمادى. ونى امان الىپ قالدىق».

قوس عارىپ وسىلاي ەر جەتىپتى. راۋناق اعا­سىنان كەم سوقپاعان ۇلكەن عالىم. اتاقتى «كيروۆەتس» تراكتورىن جاساپ شىعار­عان­داردىڭ ءبىرى جانە «بوران» اتتى عارىش كەمەسى كوككە كوتە­رىلگەندە ونىڭ ورتكە شىدامدى سىرتقى قابىرشىق قاباتى راۋناق ويلاپ تاپقان قۇپيا ماتەريال ەكەنىن ەل بىلە بەرمەيدى.

سوڭعى جاڭالىقتار

الىپ ءتيىن تورگە وزدى

ايماقتار • كەشە

18،6 ميلليونعا جەتتىك

قازاقستان • كەشە

كحل: «بارىس» جەڭىسكە جەتتى

حوككەي • 15 اقپان، 2020

جول قۇرىلىسىنان تابىلعان اقاۋ كوپ

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

اقتوبەدە اۆتوبۋس اۋدارىلدى

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

بيىل بقو-دا 1710 پاتەر بەرىلەدى

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

جەر سىلكىندى

قازاقستان • 15 اقپان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار