1-ءبولىم
اۋىل شارۋاشىلىعى ەرەكشە دامىعان كونە گرەكيادا ءجۇزىم مەن شاراپ قۇدايى ۇلى ديونيس پاتشانىڭ قۇرمەتىنە ودالار ايتىلىپ, تەاترلاندىرىلعان كورىنىستەر قويىلا باستادى. بۇل كورىنىستەردە نەگىزىنەن حور باستى ءرول اتقارسا, بەرتىن كەلە كورىنىستەر وقيعاعا قۇرىلىپ, كەيىپكەرلەر ساحناعا شىقتى. سيۋجەتتى ماتىندەر پايدا بولدى. ەندى ول وقيعالار جانرعا ءبولىندى. ءبىز ۇيرەنگەن «تراگەديا», «كومەديا» جانرلارى دۇنيەگە كەلدى.
ديونيس پاتشانىڭ توتەمدىك جانۋارى – تەكە بولعان ەكەن. ال تەكە گرەك تىلىندە «تراگوس» دەپ اتالسا, «ودە» ماداق دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. وسىدان كەلىپ, تارتىستى وقيعالارعا قۇرىلعان قويىلىمدار «تراگەديا» دەپ, «حالىقتىڭ كوشەدە قىدىرىپ ءجۇرىپ ايتاتىن كوڭىلدى اندەرى» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەتىن كوڭىلدى قويىلىمدار «كومەديا» دەپ اتالدى.
ديونيس پاتشانىڭ كەزىندە افينا قالاسىندا 45 مىڭ حالىق بولعان ەكەن. وزىنە ارنالعان جىل سايىن ءبىر رەت وتەتىن ماداق فەستيۆالىنە كىسى كوپ جينالاتىن بولعان سوڭ, قالادا 17 مىڭ ادام سياتىن اشىق تەاتر سالىنادى. تەاترعا 45 مىڭ ادام تۇگەل سىيمايتىن بولعان سوڭ, ويىن-ساۋىقتى تاماشالاۋعا تەك ەركەكتەر عانا كورۋگە قۇقىلى بولىپتى. ايەلدەر جاعى تەاتر ماڭىندا نەمەسە قالا كوشەلەرىندە سەرۋەندەپ ءان ايتۋمەن شەكتەلگەن.
ديونيس پاتشانىڭ زامانىندا ءومىر ءسۇرىپ, شىعارمالارى بىزگە جەتكەن ءتورت ۇلى دراماتۋرگ بار. ولار – اريستوفان, سوفوكل, ەسحيل جانە ەۆريپيد. بۇلارعا دەيىن دە دراماتۋرگتەر بولدى, وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ شىعارمالارى بىزگە جەتكەن جوق. كەيبىر ەجەلگى زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرى بويىنشا اريستوفان 54 كومەديا جازىپتى, سولاردىڭ شىندىققا جاقىندايتىنى – 44 كومەديا. سول 44 كومەديانىڭ تورتەۋى ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە سايكەس اريستوفاندىكى بولماي شىققان. سولاردىڭ وزىنەن بىزگە امان جەتكەنى – 11 كومەديا. «احارنياندىقتار», «سالت اتتىلار», «بۇلت», «بەيبىتشىلىك», «ارالار», «قۇستار», «ليسيستراتا», «فەسموفوري مەرەكەسىندەگى ايەلدەر», «قۇرباقالار», «حالىق جينالىسىنداعى ايەلدەر», «بايلىق».
اريستوفاننىڭ ءومىرى جايلى مالىمەتتەر وتە از. ونىڭ تۋعان جىلى مەن ولگەن جىلى دا بەلگىسىز. تەك ونىڭ العاشقى كومەدياسى مەن سوڭعى كومەدياسىنىڭ قويىلۋ كەزەڭدەرىنە قاراپ اقىننىڭ تۋعان جىلى شامامەن ب.ز.د. 440 جىل, ولگەن جىلى ب.ز.د. 388 جىل, ياعني, سوڭعى كومەدياسىنىڭ قويىلعان جىلى دەپ شامالايمىز.
ونىڭ اتاق-داڭقىنىڭ شارىقتاۋ شىڭى 431-404 جىلعى پەلەپوننەس سوعىسى كەزەڭىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى.
بىزگە جەتكەن مالىمەت بويىنشا, ونىڭ شىققان تەگى مەن ازاماتتىعى جايلى داۋ بىرتە-بىرتە ءورشي ءتۇسىپ, ونىڭ اياعى مەملەكەتتىك دەڭگەيگە دەيىن ءورشىپ, ءتىپتى, ونى افينادان الاستاتۋ كەرەك دەگەن دە پىكىر ايتىلعان. اريستوفاننىڭ اكەسى فيليپپ ءتۋابىتتى افينالىق, دەمەك, ونىڭ ۇلى اريستوفان دا وسى قالانىڭ تۋماسى بولىپ ەسەپتەلۋى ءتيىس. سوعان قاراماستان ونىڭ كەيبىر زامانداستارى «ول ەشقانداي دا افينالىق ەمەس, ول ليندا نەمەسە, كامير قالاسىندا, ءارى-بەرىدەن سوڭ ەگيپەتتە تۋعان, سولاي بولا تۇرسا دا وعان افينانىڭ ازاماتى دەگەن جالعان اتاق بەرىلىپ وتىر» دەپ بارلىق كىنانى ءۇيىپ-توكتى. وعان مۇنداي ايىپتىڭ تاعىلۋىنا اكەسى ءفيليپپتىڭ ءبىر كەزدەرى ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىساتىن ادام رەتىندە اتتيكادان تىس جەردە – رودوس ارالىندا, مىسىر ەلىنىڭ ساۋدا ورتالىعى بولىپ سانالاتىن ناۆكراتيستە تۇرعانى سەبەپ بولدى. ال اريستوفان بولسا افينادا ەمەس, مىسىردا تۋدى دەگەن ءسوز وسىدان بارىپ شىقسا كەرەك. اريستوفاننىڭ ەرتە شىققان اتاق-داڭقىنا قىزعانىشپەن قاراپ كەلگەن ونىڭ ەجەلگى قارسىلاسى اقىن ەۆپوليس بولسا, ءوز ازاماتتارىن باسقا جاقتان اۋىپ كەلگەن جات جەرلىكتىڭ الدىنا جىعىپ بەرگەن افينالىقتاردى اڭقاۋلىقتارى مەن الاڭسىزدىقتارى ءۇشىن ءتىلى جەتكەنشە سوگىپ باقتى. «الدىمەن ءوز ازاماتتارىڭدى سىيلاڭدار, سونان سوڭ بارىپ وزگەلەردى قۇرمەتتەڭدەر» دەپ تەاتر وركەسترىنىڭ الدىنا شىعىپ ايعاي سالدى. ال دەموگوگ كلەون بولسا اريستوفاننىڭ كوپشىلىك الدىندا ءوزىن كەلەمەج قىلىپ سىناعانىن كەشىرە الماي سوتقا جۇگىنىپ, ونىڭ باسقا ەلدىڭ ازاماتى بولا تۇرا ءارتۇرلى قيتۇرقى ارەكەتپەن افينا ازاماتى دەگەن جالعان ازاماتتىقتى يەلەنىپ جۇرگەنىن وزىنشە دالەلدەپ باقتى. ءارى-بەرىدەن سوڭ ول اريستوفاننىڭ اكەسى فيليپپ ەمەس, جاتجۇرتتىق دەپ جالا جابۋعا دەيىن باردى. ەجەلگى تاريحتان بىزگە جەتكەن مالىمەت بويىنشا كلەون اريستوفاندى ءۇش رەت سوتقا سۇيرەپتى. ءومىر بويى كومەديادان باسقا جانرعا قالام تۇرتپەگەن اريستوفان بۇل جولى دا سول مىنەزىنەن تايماي ءوز سوزىمەن ەمەس تەلەماكتىڭ (گومەر. وديسسەيا) سوزىمەن جاۋاپ بەرەدى. قايدان بىلەيىن, ايتقان سوزىنە قاراعاندا مەن انامنىڭ بالاسى ەكەنمىن, ال, اكەمىزدىڭ كىم ەكەنىن ەشقايسىمىز دا انىق ايتا المايمىز».
اريستوفان ءۇش رەت وتكەن سوت پروتسەسىنىڭ ۇشەۋىندە دە جەڭىپ شىعادى.
كلەون اريستوفاننىڭ بىتىسپەس قاس-جاۋىنا اينالادى.
كەيبىر تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا (سۆيريدا) اريستوفاننىڭ اكەسى فيليپپ ەگين ارالىنان, دەمەك, اريستوفان دا افينالىق ەمەس, ەگيندىك. ول ارالدا ولاردىڭ يمەنيەسى بار بولعان كورىنەدى.
431 جىلدىڭ جازىندا پەلەوپوننەس سوعىسىنىڭ باستالۋىنا ەگيندىكتەر سەبەپ بولدى دەگەن سىلتاۋمەن افينالىقتار ەگيندىكتەردى بالا-شاعاسىمەن ارالدان كوشىرىپ جىبەرەدى دە, بوساعان جەردى جەرەبە ارقىلى افينالىقتارعا ءبولىپ بەرەدى. سۆيريدانىڭ, كلەوننىڭ جانە باسقالاردىڭ اريستوفاندى تۇبەگەيلى افينالىق ەمەس دەپ جالا جاۋىپ جۇرۋىنە وسى وقيعا سەبەپ بولسا كەرەك.
ءار سوت پروتسەسىندە ءوزىن اقتاپ الۋ ءۇشىن بۇكىل كۇش-جىگەرى مەن شەشەندىك ونەرىن سارقا پايدالانۋىنا تۋرا كەلگەن اريستوفان بۇل جونىندە 425 جىلى قويىلعان «احارنياندىقتار» اتتى كومەدياسىنىڭ كىرىسپەسىندە جالپى حالىقتىڭ نازارىن وزىنە تۇگەل قۇلاتا بىلگەن تاماشا اقىن ەكەنىن اشۋ-ىزاعا تولى ماقتانىش سەزىممەن ايتىپ وتەدى. «بىزبەن وداقتاس قالالاردىڭ ازاماتتارى الىم-سالىقتارىن تولەۋ ءۇشىن افيناعا كەلگەندە, وزدەرىنە بەلگىلى, ولاردىڭ ءبارى سەندەرگە, افينا حالقىنا, شىندىقتى تايسالماي تۇرىپ كوزگە ايتاتىن, اقىنداردىڭ ىشىندەگى ەڭ اقىلدىسىن ءبىر كورىپ قالۋعا ىنتىعاتىندارىن جاقسى بىلەسىڭدەر. ول اقىننىڭ اتاق-داڭقىنىڭ الىسقا كەتكەندىگى سونداي, پارسىنىڭ ۇلى پاتشاسىنىڭ ءوزى ونداي وجەت تە باتىل اقىن تۋرالى جاقىنىراق بىلگىسى كەلەتىنىن ايتىپ, سپارتاندىق ەلشىلىكپەن حابارلاسىپتى. ول ايتىپتى: اقىندارىنا شىندىقتى بەتكە ايتقىزىپ قويعان حالىقتى سوعىستا جەڭۋ مۇمكىن ەمەس». مىنە, سپارتاندىقتاردىڭ بىزبەن بەيبىت كەلىسىمگە كەلىپ, ەگين ارالىن كەپىلدىككە سۇراۋىنا الگى ءسوزدىڭ اسەرى زور بولدى. ماعان سەنىڭىزدەر, ماسەلە ەگين ارالىنا تىرەلىپ تۇرعان جوق, ولار سول ەگين ارالىمەن قوسىپ سەندەردىڭ اقىندارىڭدى سەندەردەن تارتىپ الماقشى. سەندەر ولاردىڭ ايتقاندارىنا كونبەڭدەر, ويتكەنى ول اقىن بولاشاقتا وزدەرىڭدى سىناۋ ءۇشىن, كەمشىلىكتەرىڭدى كوزگە شۇقىپ ايتۋ ءۇشىن كەرەك بولادى!».
باتىلدىق دەپ وسىنى ايت, باتىلدىققا ءتوزىپ باققان حالىقتى ايت! شىندىق ءسوزدى تىڭدايتىنداي ساناسى شىڭدالعان قانداي حالىقتىڭ اراسىنان ارقايسىسى ءبىر-ءبىر ەلگە تۇتقا بولۋعا جارايتىن ۇلى ويشىلدار مەن عۇلامالاردىڭ لەك-لەگىمەن شىعۋى زاڭدى قۇبىلىس سياقتى.
داڭقىنا داڭق قوسقان «احارنياندىقتار» كومەدياسىن اريستوفان ءوز اتىمەن ەمەس, كالليستراتتىڭ اتىمەن ساحناعا شىعاردى. بۇكىل ەلگە ۋىتتى اقىن رەتىندە مەيلىنشە ايگىلى بولعان اريستوفان ءوز اتىن كورسەتپەسە دە شىعارمانىڭ شىن اۆتورىنىڭ كىم ەكەندىگىن ويىندى تاماشالاپ وتىرعان 17 مىڭ حالىق جاقسى ءبىلىپ وتىردى. ونىڭ ۇستىنە شىعارمانىڭ پرەامبۋلاسىنداعى «اقىن» دەگەن ارناۋ سوزدەن كەلتىرىلگەن ءۇزىندىنىڭ وزىنەن-اق كومەديانىڭ اۆتورى كالليسترات ەمەس, اريستوفان ەكەندىگىن زەرتتەۋشىلەر دە انىق بايقادى. «ونىڭ بارلىق شىعارمالارى وتە تارتىمدى, قىزعىلىقتى, بيىك تالاپ تۇرعىسىندا جازىلعان وتكىر دۇنيەلەر ەدى», دەپ جازدى اريستوفاننىڭ بيوگرافتارىنىڭ ءبىرى. ول جاس كەزىنەن باستاپ-اق ۋىتتى كومەديالارى ارقىلى جۇرتقا كەڭ تانىلىپ, ءوز زامانداستارىنان وق بويى وزىق تۇردى, ءتىپتى, وزىنەن كەيىن شىققان اقىندار دا ونىمەن تەڭەسە المادى. ونىڭ تالانتىن جاۋلارى دا, كۇندەۋشىلەرى دە قىزىعا مويىندايتىن بولدى».
ءوز شىعارمالارىنىڭ ۋىتتى ساتيراعا قۇرىلعانىن جاقسى بىلەتىن اريستوفان وزىنشە ساقتىق جاساپ, پەسالارىن وزگەلەردىڭ اتىمەن قويدىرىپ ءجۇردى. العاشقى كومەدياسى «اشىتقى جاساۋشىلاردى» (427) ءفيلونيدتىڭ اتىمەن, ەكىنشى كومەدياسى «ۆاۆيلوندىقتاردى», ءۇشىنشى كومەدياسى «احارنياندىقتاردى» (426) كالليستراتتىڭ اتىمەن ساحناعا شىعاردى. وسى شىعارمالارى وزگە دراماتۋرگتەردىڭ اۆتورلارىن ارتقا تاستاپ (كراتين مەن ەۆپوليس) ءبىرىنشى ورىن العان سوڭ بارىپ «سالت اتتىلاردى» ءوز اتىمەن قويعىزدى. العاشقى شىعارمالارىن كالليسترات پەن فيلونيدكە تاپسىرۋدىڭ سەبەبى – بۇل ەكەۋى دە حور باسشىلارى ءارى اكتەرلەر بولاتىن, ءتىپتى, ولار دا اريستوفان سەكىلدى اقىندار بوپ سانالاتىن. بىراق ولاردىڭ شىعارمالارى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتكەن جوق. كونە گرەكيادا حور باستىعى مەن وركەستر مەڭگەرۋشىلەرى سپەكتاكلدەردە باستى كەيىپكەردىڭ رولىندە وينايتىن, ال, اريستوفان بولسا تۇرمىستىق نەمەسە جاي ومىردەگى ادەبي كەيىپكەر ءرولىن فيلونيدكە, ساياسي كومەديالارداعى ءرولدى كالليستراتقا جۇكتەيتىن.
شىعارماشىلىق ءومىرىنىڭ باس كەزىندە جازىلعان بىرنەشە كومەدياسىن وپ-وڭاي باسقا بىرەۋلەرگە ويلانباستان سىيلاي سالاتىن اريستوفاننىڭ بۇل مىنەزىن زامانداستارى كۇلكىگە اينالدىرىپ, گەراكلعا ارناپ شىعارىلعان مىسقىل ماقالدى بۇعان دا تەلىپ: «گەراكل سياقتى وزىنە ەمەس, وزگەگە ولەرمەندىكپەن قىزمەت ەتەتىن ادام» دەپ ات قويعان دا ەدى.
اريستوفاننىڭ ءوز شىعارمالارىن باسقا بىرەۋدىڭ اتىمەن قويعىزىپ كەلۋىنىڭ باستى سىرى كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ ءتۇسىندىرىپ كەلگەنىندەي دراماتۋرگتىڭ بيلىك قاھارىنا ىلىگىپ قالۋدان ساقتانعاندىعىنان, ءتىپتى, سحولياستاردىڭ 30-40 جاسقا تولماعان ادامداردىڭ شىعارمالارىن ساحناعا شىعارۋعا تىيىم سالعان زاڭىنا باعىنۋدان دا ەمەس, سول كەزدەگى قالىپتاسقان داستۇرگە باعىنۋدان, ياعني ساياسي, ادامي كوزقاراستارى ءالى قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن, ومىرلىك تاجىريبەسى از تىم جاس ادامنىڭ شىعارمالارىن كوپشىلىككە كورسەتۋ سەنىمسىزدىك تۋعىزادى دەگەن قاعيدانىڭ اسەرى ەدى.
اريستوفاننىڭ ءوز شىعارمالارىن باسقا بىرەۋلەرگە «بەرە تۇرۋى» سول «سەنىمسىزدىك» بەلدەۋىنەن ءوتۋدى كۇتكەندىكتەن بولسا كەرەك. بۇل جونىندە اريستوفاننىڭ ءوز اتىمەن قويىلعان العاشقى «سالت اتتىلار» كومەدياسىندا حور كورەرمەندەرگە قاراپ بىلاي دەيدى: «سەندەردىڭ كوكەيلەرىڭدە: ول نەگە وسى ۋاقىتقا دەيىن شىعارمالارىن ءوز اتىمەن ەمەس, وزگەنىڭ اتىمەن قويىپ, حوردى نەگە ءوزى باسقارۋدان باس تارتىپ كەلدى؟» دەگەن سۇراق تۇرعانىن بىلەمىز. سول سۇراققا جاۋاپ بەرەيىك. ول مۇنداي ارەكەتكە اڭعالدىعىنان نەمەسە اقىماقتىعىنان ەمەس, بەلگىلى سەبەپتەرمەن باردى. كومەديانى ويناپ شىعۋ وڭاي شارۋا ەمەس, وعان بىرنەشە ادامنىڭ ايانباي ەڭبەك ەتۋى قاجەت. ونىڭ ۇستىنە ول ادامداردىڭ بارىنە بىردەي اقى تولەنبەيدى, ساناۋلى ادامدارعا عانا سىياقى بەرىلەدى. بۇعان قوسا, باياعىدان بەرى ونىڭ ءوزى كورىپ كەلە جاتقانداي, سەندەردىڭ قوشەمەتتەرىڭ تۇرلاۋسىز دا بايانسىز, ەگەر اقىن قارتايا قالسا ءبارىڭ ونى ۇمىتىپ كەتەسىڭدەر. ماگنەس پەن كراتەستى ەسكە الىڭدارشى, اسىرەسە, كراتيندى. سەندەردىڭ قۇلاق تۇندىرار ۇزاق قول شاپالاقتارىڭنان ول بايعۇستىڭ كەۋدەسىندەگى ماقتانىش سەزىمى جول-جونەكەي كەزدەسكەن ەمەندەردى تامىرىمەن قوپارىپ, اتاقتى قارسىلاستارىنىڭ ءوزىن ءتۇپ-تامىرىمەن اعىزىپ اكەتكەن ارىندى وزەندەي ءوزىن قۇدىرەتتى اقىن ەكەنمىن دەپ ماسايراپ جۇرمەپ پە ەدى؟ سول اقىندارىڭ قازىر قانداي كۇيدە؟ توزىعى جەتىپ, ءۇن شىعارا المايتىن ەسكى ليراداي ەسكەرۋسىز قالدى. ونىڭ بۇرىنعى اتاق-داڭقىنىڭ ءوزى ول بايعۇستىڭ تىم بولماسا پريتانەەدە قوعامدىق ەسەپتەن ءبىر مەزگىل تەگىن تاماق ىشۋىنە قاقىسى بار ەدى عوي. ناعىز دارىندى كومەديانىڭ اۆتورى وسىنداي سۇرەڭسىز بولاشاعىن ويلاعاندىقتان ءوز اتىن جاسىرىن ۇستاپ كەلدى. ەندى جاسىرمايدى, ويتكەنى ول ءوزىنىڭ ىشكى قۋاتىنا تولىق سەنە باستادى. ول مىناداي ءتامسىلدى دە ۇمىتپايدى: ادام كەمەنىڭ كاپيتانى بولۋ ءۇشىن اۋەلى ەسكەك ەسە ءبىلۋى كەرەك, تەڭىزدىڭ مىنەزىن تۇسىنە ءبىلۋى كەرەك, سونان سوڭ جەلدىڭ باعىتىن اجىراتا ءبىلۋى كەرەك. ول قازىر جەلدىڭ باعىتىن اجىراتا بىلەتىن حالگە جەتتىم دەپ سەنەدى. سەندەردىڭ قول شاپالاقتارىڭ اساۋ تەڭىزدىڭ تىنىمسىز كۇركۇرى بولسا, ول جەلدىڭ باعىتىن اجىراتا بىلەتىن كاپيتان».
بۇل سەكىلدى ناقتى انىقتاماعا اريستوفاننىڭ تالانتتى اۋدارماشىسى درويزەن مىناداي ەسكەرتپە جاسادى. «اريستوفان ءوز شىعارمالارىنىڭ ساحناعا قويىلۋ ۇستىندە اۋەلى حورعا قاتىسىپ, ونان سوڭ كىشىگىرىم رولدەردى ويناپ, كالليستراتتىڭ كومەكشىسى بولىپ ءجۇرىپ, ياعني, ەسكەك ەسۋدەن باستاپ جەلدىڭ باعىتىن انىقتاي بىلەتىن, دەمەك, كوپشىلىك كورەرمەننىڭ ءوزىن دەگەن شىن ىقىلاسىن تاني الاتىن «كاپيتان» دارەجەسىنە كوتەرىلەدى». ياعني, ول كورەرمەندەردىڭ وزىنە دەگەن شىن ىقىلاسىن تاني ءبىلدى.
وسىدان اتتاي ەكى جارىم مىڭ جىل بۇرىن ءومىر ءسۇرىپ, ەڭ باستى شىعارمالارىن 27 جىلعا سوزىلعان مارافوندىق پەلەوپوننەس سوعىسىنىڭ (431-404) كەزىندە جازۋىنا تۋرا كەلگەن اريستوفان دراماتۋرگياسى بىزدەر ءۇشىن نەسىمەن قۇندى؟ حالىق سوعىستان كۇيزەلىپ, ەلدى كەدەيشىلىك پەن جوقشىلىق جايلاپ العان كەزدە اريستوفان وزگە اقىندار سياقتى نەگە كۇڭىرەنىسكە تولى شىعارمالار جازباي تەك ساتيرا جانرىن عانا تاڭدادى؟ ويتكەنى ول ادامداردىڭ ءبىر سارىندا قاتىپ قالعان ساناسى مەن افينا بيلەۋشىلەرىنىڭ سوعىسقۇمارلىق, توناۋشىلىق, تويىمسىزدىق قاسيەتتەرىنە قارسى تۇرا الاتىن بىردەن-ءبىر قارۋ – ساتيرا دەپ ۇقتى. سوندىقتان دا ول بارلىق شىعارمالارىن ساتيراعا قۇردى. اريستوفان ساتيرالىق كومەديالارىنىڭ ايتار ويى تەرەڭ, ءتىلى ۋىتتى, كەيىپكەرلەرىنىڭ بەينەسى ايشىقتى ارەكەتتەرمەن نانىمدى دا اسەرلى. ەلدىڭ ابدەن قالجىراعانىنا قاراماستان افينا بيلەۋشىلەرى سوعىستى توقتاتۋعا مۇددەلى بولمادى. ولار ءۇشىن سوعىس – الەمدىك ۇستەمدىك, بايلىق, ولاردىڭ ويىنا بەيبىت ءومىر ءسۇرۋ دەگەن ۇعىم كىرىپ تە شىقپادى. اريستوفان بەيبىتشىلىكتى جاقتاپ, سوعىسقۇمارلار مەن سوعىس يدەياسىن جاقتاۋشى دەماگوگتارعا ءوز شىعارمالارى ارقىلى ايانباي كۇرەس اشتى. جاستاردى ءورشىل رۋحقا ەمەس, كەرتارتپا توزىمدىلىككە, سوقىر سەزىمگە تاربيەلەيتىن سوفيستەرمەن دە ءوز ساتيراسىمەن شايقاسىپ باقتى. ول قوعام ءومىرى مەن جەكە ادامدار ءومىرىنىڭ بارلىق قاتپارىنا ارالاسىپ, ادامدار ساناسىنا ءسىڭىپ قالعان بويكۇيەزدىك پەن جەڭىلتەكتىكتى, ارزان سەزىمدى, ءتىپتى, سول كەزدەگى جاڭا اقىنداردىڭ ءناپسى بۇزارلىق جىرلارىنا دەيىن قاتتى سىنعا الدى. وسىنىڭ ءبارىن تەرەڭىنەن تۇسىنگەن ۇلى فيلوسوف پلاتون, افينا ءومىرىن تەرەڭىرەك زەرتتەمەك بولعان سيراكۋزدىق تيران ديونيسكە: «ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن اريستوفان كومەديالارىن وقىپ شىعىڭىز» دەپ, وعان دراماتۋرگتىڭ ساتيرالارىن بەرىپ جىبەرەدى. ۇلى اقىن, ۇلى پاتريوت اريستوفان مەملەكەت ءومىرىنىڭ اقىلعا سىيىمسىز كەلەڭسىز دە وسال جاقتارىن, بۇگىنگى كۇندى, بۇگىنگى پايدانى ويلاپ, ەرتەڭگە باس قاتىرمايتىن بيلىكتىڭ كەسەلدى قىلىقتارىن جەرىنە جەتكىزە اشكەرەلەي ءبىلدى. قوعامدا كىسىلىك, ار-نامىس, ادامگەرشىلىك نورمالارىنىڭ بۇزىلىپ, عىلىم, ءبىلىم, مادەنيەت, كوركەمدىگى بيىك تالعام اتاۋلىنىڭ بىرتە-بىرتە قۇلدىراپ, قوجىراپ بارا جاتقانىن, اقىنداردىڭ بۇزاقى سەزىمدەردى جىرلاۋعا, بيلىك باسىنداعى داۋلەتتى توپتارعا ماداق ولەڭدەر ارناۋعا ماشىقتانىپ العان ۇردىستەرىن وتكىر سىنعا الدى. بۇل اششى شىندىقتاردىڭ ءبارى وبرازدار ارقىلى ساحنادا كورسەتىلىپ جاتتى. ول ءوزىنىڭ اتاقتى زامانداستارىن سىناۋدان دا قايمىقپادى. بەلگىلى تۇلعا كلەون مەن ونىڭ ماڭايىنداعى ءزالىم دەماگوگتاردىڭ ارانداتۋشىلىق ارەكەتتەرىن, ءتىپتى, دراماتۋرگ ەۆريپيدتىڭ ءوزىن ادام بويىنداعى ىزگى سەزىمدەردى كورسەتۋدىڭ ورنىنا جۇرەك اينىتار سەنتيمەنتالدىقتى كۇيتتەپ, تراگەديا جانرىنىڭ نەگىزگى تالاپتارىن بۇزىپ تىندى دەپ كىنالاسا, قالىپتاسقان ءدىني قاعيدالارعا تەرىس باعىت سىلتەدىڭ دەپ سوكرات بەينەسى ارقىلى سوفيستىك اعىمدى دا اجۋاعا اينالدىردى.
وسىدان ەكى جارىم مىڭ جىل بۇرىن اريستوفان كوتەرگەن ماسەلەلەر ءالى وزەكتىلىگىن جويا قويماپتى. ول قانداي ماسەلەلەر ەدى؟ جەمقورلىق, قاناعاتسىزدىق, جالعان داڭعويسۋ, وتكەن تاريحتى ۇمىتۋعا تىرىسىپ, ءبارىن ءار بيلەۋشى وزىنەن باستاۋعا ۇمتىلۋ, حالىقتىڭ كوكىرەك كوزىن جالعان ۋادە, جالعان اقپاراتپەن تۇمانداندىرۋ, جامان تۇرمىستى جاقسى دەپ كورسەتۋگە ماشىقتانىپ العان سارناۋىق دەماگوگتار (كلەون), ءماندى مۋزىكانىڭ قۇلدىراۋى, فيلوكسەن, كينەسي, فرينيس سەكىلدى ۇلى كومپوزيتورلاردىڭ ءداستۇرىن ۇمىتۋ, ليريكالىق پوەزيانىڭ ارزانقول سەزىمدەردى جىرلاۋعا جاپپاي بەت بۇرۋى, قىسقاسى, مەملەكەت پەن قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق كولەڭكەلى جاقتارىن سىناۋ اريستوفان ساتيراسىنىڭ باستى تاقىرىبىنا اينالدى. وركەنيەتكە ۇمتىلعان سانالى حالىقتى سوعىسقۇمار سپارتاندىق بيلەۋشىلەرىنىڭ بەيبىت ومىرگە دەگەن نيەتتەرىنىڭ جوقتىعى زور كۇيزەلىسكە ۇشىراتىپ, ەلدى ەشتەڭە ويلاماۋعا, كوزگە ۇرىپ تۇرعان سوت جۇيەسىندەگى ادىلەتسىزدىكتەرگە كوز جۇما قاراۋعا باۋلىدى. بيلەۋشىلەرىنە سەنگەن حالىق بىرتە-بىرتە وزىندىك ويلاۋدان قالىپ, اقىلسىز توبىرعا اينالا باستادى, ال, جاستار بولسا اتا-داستۇرىنەن قول ءۇزىپ, ويسىز, جىگەرسىز, كەردەڭ ءومىر سۇرۋگە ۇيرەنىپ الدى. ەركىن ماحابباتتى ۇلكەن اسەرمەن جىرلاعان اقىنداردىڭ بەيادەپ پوەزياسى ايەلدەردى مورالدىق جاعىنان ازعىنداۋىنا اكەپ سوقتى. ەركەكتەر ايەلدەرگە سەنۋدەن قالدى. سونىڭ سالدارىنان وتباسىلىق كيكىلجىڭدەر ەتەك الىپ, عاسىرلار بويى مىزعىماي كەلە جاتقان گرەك شاڭىراعى شايقالا باستادى. وسى وقيعالاردىڭ ءبارىن اريستوفان ۇلتتىق كەساپات رەتىندە اشكەرەلەپ, اتا-بابا سالىپ كەتكەن ءتىنى ءبۇتىن, ىرگەسى بەرىك, ۇل-قىزدارىن جورگەگىندە تاربيەلەي بىلگەن قاسيەتتى گرەك شاڭىراعىن قالپىنا كەلتىرۋدى ارماندادى. وسىنداي ارمان مەن قيالدىڭ ناتيجەسىندە ونىڭ شىعارماشىلىق فانتازياسى جەر مەن كوكتى ەركىن ارالاپ, جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ ءومىرىن ادام ومىرىمەن شەندەستىرە جازعان كوپتەگەن تۋىندىنى دۇنيەگە اكەلدى. قۇستار, قۇرباقالار, ارالار, تۇلكىلەر, ت.ب. اڭ-قۇستاردىڭ ءومىرىن جازا وتىرىپ, اريستوفان ءوز زامانىنداعى ادامداردىڭ بەت-بەينەسىن دالمە-ءدال كورسەتە ءبىلدى. كوزسىز باتىرلىق پەن وجەت ماحابباتتى نەگىزگى تاقىرىپ ەتۋگە توسەلىپ العان سول زامانداعى گرەك دراماتۋرگتەرىنىڭ اراسىنان (ەۆرينيد, سوفوكە, ەسحيل, ت.ب.) اريستوفان ءبىرىنشى بولىپ ادامدار مەن اڭ-قۇستاردىڭ ءومىرىن قاباتتاستىرا سۋرەتتەدى. بۇل ءادىس – سول زاماننىڭ دراماتۋرگياسىنداعى قيال جەتپەستەي توسىن جاڭالىق ەدى.
دۋلات يسابەكوۆ
(جالعاسى بار)
