جورعا – ءجۇرىسى جايلى جىلقى. ونى كوپ جاعدايدا ساندىك ءۇشىن مىنەتىن بولعان جانە ەرتە كەزدە حان-بيلەر قۇرمەتتى قوناقتارىنا سىي-سياپات رەتىندە ۇسىنعان. داۋلەتتى ادامدار جورعانىڭ جىلىنشىگىنە التىن, كۇمىس بىلەزىكتەر سالدىرىپ ۇزاتىلعان قىزدارىنا ەنشى رەتىندە مىنگىزىپ جىبەرەتىن بولعان. ياعني, كوشپەلىلەردىڭ تۇرمىس سالتىندا جورعا جىلقى سىي-سياپاتقا ارنالعان وتە قۇندى مۇرا رەتىندە باعالانعان.
جورعانىڭ ءجۇرىسى ىرعاقتى, تىنىش كەلەتىندىكتەن جاۋگەرشىلىك زاماندا ات ۇستىنەن ساداق تارتاتىن سايىپقىران مەرگەندەرگە دە مىنگىزگەن. نەگىزىنەن توپىراعى جۇمساق سازدى جەردىڭ جىلقىسىنان جورعا كوپ شىعادى.
جورعانىڭ سىنى
جورعانىڭ دا جۇيرىك ات سياقتى سىنى بولادى. قازاق ءاۋ باستا جورعا تاباتىن بيەنى سىنايدى. ول ءۇشىن بيەنىڭ ءون بويىنان جورعا جىلقىعا ءتان سىن-بەلگىلەردى ىزدەيدى.
جورعا ق ۇلىن تاباتىن بيەنىڭ سىنى. بەلى بۇكىر, وراق باس, قامىس قۇلاق, بوتا تىرسەك, ۇلكەن كوزدى, كەڭ تاناۋ سىرت بەينەسى يتىڭكى كەلەدى. وسىنداي بيە بۋاز كەزىندە مەس قارىن بولمايدى, جالپى پوشىمى ەبەدەيسىزدەۋ كەلەدى.
جورعا بولاتىن تاي-ق ۇلىننىڭ سىنى. بەلى بۇكىر, وراق باس, قامىس قۇلاق, تەكە ەرىن, بۋرا ەرىن, سالپى ەرىن, قوشقار سياقتى ءدوڭ مۇرىن, كەڭ تاناۋ, ۇلكەن كوز, مارال كوز, بوكەن قاباق, قۋ باس, دوڭگەلەك تۇياق, بوتا تىرسەك, بۇقا مويىن, ورتاشا جال-قۇيرىقتى, كەكىلدى, قويان قارىن كەلەدى.
جورعانى اياق بىتىمىنە بايلانىستى: بوكەن, كۇدىر, قويان سيپاتتى دەپ ۇشكە بولەدى. سونداي-اق بوتا ءبىتىمدى جورعا دەيتىن دە بولادى.
جاقسى جورعانىڭ سيپاتى. بەلى بۇكىر, تۇرىسى يتىڭكى, سۇيەكتى, كۇشتى, وراق باس, قامىس قۇلاق, تەكە ەرىن, بۋرا ەرىن, سالپى ەرىن, قوشقار تاناۋ, مارال كوز, بوكەن قاباق, قۋ باس, تۇياعى دوڭگەلەك, بۇقا مويىن, بوتا تىرسەك, قويان قارىن, ءجۇرىسى تايپالعان تايلاق سياقتى بولادى.
ورتاشا جورعانىڭ سيپاتى. بەلى قايقى, سىرتقى پوشىمى تۇلكىگە ۇقساپ تۇرادى. بۇل جورعا الىسقا جۇرمەيدى ءھام ۇشقىر كەلەدى. الايدا, ومىردە سىنسىز, سيىقسىز جورعالار دا بولادى.
الىسقا سىلتەيتىن الامان جورعانىڭ سىنى. بەلى بۇكىر, تۇلكى جوتالى, پوشىمى ەبەدەيسىز, بۋىن سۇيەكتەرى قيقى-شويقى شودىرلاۋ بىتەدى.
جورعانىڭ بابى
جورعانى اۋەلى جۇرىسىنەن جاڭىلمايتىنداي جورعالاتىپ ۇيرەتەدى. ونى جاس كەزىندە ۇنەمى قولعا ۇستاپ, جورعاسىن جەتىلدىرىپ وتىرماسا, تەز اينيدى. جاسى جەتىپ جورعاسى ابدەن تولىسقان شاقتا جىلقى قانشا جۇرسە دە, جورعاسى بۇزىلمايتىن بولىپ قالىپتاسادى.
جورعانى ءجۇرىسى تولىق جاتتىققان سوڭ باپتايدى. الدىمەن ۇيىرگە جىبەرىپ, تويىندىرادى. اقجىلىكتەنگەن كەزدە ۇستايدى. ەتىن قاتىرادى. بىرنەشە دۇركىن ارام تەرىن الادى. كەيبىر جورعالار ۇشقىر بولسا, كەيبىر جورعالار ەتى قىزعان سوڭ ءجۇرىسى تۇزەلەدى. جارىس جولىنىڭ ارا قاشىقتىعىن دا ەسكەرۋ قاجەت. وسىنىڭ ءبارى ەسەپكە الىنادى.
جورعانى جۇيرىك اتتار سياقتى كۇردەلى باپتامايدى. كەيبىر جاعدايدا ات يەسى توي-تومالاققا ءمىنىپ كەلگەن جورعاسىن قولما-قول جارىسقا قوسىپ جىبەرەتىن وقيعالار دا بولىپ تۇرادى. ويتكەنى جورعانى بايلاماي ءمىنىپ ءجۇرىپ باپتايدى.
جورعا يەسى اتىن جارىسقا قوساردان بۇرىن ءوزى ءمىنىپ ءبىر دۇركىن تەرىن الادى. تەرلەگەن جورعانىڭ تىنىسى كەڭىپ, القىمى اشىلىپ, ۇزاققا جورعالاي الادى. جورعالاردىڭ دا ۇشقىرى, قىزا جورعالايتىنى, شىعا سالا بىرقالىپتى جورعالاپ ىرعاق بۇزبايتىندارى بولادى.
جورعا جارىسىنىڭ ۇزاقتىعى جۇيرىك اتتار جارىساتىن قاشىقتىقتىڭ ۇشتەن بىرىنە ساي بولادى. سونداي-اق جورعانىڭ جۇرىستەرى ءساندى-ءماندى ىرعاقتى كەلەتىندىكتەن, بارلىق كورەرمەن كورىپ, سۇيسىنەرلىكتەي كوز الدارىندا, بيىك توبەنى اينالا جورعالاپ جارىسادى.
كانىگى جورعا جاراتۋشى اتبەگىلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جورعانى بار-جوعى 10 كۇن باپتايدى. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە: ءۇش دۇركىن تەرىن الادى, ءتورت دۇركىن قاشىقتىققا جورعالاتىپ ءجۇرىسىن قانىقتىرادى.
جورعانى تەك ءوز يەسى عانا ءمىنىپ جارىسقا تۇسەدى. سەبەبى, جورعانىڭ ءجۇرىسى كوپ رەتتە يەسىنە قاتىستى. باسقا ادام مىنسە جورعا جاتىرقاپ جۇرمەي قويادى.
جورعانىڭ ءتۇرى
جورعانىڭ ءتۇرى كوپ. ولاردى جورعالاۋ ەكپىنى مەن اياق تاستاسىنا قاراي ەكى توپقا ءبولىپ قاراعان ءجون.
ءجۇرىس ەكپىنىنە قاراي: قوي جورعا, جول جورعا, كەڭىرەك جورعا (جورتاقى), شاپقىن جورعا, تۇيە جورعا, بەس قۇلاشتىق جورعا, ون قۇلاشتىق جورعا, سۋ جورعا, سۋ توگىلمەس جورعا, تاباق تارتار جورعا, توكپە جورعا, ايداما جورعا, شايقالعان جورعا, اياڭ جورعا, تايپالعان جورعا, جانە ت.ب. دەپ اتايدى.
اياق تاستاسىنا قاراي: ەكى اياقتى جورعا, شالدىر جورعا, ءۇش اياقتى جورعا, ءتورت اياعى تەڭ جورعا, شاپشۋىر جورعا, تۇسامىس جورعا, ورە جورعا, شالداۋىر جورعا جانە ت.ب. دەپ اتايدى.
سۋ جورعا. جورعالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى. ول سۇيرەتىپ جىبەرگەن ارقان, شىلبىردى جەرگە تيگiزبەي جۇلدىزشا اعادى جانە ۇستىندەگى ادام قولىنا سۋ قۇيعان ىدىس ۇستاعاندا ونىڭ سۋى توگىلمەيدى. قازاقتا «سۋ جورعانىڭ ساۋىرىنا توستاعانعا سۋ قۇيىپ قويسا توگىلمەيدى» دەيتىن ءتامسىل بار. مۇنداي جورعالارمەن ۇلكەن اس-تويلاردا تاباق تارتادى, قىمىز تاسيدى.
قوي جورعا. ءتۇزۋ جانە ەڭiس جەرلەردە اياڭنان جورعاعا اۋىسىپ وتىراتىن جىلقىلاردى ايتادى.
تۇيە جورعا. دەنەسiن اۋىر قوزعاپ جورعالايتىن, ءجۇرىسى قاتتى جىلقى.
شاپقىن جورعا. شاۋجايلاپ, ورەلەپ قىسىممەن شىعارعان جورعالار.
جول جورعا. جايشىلىقتا عانا جورعالايدى دا, ودان تەزىرەك جۇرسە, جورعاسىنان جاڭىلادى.
ءۇش اياق جورعا. ءتورت اياعىن تەڭ باسىپ جورعالاي المايتىن جىلقى. ياعني, ءۇش اياعى جورعالايدى دا ءبىر اياعى تاپپايدى. وسى ءبىر اياعىن قوسىپ ءتورت اياعى تەڭ جورعا شىعارۋعا بولادى.
تايپالعان جورعا. ءتورت اياعى تەڭ جورعا.
توكپە جورعا. ەش ۋاقىتتا جورعاسىنان جاڭىلمايتىن جىلقى. ونىڭ جۇرىسىنە باسقا جىلقى شاۋىپ ىلەسەدى. جورعا جارىسىنا وسى توكپەلەردى عانا قوسادى. باسقا جورعالاردى قاراپايىم كۇندەلىكتى ءمىنىس ءۇشىن قولدانادى. توكپەلەردى بايگە اتىنداي باپتاپ جاراتادى.
ق ۇلىن جورعا. ەنەسىنەن تۋعاندا جورعا تۋعان جىلقىنى ايتادى. بولاشاقتا سۋ جانە توكپە جورعالار وسى ق ۇلىن جورعادان شىعادى.
جورعانىڭ ساپاسىن انىقتاۋ
جورعانىڭ قانشالىقتى جۇيرىك ەكەنىن ءبىلۋ ءۇشىن ونىڭ بەل ارقاسىنا 5 مەتر لەنتا-ءجىپ بايلايدى. ءجىپ اتتىڭ ساۋىرىنان تومەن قاراي سالبىراپ ءتۇسىپ تۇرادى. جورعا جۇرگەندە لەنتا-ءجىپ جىلانشا يرەلەڭدەپ كوتەرىلەدى دە, شىنايى جۇرگەندە ءجىپتىڭ ۇشى جەرگە تيمەي ۇشىپ وتىرسا, بۇل ناعىز ساپالى جاقسى جورعانىڭ بەلگىسى.
بۇرىنىراقتا, جورعانىڭ ساپاسىن ءبىلۋ ءۇشىن بەلىنە ارقان بايلاعان ەكەن. ارقاننىڭ جەرگە تيمەۋىنە بايلانىستى ونى بەس قۇلاشتىق جورعا, ون قۇلاشتىق جورعا, ون ەكى قۇلاشتىق جورعا دەپ اتاعان. 15-16 قۇلاشتىق جورعالار دا بولعان, بىراق بۇلار وتە سيرەك كەزدەسەدى.
ال ءشول-شولەيت جەردىڭ جورعاسىن سىناۋ ءۇشىن بوتانىڭ ەنەسىن, ياعني ىنگەندى كوزكورىم الىسقا ايداپ جىبەرەدى دە, ارتىنان بوتاسىن قويا بەرەدى. ەنەسىن اڭساعان جاس بوتا تايراقتاپ قاتتى شابادى. وسى قاشقان بوتانى جورعامەن قايىرادى. ەگەر جورعا جۇرىسىنەن تانباي بوتانى قايىرسا بۇل جاقسى جورعا دەپ ەسەپتەلەدى.
كەلەسى ءبىر جورعاتانۋشىلار قولىنا قاراپايىم قوڭىراۋ ۇستاپ الىپ جورعالاتىپ سىنايدى. العاشىندا قوڭىراۋ داۋىسى سىلدىر قاعىپ, بارا-بارا جورعانىڭ ءجۇرىسى تايپالىپ قىزعان كەزدە ءۇنى وشەدى. مۇنداي جورعانى بۇرىنعى زاماندا مەرگەن-ساداقشىلارعا مىنگىزىپ, جورىققا جىبەرەتىن بولعان.
جاي جىلقىدان جورعا شىعارۋ
ازداعان جول نەمەسە قوي جورعاسى بار جىلقىلاردان نەمەسە ءجۇرىسى جىلدام, اياعى جەڭىل مىنەزى ۇعىمدى جىلقىدان سۋ نەمەسە توكپە جورعا شىعارۋعا بولادى. مۇنداي جاي جىلقىدان جورعا شىعارۋشى ادامدى «جورعاشى» دەيدى.
مىسالى, ەكى نەمەسە ءۇش اياقتى جورعالاردى جەتىلدىرىپ, ءتورت اياعى تەڭ جورعا شىعارۋ ءۇشىن – اي تولىسقان ءۇش كۇندە كۇنىنە ءبىر رەت 4-5 شاقىرىم جازىق, تەگىس جەردە جورعالاتادى. سەبەبى, ەكى-ءۇش اياقتى جورعا جورعالاپ جۇرگەندە الدىڭعى اياعىن قىسقا الادى دا, ويلى-قىرلى شۇڭقىرلى جەرلەردە جىعىلىپ قالادى.
ءتورتىنشى اياقتىڭ جورعاسىن شىعارۋ ءۇشىن كوپ جاعداي دا تەپ-تەگىس مۇزدىڭ ءۇستىن پايدالانادى. جوعارىداعىداي اي تولعان كۇنى ءۇش اياقتى جورعانى بۇرشىكتى تاعامەن تاعالاپ (تايىپ قۇلاماس ءۇشىن) مۇزدىڭ ۇستىندە جۇرگىزەدى.
تولعان ايدىڭ ساۋلەسىنە شاعىلىسقان جورعانىڭ كولەڭكەسى مۇزعا تۇسەدى دە, ات ءوزىنىڭ كولەڭكەسىنەن قالىسپايمىن دەپ جانتالاسا جورعالايدى. وسىلاي ۇزبەي 2-3 ساعات جۇرگىزۋ كەرەك. ۇستىندەگى ادام تىزگىنىن قاتتى قىسىپ, مۇمكىن بولسا تاقىمعا سالىپ وتىرعان ءجون. ءسال تىزگىن بوساسا جورعا جۇرىسىنەن جاڭىلادى. ىرعاقتان جاڭىلتپاي جۇرگىزسە جورعانىڭ جورعالامايتىن اياعى جورعالاي باستايدى.
ەكى اياقتى جورعانىڭ ءۇشىنشى اياعى جورعا شىققاننان كەيىن ونىڭ ءبىر جاعى ۇيرەتىلەدى دەپ ەسەپتەيدى. ەندى قالعان ءبىر اياقتىڭ جورعاسىن شىعارۋ ءۇشىن جورعاشى سول جاق ۇزەڭگىسىن ۇزارتىپ, اياعىن تىرەپ بۇيىرىمەن وتىرادى. وسىلاي ەردىڭ وڭ جاعىنا, بىردە سول جاعىنا الما-كەزەك اۋىپ وتىرىپ, 2-3 ساعاتتىڭ ىشىندە ءتورت اياقتى جورعا شىعارۋعا بولادى. بىراق بۇل وڭاي شارۋا ەمەس. بۇل ناعىز اتبەگىنىڭ قولىنان عانا كەلەدى.
التاي ءوڭىرىنىڭ جورعاشىلارى ىڭعايى بار جىلقىدان جورعا شىعارۋ ءۇشىن اعاش بورەنەلەردى جيناپ, كۇننىڭ شاپاعى سياقتى دوڭگەلەك شەڭبەر جاسايدى. جورعاشى اتتىڭ شىلبىرىنان ۇستاپ قاتار-قاتار ورنالاسقان بورەنەلەردەن تەز-تەز اتتاتىپ جۇرگىزەدى. ابدەن مەزى بولعان جىلقى سوڭىندا بورەنەلەردەن وڭاي اتتاۋ ءۇشىن جورعالاي جونەلەدى.
ىشكى موڭعولدىڭ ءحولونبۋير ولكەسىنىڭ اتبەگىلەرى جۇردەك جىلقىدان جورعا شىعارۋ ءۇشىن اتتىڭ ەكى جاعىنا سالماعى بىردەي قۇم سالعان قاپشىق تەڭدەيدى دە تەگىس جەرگە جۇرگىزەدى. ءجۇرىس بارىسىندا قۇمنىڭ سالماعىن جايمەن قوسىپ وتىرادى. وسىلاي جورعا شىعارادى.
