رۋحانيات • 09 قاڭتار، 2020

ينتەلليگەنت

314 رەتكورسەتىلدى

ەرتەرەكتە، كەڭەس وكىمەتىنىڭ ابدەن گۇلدەنگەن، حالىقتىڭ وقۋى جەتىلىپ، كوزى اشىلعان زامانىندا قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىر نۇسقاۋشىسى باتىستىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ بىرىنە حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسۋعا ىسساپارمەن بارعان ەكەن. ول شەت ءتىلىن جانە ساياسات، تاريح، فيلوسوفيانى جاقسى بىلسە كەرەك. ءوزىنىڭ بىلىمىمەن، مانەرىمەن جۇرتشىلىقتى تاڭعالدىرادى. شەتەلدىك ارىپتەستەرى ءومىربايانىن، قايدا ءبىلىم العانىن سۇراستىرا باستايدى. جۇمىس­شىنىڭ بالاسى ەكەنىن، العان ءبىلىمىن، قاي­دا قىزمەت ىستەيتىنىن، ءوزىن ينتەلليگەنت (بىزدىڭشە زيالى) سانايتىنىن ايتادى. سوندا قاسىنداعى شەتەلدىك ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى ءازىل-شىنى ارالاس «جوق، ءسىز ءالى تولىق ينتەلليگەنت ەمەس ەكەنسىز» دەپتى. نەگە دەپ سۇراعان ەكەن. ء«سىز شىنايى ينتەلليگەنت بولۋ ءۇشىن ءسىزدىڭ اكەڭىز جانە ونىڭ اكەسى دە ينتەلليگەنت بولۋ كەرەك» دەپتى جاڭاعى شەتەلدىك ازامات.

بايقاساڭىز، وسى سوزدە تەرەڭ ءمان بار. جاقسى ادامدى جاقسى ورتا عانا ەمەس، جاقسى زامان تاربيەلەيدى. «ادام بالاسىن زامان وسىرەدى، كىمدە-كىم جامان بولسا، ونىڭ زامانداسىنىڭ ءبارى كىنالى» دەپ اباي اتامىز تەگىن ايتپاعان. بۇگىنگىنىڭ جەتكىنشەگى ەرتەڭ زيالى بولىپ قالىپتاسارداي دۇرىس تاربيە الۋى ءۇشىن كوكوراي شالعىن ورتاسىندا ىلعال مەن كۇن شۋاعىنا، سامال جەل، ساف اۋاعا قانىعىپ، جەلكىلدەپ جەتىلەتىن جەمىس اعاشى سەكىلدى ەڭ اۋەلى وسكەن ورتاسى دۇرىس بولۋى كەرەك. تەكتىلىك دەگەننىڭ ءوزى سودان كەيىن پايدا بولاتىن قۇبىلىس. جالپى، تەكتىلىك، اقسۇيەكتىك دەگەنىمىزدىڭ ءوزى جاقسى جاعدايدا ءومىر سۇرگەن ادامدار ۇرپاعىنىڭ بىرنەشە بۋىنىنان كەيىن بارىپ قانا پايدا بولادى دەپ ويلايمىن.

ءبىز، قازاق حالقى – تالاي توپالاڭدى باس­تان كەشىرگەن حالىقپىز. تىنىش، مامىراجاي ءومىر سۇرگەن زامانىمىز از. اتادان بالاعا ميراس بولىپ جالعاسىپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ تەكتىلىك تاربيەسىن كەڭەس زامانى بۇزدى. ول ءوز ادامدارىن تاربيەلەدى. بارلىق جەردە مەكتەپتەر ۇيىمداستىرىپ، حالىقتىڭ كوزىن اشتى. ەكونوميكانى كوتەرۋ ءۇشىن حالىقتى جاپپاي ەڭبەككە جۇمىلدىردى. وزگەشە يدەولوگيالىق قىرلارى بولدى. وسىدان حالىقتىڭ ءبىلىمى جەتىلگەنىمەن جالپى قوعام جاپپاي قوڭىرقاي تارتتى. سول قوڭىرقاي توپتىڭ ورتاسىنان جۇرەگى تازا، ءبىلىمى مەن مادەنيەتى جەتىلە باستاعان جاقسى ادامدار، ينتەلليگەنت اتالاتىن تۇتاس ءبىر الەۋمەتتىك توپ قالىپتاسا باس­تاپ ەدى، ونى نارىق كەلىپ بۇزدى. جۇرتتىڭ ءبارى اقشانىڭ سوڭىنان جۇگىردى. سوندىقتان ءوز ومىرىمدە قازاقتىڭ شىنايى زيالى ازاماتتارىن، مادەنيەتتى ينتەلليگەنتتەرىن از كەزدەستىردىم دەپ ايتا الامىن. ارينە كەڭەس زامانىنىڭ ەڭ مامىراجاي شاعى بولعان وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنىڭ باسىنداعى ءبىزدىڭ ستۋدەنتتىك كەزىمىزدە ۇستازدارىمىز اراسىنان قازاق ينتەلليگەنتتىگىنىڭ ازداعان شوعىر وكىلدەرىن بايقادىم. سولاردىڭ اراسىنان قازاقتىڭ اتاقتى ءتىلشى عالىمى سارسەن امانجولوۆتىڭ بالاسى – قازاقتان شىققان العاشقى تۇركولوگ عالىمداردىڭ بىرەگەيى التاي اعاي امانجولوۆتىڭ بەينەسى كوڭىل ولشەمىمە سايكەس كەلگەن تۇلعا رەتىندە ەرەكشە جاتتالىپ قالدى. ول كىسىنىڭ ءومىر جولىنا، ءبىلىمى مەن مادەنيەتىنە جانە شىنايى بولمىسىنا قاراپ تەكتىلىك تاربيەسىنىڭ قالاي باستاۋ الىپ، قالاي جەتىلەتىندىگىن ۇققانداي بولدىم.

مەنىڭ تۇسىنىگىمدە، ينتەلليگەنت ادام تاربيە مەن ءبىلىمنىڭ ۇشتاسقان ۇدەرىسىندە ۇزاققا سوزىلاتىن ۇزدىكسىز پروتسەسس ناتيجە­سىندە بارىپ جەتىلەدى. قوعامدىق ورتادا ولار باسقا تاستار اراسىنداعى ساف التىنداي ەرەك­شەلەنىپ تۇرادى. ارينە جارقىراۋى جاعىنان بىردەن كوزگە تۇسپەۋى مۇمكىن، بىراق ەشۋاقىتتا بويىنداعى قاسيەتىن جويمايدى. «اسىل ادام اينىماس» دەگەندەي ولاردىڭ بويىنداعى نەگىزگى ادامگەرشىلىك ۇستىنى – تاربيە. تاربيە ادامگەرشىلىكتەن، ادالدىقتان اتتاۋعا جول بەرمەيدى. ال ءبى­لىم دەگەنىمىز سونىڭ ۇستىندەگى جاپسىرما سەكىل­دى، ول ادامدى شەشىم قابىلداعان كەزدە قاتە­لەستىرمەيدى. مۇنداي ادامدار قوعامنىڭ اقىل-ويى مەن ار-ۇجدانىنىڭ ۇلگىسى مەن باس­تاما­شىسىنا اينالعان كەزدە قوعام سيرەك قاتەلەسەدى. «سوكراتقا ۋ ىشكىزگەن، يواننا اركتى وتقا ورتەگەن، عايسانى دارعا اسقان، پايعامبارىمىزدى تۇيەنىڭ جەمتىگىنە كومگەن كىم؟ ول – كوپ، ەندەشە كوپتە اقىل جوق. ەبىن تاپ تا، جونگە سال» دەمەپ پە ەدى اباي اتامىز. ءبىزدىڭ قازىرگى قازاق قاۋىمىن جونگە سالۋعا الەۋەتى بار الەۋمەتتىك توپ، ول – زيالىلار قاۋىمى دەپ تۇسىنەمىز. ارينە بۇل ءۇشىن ولاردىڭ ءوزى جەتىلىپ الۋى كەرەك.

قازىرگى قازاق قوعامىنىڭ ءبىر قاتەلىگى – قوعامدىق ورتادا بىلىمىمەن كوزگە تۇسكەن ادامدى، اسىرەسە اقىن-جازۋشىلاردى زيا­لى دەپ ەسەپتەيتىندىگى، سولاردىڭ سوزىنە سەنەتىندىگى. بۇعان كەلىسۋگە دە، كەلىسپەۋگە دە بولار. ويتكەنى ولار اتاقتى اقىن قا­دىر مىرزا ءالى ايتقانداي، «قوعامنىڭ قولتى­عىنداعى گرادۋسنيك» بولۋى، اقيقاتتى ايتۋى، كوپ ماسەلەدە باستاماشى ءرولىن اتقارۋى مۇمكىن. بىراق اركەز قوعامنىڭ اقىل-ويى مەن ار-ۇجدانى بولا المايدى دەگەن ويدامىز.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

باسىلىم باسشىلارى - ەركىن قىدىر (1962)

باسىلىم باسشىلارى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار