داتقانىڭ ءتورت ايەلىنەن سەگىز ۇل, ون بەس قىز تارايدى. ۇلدارىنىڭ ىشىنەن ىسا, تاستانبەك, نەمەرەسى بەلقوجا ارقايسىسى 30-40 جىل بولىستىق قىزمەت اتقارعان. ولار اكەلەرىنىڭ جولىمەن ءجۇرىپ حالىقتى ءبولىپ-جارماي, تۋرا جولدان تايماي ادال باسقارعان. ەل ىشىندەگى ۇرى-قارىلاردى, قىلمىسكەرلەردى قاتاڭ جازالاپ وتىرعان. سوندىقتان دا قاراپايىم حالىق اراسىندا ابىروي-بەدەلدەرى وتە زور بولعان. ەل قاريالارى وسى كىسىلەردىڭ ادىلەتتىلىگىن, جومارتتىعىن, ىسكەرلىكتەرىن ءالى كۇنگە دەيىن اڭىز ەتىپ ايتادى. كەزىندە سىرتتان كوشىپ كەلگەندەرگە جەر ءبولىپ بەرىپ, قونىستاندىرىپ, الدارىنا مال سالىپ بەرگەنىن جۋالى اۋدانى, قوڭىرتوبە اۋىلىنداعى نايمان, ارعىن, كولباستاۋداعى قىپشاق اعايىنداردىڭ ۇلكەندەرى رازىلىقپەن ەسكە الىپ وتىرادى.
سونداي-اق ولار التى بىردەي ەلدى مەكەندە مەشىت-مەدرەسە سالدىرتىپ, حالىق اراسىنان ءدىني ءبىلىمى جەتىك شاكىرتتەر دايىنداۋ جۇمىستارىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىرعان. ونىڭ بەر جاعىندا, قاراپايىم حالىقتى ەگىن شارۋاشىلىعىنا ۇيىمداستىرىپ, ءىرى-ءىرى توعاندار قازدىرتىپ, سول كەزدىڭ وزىندە-اق قولدان سۋارۋ جۇيەسىن جولعا قويا بىلگەن.
بۇل كىسىلەردىڭ جومارتتىعى جايلى دا ۇلكەندەردەن جەتكەن اڭگىمەلەر كوپ. شىمكەنتتە وتىرعان وياز جينالىسقا شاقىرا قالسا, نوكەرلەرىمەن بارىپ, قايتاردا كەرۋەنمەن بىرگە اۋىلعا ماتا, قانت-شاي, ورىك-مەيىز الا قايتادى ەكەن. جومارتتىعى سول, اۋىلعا جەتكەنشە, الگى تاۋاردىڭ جارتىسىنان كوبىن جولداعى كەزدەسكەن ەلدى مەكەننىڭ حالقى تاراتىپ الىپ, اۋىلعا ازعانا بولىگى زورعا جەتەتىن كورىنەدى.
ۇشەۋى دە سوزگە شەشەن, ماقالداپ-ماتەلدەپ سويلەيتىن, قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ءسوز تاۋىپ, جول تاۋىپ كەتەتىن ەرەكشە قاسيەتتەرى بولعان. بىردە ىسا بولىستى وياز باستىعى وزىنە شاقىرىپ الىپ: «ۇستىڭىزدەن ارىز بار, قاتال كورىنەسىز, نە ىستەيمىز؟» دەسە كەرەك. بۇل ارىزدى الدەبىر بالەقورلارعا ويازدىڭ ءوزى ادەيى جازدىرتىپ, ۇيىمداستىرىپ وتىرعانىن سەزە قويعان ىسا الگى جەردە بوگەلمەستەن: «وي, تاقسىر ول بالەقورلارعا سەنبەڭىز, وتكەندە عانا ءسىزدى «ورىستىڭ اراق ىشكىش مۇجىعى», مەنى «قازاقتىڭ بۇزىعى» دەپ: «وياز اراقىشكىش, حالىقتى باسقارا المايدى, تاشكەندەگى گۋبەرناتورعا ۇستىنەن ارىز جازامىز» دەگەندە, مەن ءسىز ءۇشىن ولارعا از عانا مال, اقشا بەرىپ, ارەڭ توقتاتتىم», دەپ ويازدى ورنىنا قويعان ەكەن.
بەلقوجا داتقا دا 1925 جىلعا شەيىن بولىس بولعان, تاشكەندەگى مەدرەسەنى, ورىس-قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن, اراب, ورىس تىلدەرىنە وتە ساۋاتتى ادام بولىپتى. رومانوۆتار اۋلەتىنىڭ تاققا وتىرعاندارىنا 300 جىل تولۋىنا وراي وتكەن سالتاناتتى جيىنعا جالپى ورتالىق ازيادان باراتىن ەلۋ شاقتى بولىس, بايلاردى وسى بەلقوجا بولىس باستاپ, پاتشا الدىندا قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەۋ قۇرمەتىنە دە يە بولعان.
ورىسشا ساۋاتتى سويلەگەنىنە قاتتى رازى بولعان پاتشا بەلقوجامەن ارنايى بىرگە سۋرەتكە ءتۇسىپ, كوپتەگەن سىي-سىياپات جاساعان. بەلقوجا بولىس ءوزىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ الدىنداعى بەدەلىنىڭ ارقاسىندا 1916 جىلعى يۋن جارلىعى كەزىندە رەسەيدىڭ باتىسىندا ءجۇرىپ جاتقان سوعىسقا, قازاق جاستارىن تىل جۇمىستارىنا الۋ تۋرالى بۇيرىق بولعاندا, وڭتۇستىك وڭىردەن باراتىن مىڭداعان جاستى جىبەرمەي الىپ قالعان. تاشكەندەگى گەنەرال-گۋبەرناتورعا بارىپ, «اعزامعا جەتكىزىڭىز, ەگەردە بىزدەن جاستاردى الاتىن بولسا, حالىق اراسىندا تولقۋ بولىپ كوپشىلىگى اۋعانستان, يران اۋىپ كەتەدى, كەيىن ولاردى اعىلشىن تىڭشىلارى ۇيىمداستىرىپ وزىمىزگە ايداپ سالماسىنا كىم كەپىل؟» دەپ مىڭداعان قازاق جاستارىن مايدانعا جىبەرمەي امان الىپ قالادى. تاريحتان بەلگىلى, تىل جۇمىستارىنا الىنعان كەيبىر حالىقتىڭ جاستارى قيىن جۇمىستارعا شىداماي, تاماقتىڭ ازدىعىنان, ءىش اۋرۋىنان كوبى قىرىلىپ قالعان. بۇل تۋرالى تىل جۇمىسىنا الىنىپ, سول كەزدەگى قيىندىقتى كوزبەن كورىپ, ەلگە ارەڭ جەتكەن جازۋشى ساپارعالي بەگالين ءوز ءومىربايانىندا دا جازىپ قالدىرادى. بەلقوجا بولىستىڭ حالىققا ىستەگەن وسى جاقسىلىعىن ەل-جۇرت ءالى كۇنگە دەيىن اڭىز ەتىپ ايتادى. ودان بولەك بولاشاعى بار دەگەن جاستاردى قولداپ, ءوز قاراجاتىنا وقىتىپ وتىرعان. سولارمەن بىرگە ءوزىنىڭ بالاسى جامالبەكتى تە تاشكەندەگى مەدرەسەگە وقۋعا بەرىپ, ودان كەيىن شىمكەنتتەگى ورىس-قازاق شكولاسىن بىتىرتەدى. بولىستىڭ مۇنداي قامقورلىقتارىنا ت.رىسقۇلوۆ, ق.قوشمامبەتوۆ, ق.سارمولداەۆ, م.تىنىشپاەۆ سياقتى وقىعان قازاق جاستارى دا يە بولعان.
ت.رىسقۇلوۆ كەيىن, كەڭەس وكىمەتى ورناپ, بولىس-بايلاردى كامپەسكەلەپ, تۋعان-تۋىستارىن قۋدالاعاندا, داتقانىڭ ۇرپاقتارىنا قامقورلىق كورسەتىپ, كوپشىلىگىن وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستان باسشىلارىمەن كەلىسىپ, سول جاقتارعا قونىستاندىرىپ, ۇلكەن ناۋبەتتەن امان الىپ قالادى. وسى تاريحي دەرەكتەردىڭ بارلىعى بىزگە جامالبەك اتامىز ارقىلى جەتكەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك.
جامالبەكتى اۋدان باسشىلارىنان باستاپ, كوپتەگەن تانىمال كىسى قاتتى سىيلاپ ءوتىپتى. اتاقتى باتىر ب.مومىش ۇلى جامالبەكتى قاتتى قۇرمەتتەيتىن, اكەمىز نارىمبەكپەن جاس كەزدەرىندە قىزمەتتەس, سىيلاس كىسىلەر بولعان. اكەمىز كولحوزدا بۋحگالتەر, باۋكەڭ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىندە جاۋاپتى حاتشى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەندە باتىر ءبىزدىڭ ۇيگە ءجيى تۇسەدى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە تۋعان جەزدەمىز قالداربەك باتىردىڭ جاقىن ءىنىسى بولىپ كەلەدى. 1960 جىلدارى مەدينستيتۋتتا وقىپ جۇرگەنىمىزدە ەكى جىلداي باۋكەڭنىڭ ۇيىندە جاتىپ تا وقىدىق. باۋكەڭ كوڭىلدەنگەندە, ء«اي, داتقانىڭ ۇرپاعى, سارى بالا!» دەيدى, ەلگە بارعاندا ساۋاتتى اعامىز جامالبەككە سالەم ايت, ءوز زامانىندا ءومىر سۇرگەندە ول اعاڭ ۇلكەن قايراتكەر بولاتىن ەدى» دەيتىن. باۋكەڭنىڭ سالەمىن وقۋدان كەلگەندە جامالبەك كوكەمىزگە ايتقانىمىزدا ۇندەمەي كوپ وتىرىپ, كۇرسىنىپ «ەسىل ەر امان بولسىن!» دەپ ەستەلىكتەرىن اڭگىمەلەي باستايتىن. سول اڭگىمەلەردىڭ ىشىندەگى مىنا ءبىر ەستەلىك ەسىمىزدە ەرەكشە قالىپ قويىپتى.
«باۋكەڭ اندا-ساندا ك.ماركس سوۆحوزىندا پارتورگ قىزمەتىن اتقاراتىن نەمەرە ءىنىسى ءابدىلدا مومىنقۇلوۆتىڭ ۇيىنە كەلەدى ەكەن. سونداي-اق الگى سوۆحوزدا وتە ءبىلىمدى, ىسكەر ماقۇلبەك قورعانباەۆ ەسىمدى ازامات باس بۋحگالتەر قىزمەتىن اتقارىپتى. سول جىگىت باتىردى دا, مەنى دە قوناققا شاقىرىپ باۋكەڭ ەكەۋمىز ءتۇنى بويى اڭگىمەلەستىك. باتىردىڭ كوپ ساۋالدارىنا جاۋاپ بەرگەنىم بار. سوندا كوزىم جەتكەنى تاريحتى, سالت-ءداستۇرىمىزدى, ءدىني جورالعىلاردى وتە تەرەڭ بىلەدى باۋكەڭ, اسىرەسە, باتىربەك داتقا تۋرالى كوپ ايتىپ, ونى ءپىر تۇتىپ وتىردى.
«جاماكە, داتقا بابالارىڭىز وتە قاسيەتتى, دانىشپان, كورەگەن, ادىلەتتى بولعان كىسى عوي. جاس كەزىمدە اۋداندا جاۋاپتى حاتشى بولىپ, ەل ارالاعانىمدا داتقا سازعا سوعىپ, ۇنەمى دۇعا باعىشتاپ ءجۇردىم, ال 1931 جىلى اسكەرگە الىناردا مومىش جاكەم ەكەۋمىز ەكى اتقا ءمىنىپ, ارنايى داتقا سازعا كەلىپ قاسيەتتى كىسىگە قۇران باعىشتاپ, ارۋاعىنا سىيىنىپ اتتانىپ ەدىم. ارينە, ءبىرىنشى كوكتەگى ءتاڭىر, ەكىنشى باتىربەك داتقانىڭ ارۋاعى جەبەگەن شىعار, 1938 جىلى قيىر شىعىستا اسكەري قىزمەتتە جۇرگەنىمدە, ديۆيزياارالىق اسكەري جارىس ۇيىمداستىرىلىپ, سول جارىستا ۇزدىك دايىندىعىم ءۇشىن, ءبىرىنشى ورىن الدىم. وسى جارىستى كورۋگە قيىر شىعىستاعى اسكەريلەردىڭ باس قولباسشىسى مارشال بليۋحەر ءوزى قاتىستى. جارىس قورىتىندىسى بويىنشا ۇزدىكتەرگە بليۋحەر ءوز قولىمەن سىيلىقتار تاپسىرىپ, مەن سول كىسىنىڭ قولىنان التىن ساعات العانمىن, كەيىن وسى ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلا جازداپ, امان قالعانىم بار. ولاي بولعان سەبەبى, ۆ.ك.بليۋحەر 1938 جىلى رەپرەسسياعا ۇشىراپ, ونىڭ قاراماعىندا قىزمەت ىستەگەن كومانديرلەردىڭ كوبىسى ۇستالىپ كەتتى. ۇلى وتان سوعىسىندا, ماسكەۋ تۇبىندەگى قيان-كەسكى ۇرىستاردان, قورشاۋدان, جاڭبىرشا جاۋىپ تۇرعان وقتان قالاي امان قالعانىما تاڭمىن, سىزدەن نەسىن جاسىرايىن, ۇنەمى اللاعا, ەكىنشى باتىربەك داتقانىڭ ارۋاعىنا سىيىنىپ ءجۇردىم», دەپ ەدى ەر باۋكەڭ. ەرتەڭىنە تاڭەرتەڭ پارتورگ ءىنىسىنىڭ ماشيناسىمەن داتقا سازداعى قاسيەتتى بابا مەكەنىنە كەلىپ, مەن قۇران باعىشتاپ, بۇلاقتان سۋ ءىشىپ, جۋىنىپ اتتانىپ ەدىك. مەن قۇران وقىپ وتىرعاندا باۋكەڭ كۇرسىنىپ, كوزىنە جاس الدى», دەپ ەدى ماعان ايتقان اڭگىمەسىندە جامالبەك كوكەم.
باتىربەك داتقا ەسىمىن ايتقان كەزدە تەكتى اۋلەتتىڭ ۇرپاقتارى, وزىنەن تاراعان مىقتى ۇلدار دا ەلگە سىيلى اۋلەت رەتىندە ەرەكشە اتالادى. ەل بيلەۋدە ادالدىقتان, ادىلەتتىلىكتەن تايماعان, جومارت جاندار جايلى عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە, قاراپايىم حالىق ولاردىڭ اتقارعان يگىلىكتى ىستەرىن ەش ۇمىتپاق ەمەس.
1928 جىلدارى قىزىل كوممۋنيستەر باتىربەك داتقانىڭ داتقا سازداعى كەسەنەسىن قيراتىپ تاستايدى. بىراق قيراعان كەسەنە كەيىن قالپىنا كەلتىرىلىپ, اۋدان ورتالىعىندا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. ايتپاعىمىز, سول جۇمىستارعا جۇمسالعان قاراجاتتىڭ بارلىعىن قارپايىم حالىق كوتەرىپ العان. الداعى ۋاقىتتا دا سول حالىق اراسىنان شىققان زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاسيەتتى كىسىنىڭ ەسىمىن مەكتەپكە, ەلدى مەكەنگە بەرگىزىپ, اتالعان ەكى نىساندى مەملەكەت قورعاۋىنا الىپ, كيەلى مەكەن تىزىمىنە كىرگىزۋدى قولعا العىلارى كەلەدى.
جالپى, ارۋاقتى بابا جاتقان داتقا ساز كيەلى مەكەن ەكەنى وتىرىك ەمەس. كەزىندە قاسيەتتى مەكەنگە كەنەسارى حان, اعىباي باتىر, قۇنانباي قاجى, سىپاتاي باتىر, مايلىقوجا, مادەلى قوجا اقىندار, شوقان ءۋاليحانوۆ, بايزاق, ساپاق شوقاي سياقتى ۇلى تۇلعالار وسى مەكەنگە ارنايى اتباسىن بۇرعان.
سونداي-اق تاريحي مەكەنگە كەزىندە ت.رىسقۇلوۆ, ب.قوشمامبەتوۆ, ق.سارىمولداەۆ, س.سەيفۋللين, س.بەگالين, م.اۋەزوۆ, ب.مومىش ۇلى, د.قوناەۆ, ا.اسقاروۆ سياقتى كوپتەگەن قايراتكەر دە كەلىپ, قاسيەتتى كىسىنىڭ ارۋاعىنا تاعزىم ەتكەن.
وسى رەتتە اۋدان باسشىلىعى كەسەنە مەن ەسكەرتكىشتى ۇنەمى نازاردا ۇستاپ, جان-جاعىن اباتتاندىرىپ, كۇرەجولدان كەسەنەگە دەيىنگى 300 مەترگە تاسجول توسەپ, تۋريستەر, قوناقتار كەلگەندە دامىلدايتىن ورىن رەتىندە قايتا جاڭعىرتسا دەگەن تىلەگىمىز بار.
جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, باتىربەك داتقا وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ التى بىردەي ەلدى مەكەنىندە مەشىت-مەدرەسە سالدىرتقان. قازىردە ونىڭ ەكەۋى جۋالى اۋدانىندا, ەكەۋى تالاس اۋدانىندا, ەكەۋى سايرام اۋدانىندا ورنالاسقان. ودان بولەك, داتقانىڭ قازدىرتقان كانالدارى مەن سالدىرتقان توعاندارى دا سول اۋدانداردا ءالى دە ەل يگىلىگىنە جاراپ كەلەدى. بۇل نىساندارعا دا گرانيتتەن بەلگى قويىلىپ, داتقا ەسىمى جازىلعانى دۇرىس.
جۋالى اۋدانىنداعى سالدىرتقان ەكى مەشىتتىڭ بىرەۋى ءوزىنىڭ داتقا سازداعى مەكەنىندە, ەكىنشىسى قىزتوعان اۋىلىنىڭ شىعىسىنداعى سايدىڭ ىشىندە ورنالاسقان. جەرگىلىكتى جۇرت ءالى دە ول جەرلەردى مەشىت نەمەسە المالى باق دەپ اتايدى.
تالاس اۋدانىنىڭ باسشىلارى دا قىزىلاۋىت, كوكتال ەلدى مەكەندەرىندە داتقا بابانىڭ سالدىرتقان مەشىت-مەدرەسەسى مەن توعاندارىنىڭ باسىنا بەلگى قويسا, تاريحي تۇلعانىڭ الدىنداعى ۇرپاق پارىزىن وتەگەندىك بولار ەدى.
قازىرگى جاستار تاريحىمىزدى ءبىلۋ كەرەك, تاريحي تۇلعالاردىڭ حالقىنا, ەلىنە سىڭىرگەن ادال ەڭبەكتەرىن وقىپ, تانۋلارى كەرەك. ول ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تاريحشى-عالىمدارى, وبلىستىق مۇراعات ماماندارى, جۋرناليستەر تاراز, شىمكەنت, كەرەك بولسا تاشكەنتتەگى ارحيۆتەردەن تاريحي قۇجاتتاردى ىزدەستىرىپ, مەرزىمدى ءباسپاسوز بەتتەرىندە دەرەكتى ماقالالار جازىپ, جاريالاپ تۇرعانى ءجون.
تاريحىمىزدى تەرەڭ ءبىلىپ, ونداعى تۇعىرلى تۇلعالار تۋرالى اقيقات اڭگىمەلەر ايتىلعاندا عانا ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى جارقىن بولاشاققا نىق قادام باساتىنىن ۇمىتپايىق.
نۇرمۇحان ەلەپاەۆ,
زەينەتكەر, وبلىستىق ستوماتولوگتار قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى
تاراز
