اۋىلداعى اقساقالعا امانداسا بارىپ, «قاشاننان بەرى مۇسىلمانسىز؟» دەسەڭىز, «الىمساقتان بەرى مۇسىلمانمىن» دەپ قىسقا قايىرار ەدى. بۇگىندە وسى «الىمساق» ءسوزىن «كونەدەن, ەرتەدەن» دەپ ۇعىنامىز. ول دا اقيقات. بىراق «الىمساقتىڭ» تامىرى ودان دا تەرەڭدە جاتقانىن بىلگەن ابزال. اسىلىندە «الىمساق» ءسوزى الدىمەن «الميساق», وعان دەيىن «ميساق» بولعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەيدى. ميساق – ادام مەن اللا اراسىنداعى العاشقى انت. ياعني, دانا حالقىمىز ەستە جوق ەسكى زاماننان بەرى مۇسىلمان ەكەنىمىزدى ەسكەرتىپ قويادى.
بيىل مادەني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ مايەگىنە اينالعان تونىكوك ەسكەرتكىشىنىڭ 1300 جىلدىعى UNESCO كولەمىندە اتاپ وتىلمەك. ءبىر كەزدەرى ورحون مەن ەنيسەي وزەندەرى القابىنان تابىلعان تاڭبالى تاستا تارلان تاريحىمىزدىڭ تامىرى لۇپىلدەيدى. ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتول مەرەيى بۇل. ەلتەرىس پەن بىلگە قاعاندارعا كەڭەسشى بولعان تونىكوك بابامىزدىڭ داريا-دانالىعى بۇگىنگى ۇرپاققا ءبۇتىن ءبىر الىپ تاس, ەڭسەلى ەسكەرتكىش بولىپ جەتكەن.
ورلىگىمىز بەن ەرلىگىمىزگە وسىنداي تاڭبالى تاستار مەن جاقپارداعى جازۋلار كۋا! بىلگە قاعان قاشاپ قالدىرعان ءبىر اۋىز سوزىندە «ەي, تۇرىك! جوعارىدا اسپان قۇلاماي, تومەندەگى جەر تەسىلمەي, سەنىڭ مەملەكەتىڭدى, ادەتىڭدى كىم جويا الادى؟!» دەيدى. بۇل جەردە «ادەت» دەپ وتىرعانى سان عاسىرمەن ساباقتاس ادەت-عۇرپىمىز, سالت-ءداستۇرىمىز. سونى جوياتىندار ۇلتى مەن سالتىنان بەزىنگەن, جات اعىمنىڭ جەتەگىندە جۇرگەندەر بولسا كەرەك. وسى قاتارداعىلار «اسپان قۇلاماي, جەر تەسىلمەي», وزگەنىڭ ايتاعىنا ەرىپ, ءتول مەملەكەتىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە سىنا قاعاتىنىن بىلسەشى.
بۇلدىرگى اعىمداردىڭ ۋاعىزىنا دەن قويىپ, ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا بەيبىت ومىردەن بەزىنىپ, وتباسىن وققا بايلاعاندار از بولماي وتىر. ءبىر عانا مىسال, «جۋسان» وپەراتسياسى ارقىلى سيريادان وتانىنا ورالعان جاننا ەسىمدى قانداسىمىز تاياۋ شىعىستا وتكىزگەن 5 جىلدا نەبىر سۇمدىقتىڭ كۋاسى بولعانىن ايتادى.
«اياعىم اۋىر كەزدە كۇيەۋىمە تۋعان توپىراعىما ورالعىم كەلەتىنىن جەتكىزدىم. ول باس تارتتى. ءوزىم كەتسەم دە, بالامدى تاستاپ كەتۋدى تالاپ ەتتى. ءوزى بولسا وسى جاقتا ولۋگە بەكىگەنىن ايتتى. اقىرى سولاي بولدى دا. تاياۋ شىعىسقا العاش تابان تىرەگەنىمىزدە ءبارى ادەمى كورىندى. دۇنيە-مۇلكى بار باسپانامىز بولدى. ەشتەمەدەن تارىقپادىق. ايەل ادام بولعان سوڭ, قىزىققانىمدى جاسىرمايمىن. جاقسى جاعدايدى كىم جاتسىنسىن؟ كەيىن, راككا قالاسىندا بولعان كەزدە نەبىر قۋىستارمەن جۇرۋگە تۋرا كەلدى. ول جەردە ادامداردىڭ باستارى ءىلىنىپ تۇردى. سونى كورىپ قاتتى جىلادىم», دەيدى وتانداسىمىز.
ۇلتقا تونگەن الاپات قاسىرەت بۇل! ايتپەگەندە, اتتى اسكەرى التى قۇرلىق بيلەۋشىلەرىنىڭ ءتۇن ۇيقىسىن قاشىرعان باعزى بابالارىمىز – تۇركىلەردىڭ قاھارىنان ۇرىكپەگەن ۇلت پەن ۇلىس كەمدە-كەم جەر بەتىندە. ماحمۇد قاشقاري «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك» ەڭبەگىندە: « ۇلى ءتاڭىر ايتادى: «مەنىڭ ءبىر تايپا قوسىنىم بار. ولاردى «تۇرىك» دەپ اتاپ, كۇنشىعىسقا قونىستاندىردىم. ءبىر ۇلىسقا اشۋلانىپ, نازالانسام تۇرىكتەردى سولارعا قارسى سالامىن» دەيدى. وسى ويىن جالعاستىرىپ: «تۇرىكتەر – كورىكتى, وڭدەرى ۇنامدى, جۇزدەرى مەيىرىمدى, ادەپتى, ۇلكەندەردى قۇرمەتتەي بىلەتىن كىشىپەيىل, ۋادەلەرىنە بەرىك تۇراتىن ءمارت...» دەگەنى تاعى بار.
«جۇزدەرى مەيىرىمدى, ادەپتى, ۇلكەندەردى قۇرمەتتەي بىلەتىن كىشىپەيىل, ۋادەلەرىنە بەرىك تۇراتىن ءمارت». مۇسىلماندىقتىڭ مۇراتى دا, نەگىزگى قاعيداتى وسى ەمەس پە؟ اكەنىڭ قانى, انانىڭ سۇتىمەن سىڭگەن دارا قاسيەت كەلە-كەلە سالت-سانامىزعا اينالدى. ادەت-عۇرىپ بولىپ قالىپتاستى. كونەكوز قاريالاردىڭ وسىنى مەڭزەپ, «الىمساقتان مۇسىلمانبىز» دەۋىنىڭ استارلى اقيقاتى – مىنە سول!
م.قاشقاريدىڭ سوزىنە كۇماندانباس ءۇشىن تۇركىلەر تۇرعىسىنداعى حاديستەردى قازبالاپ كورەيىك.بايقاعانىمىزداي, ءبىر ەمەس بىرنەشە حاديس-شاريف بار ەكەن. سونىڭ بىرىندە پايعامبار (س.ع.س) حاديستەرىن ساقتاۋشى ساحابا ءابۋ حۋرايرا بىلاي دەدى: اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ايتتى: «سەندەر قىسىق كوزدى, قىزىل شىرايلى, تاڭقى مۇرىندى, بەت-جۇزدەرى قابات-قابات تەرى قاپتالعان قالقان ءتارىزدى تۇرىكتەرمەن سوعىسپايىنشا قيامەت-قايىم بولمايدى. سونداي-اق سەندەر اياقتارىنا جۇننەن كيگەن ءبىر قاۋىممەن سوعىسپايىنشا قيامەت بولمايدى» (ساحيح ءال-بۇحاري). ەندى ءبىر سوزدەرىندە پايعامبارىمىز (س.ع.س): «ولكەنى (دۇشپاندارعا قارسى) قورعاۋدىڭ كۇشى ونعا بولىنەدى: ونىڭ توعىزى تۇركىلەرگە, قالعانى وزگە ۇلتتارعا بەرىلدى» (ات-تاباري). «تۇرىكتەر سىزگە تيسپەيىنشە بايقاڭىز, سىزدەر دە تۇرىكتەرگە تيىسپەڭىز. ويتكەنى اللانىڭ ۇمبەتكە بەرگەن بۇل مۇلكى (بايلىق) مەن سالتاناتىن العاش بولىپ قانتۋراۇلدارى تارتىپ الادى» (ات-تاباراني) دەيدى.
پايعامبارىمىز (س.ع.س) تۇركى حالقىمەن سوعىسپاي, ولاردى جاقىن تارتۋىنىڭ ءبىر ءمانى ءتاڭىرىنىڭ «كۇنشىعىسقا قونىستاندىرعان قوسىنىنىڭ» ءومىر-سالتى, ادەت-عۇرپى مۇسىلماندىق قاعيداتتارمەن ءاۋ باستان-اق ۇشتاسىپ جاتقانىن اڭعارتسا كەرەك. ايتپەگەندە, جەر-انا توسىندە تۇركىلەردەن وزگە ۇلت پەن ۇلىس از با؟ جوق! قاسيەتتى قۇراندا اللا تاعالا: ء«اي ادام بالاسى! ءشۇباسىز سەندەردى ءبىر ەر, ءبىر ايەلدەن (ادام, حاۋادان) جاراتتىق. سونداي-اق ءبىر-ءبىرىڭدى تانۋلارىڭ ءۇشىن سەندەردى ۇلتتار, رۋلار قىلدىق. شىنىندا اللانىڭ قاسىندا ەڭ ارداقتىلارىڭ تاقۋالارىڭ. شاكسىز اللا تولىق ءبىلۋشى, ءار نارسەدەن حابار الۋشى» (ھۋجۋرات سۇرەسى, 13-ايات) دەگەن ەدى.
ۇلت پەن ۇعىم. ءدىن مەن ءداستۇر. وسىناۋ ءتورت ءسوزدىڭ توركىنىن ءتۇسىنىپ, ەل يگىلىگىنە اينالدىرۋ دا وڭايعا سوققان جوق. ءار حالىقتىڭ ءوز دۇنيەتانىمى, ءتول تۇسىنىگى, ۇكىلەگەن ۇستانىمى بار. سوندا قايتپەك كەرەك؟ بارلىق حالىق, ماسەلەن, ءبىر عانا اراب ۇلتىنىڭ دۇنيەتانىمىمەن ءومىر سۇرەتىن بولسا جاراتقاننىڭ ء«بىر-ءبىرىڭدى تانۋلارىڭ ءۇشىن سەندەردى ۇلتتار, رۋلار قىلدىق» دەگەنىن قايدا قويامىز؟ ولاي بولۋى دا مۇمكىن ەمەس ەدى. سوندىقتان ءار ۇلتتىڭ ادەت-عۇرپى ەسكەرىلۋى كەرەك-ءتى. ولاردىڭ تەك وزىنە عانا ءتان تاريقاتى قاجەت بولدى. تاريقات, شاريعات سوزدەرى اراب تىلىنەن تارجىمالاعاندا «جول» ماعىناسىن بەرەدى. ەندەشە, ءار حالىقتىڭ ءوز جولى بار.
قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى شىعارعان ء«دىن مەن ءداستۇر» كىتابىندا «مۇسىلمان شاريعاتىندا ادامداردىڭ ەركىنە قالدىرعان مۋباح ياكي ەرىكتى ىستەرى بار. مىسالى, تويلاردى, مەيرامداردى وتكىزۋ جولدارى, سالت-جورالعىلارى ءاربىر حالىقتا اركەلكى. ولاردىڭ ءبارىن شاريعاتقا ساي كەلمەيدى دەپ ايتۋعا بولمايدى» دەلىنەدى. ەندەشە, كەلىننىڭ بەتىن اشۋ, دومبىرا شەرتۋ, ومىردەن وزعان ادامنىڭ جەتىسىن, قىرقىن, جىلىن بەرۋ شاريعاتتا بولماعانىمەن, «ەرىكتى ىستەر» دەپ قابىلداۋعا بولادى. وسى كىتاپتا ايتىلعانداي «ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرگە, تىلدىك ەرەكشەلىكتەرگە قارسى شىعۋ, ولاردى ءدال ارابتاردىكىندەي ەتۋگە تىرىسۋ بارىپ تۇرعان ناداندىق».
ماسەلەن, قازاق حالقى جەتى اتاعا جەتپەي قىز الىسپايدى. دانا حالقىمىزدىڭ قاسيەتى دە, كەلەر ۇرپاعىنا جەتكىزگەن وسيەتى دە وسى. التاي مەن اتىراۋدىڭ, ارقا مەن الاتاۋدىڭ اراسىندا قىز الىسىپ, قىز بەرىسكەن قۇداندالىعىمىزدىڭ ارقاسىندا ءتىلىمىز ب ۇلىنبەي, سالتىمىز سارقىلماي كەلەدى. ارداق تۇتقان ادەت-عۇرپىمىز دا, ءدىني ساباقتاستىق تا وسىلاي ساقتالدى.
قازاق حالقى ءۇشىن قاتاڭ قاعيدا, قاستەرلى ۇعىم – وزگە ۇلتتارعا ءتان ەمەس. سول سياقتى, وزگە حالىقتاردىڭ دا دارا ءداستۇرى ءبىز ءۇشىن ادامگەرشىلىكتىڭ ولشەمى بولعان جوق. ءدىن ورتاق بولعانىمەن, سان ءتۇرلى سالت, الدەنەشە ادەت-عۇرىپ بار. «سالت-ءداستۇرىن ەل بۇزباس, ۋادە-سەرتىن ەر بۇزباس» دەيدى قازاق جۇرتى. ەندەشە, ءبىر حالىقتى ءبىر حالىقتان ەرەكشەلەيتىن ءدىن ەمەس, ءداستۇر بولعانى عوي.
بۇل كۇنى قازاق قوعامىندا ايرانداي ۇيىعان ۇلتتىڭ ىرگەسىن سوگىپ, ىرىتكى سالعىسى كەلگەن ۋاححابي-سالافيلەر قاتارى كوبەيىپ بارادى. وكىنىشتىسى سول, وسى سور-سوقپاقتا ساندالعانداردىڭ باسىم-كوپشىلىگى – جاستار. اراب داستۇرىندەمىز دەپ بايبالام سالىپ, قازاقتىڭ وزىنە عانا ءتان بولمىسىن ءبۇلدىرىپ الەك. م.ءجۇسىپ ايتقانداي, ء«دىنى بار دا, ۇلتى جوق»! «ەلدىڭ تۇبىنە سولار» جەتپەسە ەكەن دەيمىز. دەيمىز دە, قازاقى نانىم-سەنىمى جوعالعان ادامدى قازاق دەۋگە قالاي اۋزىمىز بارادى؟ ساقتاردىڭ سالتىن, عۇنداردىڭ عۇرپىن, تۇركىلەردىڭ تانىم-تۇسىنىگىن ۇستانعان ۇلت ەمەس پە ەدىك؟ قازاق ۇعىمى تاريح ساحناسىنان ءبىرجولاتا جويىلىپ كەتپەۋ ءۇشىن دە جاستارىمىزدى, دارا ءداستۇرىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ كەرەگىن ۇعىنار كەز كەلدى. «ەڭ مىقتى زاڭدار حالىقتىڭ داستۇرلەرى» (كونفۋتسي) ەكەنىن ۇرپاق قۇلاعىنا قۇيۋدىڭ ماڭىزدىلىعى كۇشەيدى.
شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى: «قازاقتىڭ ءتۇپ اتاسى – باتىر تۇرىك, «ارابسىڭ» دەگەن ءسوزدىڭ ءتۇبى شىرىك. «پالەنشە ساحابانىڭ زاتىسىڭ» دەپ, الداعان ءدىن جامىلعان وڭكەي ج ۇلىك» دەپ تولعايدى. جات اعىمنىڭ جەتەگىندە كەتكەندەر اراب ەمەس, ءتۇبىمىز – تۇرىك, قانىمىز – قازاق ەكەنىن وسىدان-اق ۇعىنار ەدى. سەبەبى ءدىن – دىڭگەك دەگەنىمىزبەن, سالت-داستۇردەن اۋلاقتاعان بولسا, ول دا «ۇستاي بىلسەڭ – قاسيەتىڭ, ۇستاي بىلمەسەڭ – قاسىرەتىڭ»...
