قوعام • 07 قاڭتار، 2020

«ءدىنى بار دا، ۇلتى جوق» جاندار ەل تۇتاستىعىنا قاتەر توندىرەدى

3684 رەت كورسەتىلدى

ء«دىنى بار دا، ۇلتى جوق، ساقالى بار دا، مۇرتى جوق. تەكە ساقال، قىرما مۇرت، ەلدىڭ تۇبىنە سول جەتەر». اسىل ءدىننىڭ اتىن جامىلىپ، ءتۇرلى اعىمعا بايلانعان قانداستارىمىزدىڭ قاتارى كوبەيگەن سايىن اۋليە ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ وسى ءبىر اۋىز ءسوزى ءبۇتىن ءبىر ۇلت تاعدىرىن تارازىعا تارتىپ تۇرعانداي كورىنەدى. ىقىلىم زاماننان بەرى ءدىن مەن ءداستۇردىڭ اراسىنا سىنا قاعىپ كورمەگەن الاش بالاسى الا تايداي ب ۇلىنەتىندەي نە كۇن تۋدى باسىنا؟ جوق الدە، سالتتا – ساباقتاستىق، داستۇردە جالعاستىق بارىن قاپەرىمىزدەن شىعارىپ العانىمىز با؟

اۋىلداعى اقساقالعا امان­داسا بارىپ، «قاشاننان بەرى مۇسىل­مانسىز؟» دەسەڭىز، «الىم­ساقتان بەرى مۇسىل­مان­مىن» دەپ قىسقا قايى­رار ەدى. بۇگىندە وسى «الىم­ساق» ءسوزىن «كونەدەن، ەرتەدەن» دەپ ۇعىنا­مىز. ول دا اقي­قات. بىراق «الىم­ساقتىڭ» تامىرى ودان دا تەرەڭدە جاتقانىن بىلگەن ابزال. اسىلىندە «الىمساق» ءسوزى الدىمەن «الميساق»، وعان دەيىن «مي­ساق» بولعانىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلە بەرمەيدى. ميساق – ادام مەن اللا اراسىنداعى العاش­قى انت. ياعني، دانا حالقى­مىز ەستە جوق ەسكى زاماننان بەرى مۇسىلمان ەكەنىمىزدى ەسكەرتىپ قويادى.

بيىل مادەني قۇندىلىق­تا­رىمىزدىڭ مايەگىنە اينالعان تونىكوك ەسكەرتكىشىنىڭ 1300 جىلدىعى UNESCO كولەمىندە اتاپ وتىلمەك. ءبىر كەزدەرى ورحون مەن ەنيسەي وزەندەرى القابىنان تابىلعان تاڭبالى تاستا تارلان تاريحىمىزدىڭ تامىرى لۇپىلدەيدى. ءتۇبى ءبىر تۇركى حا­لىق­تارىنىڭ ءتول مەرەيى بۇل. ەلتەرىس پەن بىلگە قاعاندارعا كەڭەسشى بولعان تونىكوك بابا­مىز­دىڭ داريا-دانالىعى بۇگىنگى ۇرپاققا ءبۇتىن ءبىر الىپ تاس، ەڭ­سە­لى ەسكەرتكىش بولىپ جەتكەن.

ورلىگىمىز بەن ەرلىگىمىزگە وسىن­­داي تاڭبالى تاستار مەن جاق­پارداعى جازۋلار كۋا! بىلگە قاعان قاشاپ قالدىرعان ءبىر اۋىز سوزىندە «ەي، تۇرىك! جوعارىدا اسپان قۇلاماي، تومەندەگى جەر تەسىلمەي، سەنىڭ مەملەكەتىڭدى، ادەتىڭدى كىم جويا الادى؟!» دەيدى. بۇل جەردە «ادەت» دەپ وتىرعانى سان عاسىرمەن ساباقتاس ادەت-عۇرپىمىز، سالت-ءداستۇرىمىز. سونى جوياتىندار ۇلتى مەن سالتىنان بەزىنگەن، جات اعىمنىڭ جەتەگىندە جۇرگەندەر بولسا كەرەك. وسى قاتارداعىلار «اسپان قۇلاماي، جەر تەسىلمەي»، وزگەنىڭ ايتاعىنا ەرىپ، ءتول مەملەكەتىنىڭ  قاۋىپسىزدىگىنە سىنا قاعاتىنىن بىلسەشى.

بۇلدىرگى اعىمداردىڭ ۋاعى­زىنا دەن قويىپ، ايدىڭ-كۇننىڭ اما­نىندا بەيبىت ومىردەن بەزى­نىپ، وتباسىن وققا بايلاعاندار از بولماي وتىر. ءبىر عانا مىسال، «جۋسان» وپەراتسيا­سى ار­قىلى سيريادان وتانى­نا ورال­عان جاننا ەسىمدى قاندا­سى­مىز تاياۋ شىعىستا وتكىزگەن 5 جىل­دا نەبىر سۇمدىقتىڭ كۋاسى بول­عانىن ايتادى.

«اياعىم اۋىر كەزدە كۇيەۋىمە تۋعان توپىراعىما ورالعىم كە­لە­تىنىن جەتكىزدىم. ول باس تارتتى. ءوزىم كەتسەم دە، بالامدى تاس­تاپ كەتۋدى تالاپ ەتتى. ءوزى بول­سا وسى جاقتا ولۋگە بەكىگەنىن ايت­­­تى. اقىرى سولاي بولدى دا. تاياۋ شى­عىسقا العاش تابان تىرەگەنى­مىزدە ءبارى ادەمى كورىن­دى. دۇنيە-مۇلكى بار باسپانا­مىز بولدى. ەشتەمەدەن تارىق­پا­دىق. ايەل ادام بولعان سوڭ، قىزىق­قانىمدى جاسىرمايمىن. جاقسى جاعدايدى كىم جاتسىنسىن؟ كە­يىن، راككا قالاسىندا بولعان كەز­دە نەبىر قۋىستارمەن جۇرۋگە تۋرا كەلدى. ول جەردە ادام­دار­دىڭ باستارى ءىلىنىپ تۇردى. سونى كورىپ قاتتى جىلادىم»، دەيدى وتان­داسىمىز.

ۇلتقا تونگەن الاپات قاسىرەت بۇل! ايت­پەگەندە، اتتى اسكەرى ال­تى قۇر­لىق بيلەۋشىلەرىنىڭ ءتۇن ۇي­قى­سىن قاشىرعان باعزى بابالارىمىز – تۇركىلەردىڭ قاھارىنان ۇرىكپەگەن ۇلت پەن ۇلىس كەمدە-كەم جەر بەتىندە. ماحمۇد قاش­قاري «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك» ەڭبەگىندە: « ۇلى ءتاڭىر ايتادى: «مەنىڭ ءبىر تايپا قوسىنىم بار. ولاردى «تۇرىك» دەپ اتاپ، كۇن­شىع­ىسقا قونىستاندىردىم. ءبىر ۇلىس­قا اشۋلانىپ، نازالان­سام تۇرىكتەردى سولارعا قارسى سالا­مىن» دەيدى. وسى ويىن جال­عاس­تىرىپ: «تۇرىكتەر – كورىك­تى، وڭدەرى ۇنامدى، جۇزدەرى مە­يى­رىمدى، ادەپتى، ۇلكەندەردى قۇرمەتتەي بىلەتىن كىشىپەيىل، ۋادەلەرىنە  بەرىك تۇراتىن ءمارت...» دەگەنى تاعى بار.

«جۇزدەرى مەيىرىمدى، ادەپ­تى، ۇلكەندەردى قۇرمەتتەي بىلە­تىن كىشىپەيىل، ۋادەلەرىنە بەرىك تۇراتىن ءمارت». مۇسىل­مان­دىقتىڭ مۇراتى دا، نەگىزگى قاعي­داتى وسى ەمەس پە؟ اكەنىڭ قانى، انانىڭ سۇتىمەن سىڭگەن دارا قاسيەت كەلە-كەلە سالت-سانا­مىزعا اينالدى. ادەت-عۇرىپ بو­لىپ قالىپتاستى. كونەكوز قاريا­لاردىڭ وسىنى مەڭزەپ، «الىم­ساقتان مۇسىلمانبىز» دەۋىنىڭ استارلى اقيقاتى – مىنە سول!

م.قاشقاريدىڭ سوزى­نە كۇ­­مان­دانباس ءۇشىن تۇركى­لەر تۇر­عىسىنداعى حاديستەر­دى قازبا­لاپ كورەيىك.بايقاعانى­مىزداي، ءبىر ەمەس بىرنەشە حاديس-شاريف بار ەكەن. سونىڭ بىرىندە پايعامبار (س.ع.س) حاديستەرىن ساقتاۋشى ساحابا ءابۋ حۋرايرا بىلاي دەدى: اللا ەلشىسى (وعان اللانىڭ يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) ايتتى: «سەندەر قىسىق كوزدى، قىزىل شىرايلى، تاڭقى مۇرىندى، بەت-جۇزدەرى قابات-قابات تەرى قاپتالعان قال­قان ءتارىزدى تۇرىكتەرمەن سوعىس­پا­يىنشا قيامەت-قايىم بولمايدى. سونداي-اق سەندەر اياقتارىنا جۇننەن كيگەن ءبىر قاۋىممەن سوعىسپايىنشا قيامەت بولمايدى» (ساحيح ءال-بۇحاري). ەندى ءبىر سوزدەرىندە پايعامبارىمىز (س.ع.س): «ولكەنى (دۇشپاندارعا قار­سى) قورعاۋدىڭ كۇشى ونعا بولىنەدى: ونىڭ توعىزى تۇركى­لەرگە، قالعانى وزگە ۇلتتارعا بەرىل­دى» (ات-تاباري). «تۇرىكتەر سىزگە تيس­پەيىنشە بايقاڭىز، سىزدەر دە تۇرىك­تەرگە تيىسپەڭىز. ويتكەنى اللا­نىڭ ۇمبەتكە بەرگەن بۇل مۇلكى (بايلىق) مەن سال­تاناتىن العاش بولىپ قان­تۋراۇلدارى تارتىپ الادى» (ات-تاباراني) دەي­دى.

پايعامبارىمىز (س.ع.س) تۇر­كى حالقىمەن سوعىسپاي، ولار­دى جاقىن تارتۋىنىڭ ءبىر ءمانى ءتاڭىرىنىڭ «كۇنشىعىسقا قونىس­تاندىرعان قوسىنىنىڭ» ءومىر-سالتى، ادەت-عۇرپى مۇسىل­مان­دىق قاعيداتتارمەن ءاۋ باستان-اق ۇشتاسىپ جاتقانىن اڭعارت­سا كەرەك. ايتپەگەندە، جەر-انا توسىندە تۇركىلەردەن وزگە ۇلت پەن ۇلىس از با؟ جوق! قاسيەتتى قۇراندا اللا تاعالا: ء«اي ادام بالاسى! ءشۇباسىز سەندەردى ءبىر ەر، ءبىر ايەلدەن (ادام، حاۋا­دان) جاراتتىق. سونداي-اق ءبىر-ءبىرىڭدى تانۋلارىڭ ءۇشىن سەن­دەردى ۇلتتار، رۋلار قىلدىق. شى­نىن­دا اللانىڭ قاسىندا ەڭ ار­داقتىلارىڭ تاقۋالارىڭ. شاكسىز اللا تولىق ءبىلۋشى، ءار نارسەدەن حابار الۋشى» (ھۋجۋرات سۇرەسى، 13-ايات) دەگەن ەدى.

ۇلت پەن ۇعىم. ءدىن مەن ءداس­تۇر. وسى­ناۋ ءتورت ءسوزدىڭ تور­كىنىن ءتۇسىنىپ، ەل يگىلىگىنە اينال­دىرۋ دا وڭايعا سوققان جوق. ءار حا­لىق­تىڭ ءوز دۇنيەتانىمى، ءتول تۇسى­نىگى، ۇكىلەگەن ۇستانىمى بار. سوندا قايتپەك كەرەك؟ بارلىق حالىق، ماسەلەن، ءبىر عانا اراب ۇلتىنىڭ دۇنيە­تانىمىمەن ءومىر سۇرەتىن بولسا جاراتقاننىڭ ء«بىر-ءبىرىڭدى تانۋلارىڭ ءۇشىن سەندەردى ۇلتتار، رۋلار قىلدىق» دەگەنىن قايدا قويامىز؟ ولاي بولۋى دا مۇمكىن ەمەس ەدى. سوندىقتان ءار ۇلت­­تىڭ ادەت-عۇرپى ەسكەرىلۋى كە­رەك-ءتى. ولاردىڭ تەك وزىنە عانا ءتان تاريقاتى قاجەت بولدى. تاري­قات، شاريعات سوزدەرى اراب تىل­ىنەن تارجىمالاعاندا «جول» ماعىنا­سىن بەرەدى. ەندەشە، ءار حالىقتىڭ ءوز جولى بار.  

قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى شىعارعان ء«دىن مەن ءداستۇر» كىتابىندا «مۇسىل­مان شاريعاتىندا ادامداردىڭ ەركىنە قالدىرعان مۋباح ياكي ەرىكتى ىستەرى بار. مىسالى، توي­لار­دى، مەيرامداردى وتكىزۋ جول­دارى، سالت-جورالعىلارى ءار­بىر حالىقتا اركەلكى. ولار­دىڭ ءبارىن شاريعاتقا ساي كەل­مەيدى دەپ ايتۋعا بولمايدى» دەلىنەدى. ەندەشە، كەلىننىڭ بەتىن اشۋ، دومبىرا شەرتۋ، ومىر­دەن وزعان ادام­نىڭ جەتىسىن، قىر­قىن، جىلىن بەرۋ شاريعاتتا بول­ماعانىمەن، «ەرىك­تى ىستەر» دەپ قابىلداۋعا بولا­دى. وسى كىتاپتا ايتىلعانداي «ۇلت­تىق ەرەكشەلىكتەرگە، تىلدىك ەرەك­­شە­لىكتەرگە قارسى شىعۋ، ولار­دى ءدال ارابتاردىكىندەي ەتۋ­گە تىرىسۋ بارىپ تۇرعان ناداندىق».

ماسەلەن، قازاق حالقى جەتى اتاعا جەتپەي قىز الىسپايدى. دانا حالقىمىزدىڭ قاسيەتى دە، كەلەر ۇرپاعىنا جەتكىزگەن وسيەتى دە وسى. التاي مەن اتىراۋدىڭ، ارقا مەن الاتاۋدىڭ اراسىندا قىز الىسىپ، قىز بەرىسكەن قۇ­دان­دالىعىمىزدىڭ ارقاسىندا ءتىلىمىز ب ۇلىنبەي، سالتىمىز سار­قىلماي كەلەدى. ارداق تۇتقان ادەت-عۇرپىمىز دا، ءدىني ساباق­تاستىق تا وسىلاي ساقتالدى.

قازاق حالقى ءۇشىن قاتاڭ قاعيدا، قاستەرلى ۇعىم – وزگە ۇلت­تارعا ءتان ەمەس. سول سياقتى، وز­گە حالىقتاردىڭ دا دارا ءداستۇرى ءبىز ءۇشىن ادامگەرشىلىكتىڭ ولشەمى بولعان جوق. ءدىن ورتاق بول­عانىمەن، سان ءتۇرلى سالت، ال­دە­نەشە ادەت-عۇرىپ بار. «سالت-ءداستۇرىن ەل بۇزباس، ۋادە-سەر­تىن ەر بۇزباس» دەيدى قازاق جۇرتى.  ەن­دەشە، ءبىر حالىقتى ءبىر حالىق­تان ەرەك­شەلەيتىن ءدىن ەمەس، ءداس­تۇر بولعانى عوي.

بۇل كۇنى قازاق قوعامىندا ايرانداي ۇيىعان ۇلتتىڭ ىرگەسىن سوگىپ، ىرىتكى سالعىسى كەلگەن ۋاححابي-سالافيلەر قاتارى كوبەيىپ بارادى. وكىنىشتىسى سول، وسى سور-سوقپاقتا ساندالعانداردىڭ باسىم-كوپشىلىگى – جاستار. اراب داستۇرىندەمىز دەپ بايبالام سالىپ، قازاقتىڭ وزىنە عانا ءتان بولمىسىن ءبۇلدىرىپ الەك. م.ءجۇسىپ ايتقانداي، ء«دىنى بار دا، ۇلتى جوق»! «ەلدىڭ تۇبىنە سولار» جەت­پەسە ەكەن دەيمىز. دەيمىز دە، قازاقى نانىم-سەنىمى جوعالعان ادامدى قازاق دەۋ­گە قالاي اۋزىمىز بارادى؟ ساق­تاردىڭ سالتىن، عۇنداردىڭ عۇر­پىن، تۇركىلەردىڭ تانىم-تۇسىنى­گىن ۇستانعان ۇلت ەمەس پە ەدىك؟ قازاق ۇعىمى تاريح ساحناسى­نان ءبىرجولاتا جويىلىپ كەتپەۋ ءۇشىن دە جاستارىمىز­دى، دارا ءداستۇرىمىزدى كوزدىڭ قارا­شى­عىنداي قورعاۋ كەرەگىن ۇعىنار كەز كەلدى. «ەڭ مىقتى زاڭ­دار حا­لىق­تىڭ داستۇرلەرى» (كون­فۋ­­تسي) ەكەنىن ۇرپاق قۇلاعىنا قۇيۋ­دىڭ ماڭىزدىلىعى كۇشەيدى.

شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى: «قازاقتىڭ ءتۇپ اتاسى – باتىر تۇرىك، «ارابسىڭ» دەگەن ءسوزدىڭ ءتۇبى شىرىك. «پالەنشە ساحابا­نىڭ زاتىسىڭ» دەپ، الداعان ءدىن جا­مىلعان وڭكەي ج ۇلىك» دەپ تولعايدى. جات اعىمنىڭ جەتە­گىندە كەتكەندەر اراب ەمەس، ءتۇبى­مىز – تۇرىك، قانىمىز – قازاق ەكە­نىن وسىدان-اق ۇعىنار ەدى. سەبەبى ءدىن – دىڭگەك دەگەنىمىزبەن، سالت-داستۇردەن اۋلاقتاعان بولسا، ول دا «ۇستاي بىلسەڭ – قاسيەتىڭ، ۇستاي بىلمەسەڭ – قاسىرەتىڭ»...

سوڭعى جاڭالىقتار

11 تامىزعا ارنالعان ۆاليۋتا باعامى

ەكونوميكا • بۇگىن، 09:40

ۇقساس جاڭالىقتار