بۇگىنگى تاڭدا جامبىل وبلىسى, سارىسۋ اۋدانىنىڭ قىستاۋداعى شارۋالارىن دا ايماقتا قاسقىرلاردىڭ كوبەيىپ كەتۋى الاڭداتىپ وتىر. ءبىر شارۋانىڭ وزىنەن جىل باسىنان بەرى ءىرىلى-ۇساقتى 11 مال شىعىن بولعان ەكەن. ياعني, دوسبول اۋىلىنداعى ء«ابدىساتتار» شارۋا قوجالىعىنىڭ 7 باس جىلقىسىن جانە 4 باس سيىرىن قاسقىر تارتىپ كەتكەن. بۇدان وزگە دە مال شىعىندارى بار. بۇل, ارينە, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ, سول ارقىلى كۇن كورىپ وتىرعان مالشىلارعا وڭاي ەمەس. دەگەنمەن, جەرگىلىكتى اكىمدىك شارۋالارعا كومەك قولىن سوزىپ, يت-قۇسپەن كۇرەسۋدە پارمەندىلىك تانىتۋدا.
«بۇگىندە اۋدانداعى جايىلما, يگىلىك, جاڭاتالاپ اۋىلدىق وكرۋگتەرىنە قاراستى 25 شارۋاشىلىق, كەيىننەن دوسبول اۋىلدىق وكرۋگتەرىنە قاراستى 22 شارۋاشىلىق, بارلىعى 47 شارۋاشىلىقتىڭ قىستاۋلارىنداعى جاعداي زەردەلەندى. اۋىلدارداعى 47 شارۋاشىلىقتا 1979 ءمۇيىزدى ءىرى قارا, 16211 ۋاق مال, 1037 جىلقى, 730 تۇيە قىسقا تۇسكەن. مالدىڭ قوڭى جاقسى. كەي جەرلەردە جانتاق پەن يزەن قالىڭ. شارۋاشىلىقتار قىسقا قاجەتتى مال ازىعىمەن قامتىلعان. ەندى شارۋالاردى الاڭداتىپ وتىرعان ماسەلە – يت-قۇستىڭ كوبەيىپ كەتۋى. ءبىر شارۋادان جىلدىڭ باسىنان بەرى ءىرىلى-ۇساقتى 11 مال شىعىن بولعان», دەيدى سارىسۋ اۋدانىنىڭ اكىمى قاناتبەك مادىبەك. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, كۇن سۋىتقالى بەرى تاي-تۋلاقتان بولەك, تۋ بيەلەر دە يت-قۇسقا جەم بولىپ جاتىر ەكەن. وسى ورايدا قاناتبەك مادىبەك زاڭ تالاپتارىنا ساي ءتيىمدى جوسپار قۇرۋ قاجەتتىگىن, سەبەبى بۇل مالدان بۇرىن ادامعا قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. جالپى, بۇگىندە اۋدان بويىنشا 168 شارۋا مالىمەن ەلدى مەكەندەردەن تىس جەرلەردە وتىر ەكەن. قازىرگى تاڭدا ءبىر عانا دوسبول اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ءبىرتالايىنىڭ مالى يت-قۇسقا جەم بولعان. «دوسبول اۋىلدىق وكرۋگىندە 27 شارۋا قوجالىعى تىركەلگەن بولسا, بۇگىندە ونىڭ 19-ى جۇمىس ىستەيدى. بيىل ماڭايدا يت-قۇس كوبەيىپ, مالعا شابۋىلداۋى, قوراعا ءتۇسۋى جيىلەۋدە.
اتاپ ايتار بولساق, قىس باستالعالى بەرى «نۇرلان» شارۋا قوجالىعى بويىنشا 2 جىلقى, 3 ءمۇيىزدى ءىرى قارا, 5 قوي, ء«ابدىساتتار» شارۋا قوجالىعى بويىنشا 7 جىلقى, 4 ءمۇيىزدى ءىرى قارا, «ەرجان» شارۋا قوجالىعى بويىنشا 2 ءمۇيىزدى ءىرى قارا, «قالاۋ» شارۋا قوجالىعىنان 3 جىلقى, 12 قوي, «ەركەبۇلان» شارۋا قوجالىعىنان 2 جىلقى, 1 قوي, «تاڭات-84» شارۋا قوجالىعىنان 3 قوي, «قانات-2014» شارۋا قوجالىعىنان 6 قوي شىعىن بولعان», دەيدى دوسبول اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى نۇرلان مولدابەكوۆ. ءبىر عانا اۋىل ءۇشىن بۇل از شىعىن ەمەس. تۇرعىندار ءۇشىن دە ءتۇز تاعىلارىنىڭ قاۋىپتى بولۋى زاڭدىلىق. راسىندا دا, يت-قۇس مالدان بولەك, ادامعا دا اسا قاۋىپتى. جىرتقىشتار جان باعۋ ءۇشىن ادامنىڭ وزىنە شابۋىلداۋدان تايىنبايدى.
الايدا, بۇگىندە ءتۇز تاعىلارىمەن كۇرەسۋدىڭ دە وزىندىك ءتارتىبى بار ەكەن. ال اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ولجاس كوكەي اتالعان ماسەلەلەردى رەتتەۋ ماقساتىندا جامبىل وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى مۇراتحان شۇكەەۆكە حات جولداعانىن ايتىپ, بۇل ماسەلە بويىنشا وبلىس دەڭگەيىندە قاۋلى قابىلدانىپ, وڭ شەشىمىن تاپسا ەكەن دەگەن ويىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار بۇگىندە شارۋالارعا قاسقىرعا قاقپان قۇرۋ ارقىلى قولعا تۇسىرۋگە بولاتىنىن ەسكەرتىپتى. سەبەبى ارنايى رۇقسات قاعازىنسىز قاسقىردى اتۋعا بولمايدى.
جامبىل وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ جانە بالىق شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ باس مامانى رۋسلان بالتاەۆ وبلىس بويىنشا 14 ميلليون 426 مىڭ 400 گەكتار جەر بار ەكەنىن, ونىڭ ىشىندە 4 ميلليون 427 مىڭ 0,34 گەكتار جەردىڭ ورمان قورى جەرى ەكەنىن ايتتى. «جىل سايىن ءبىز ورمان قورى جەرىندەگى يت-قۇستىڭ ساناعىن وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنا جىبەرەمىز. ال رەزەرۆتىك قورداعى جەرلەردەگى قاسقىرلاردى اتالعان ينسپەكتسيا وزدەرى ساناۋى كەرەك. رەزەرۆتىك قور دەگەنىمىز ورمان قورى جەرلەرىنە جاتپايتىن اۋماق. سودان كەيىن اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارداعى قاسقىرلاردى سول شارۋالاردىڭ وزدەرى سانايدى. ءسويتىپ اتالعان ينسپەكتسيا بارلىق جينالعان مالىمەتتى رەسپۋبليكالىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنە جولدايدى. ولار مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ارقىلى ءليميتتى جەرگىلىكتى ينسپەكتسياعا بەرەدى.
بىراق قازىر ولاي بولماي تۇر. ولار رەزەرۆتىك قوردى قوسپاي, تەك ءبىزدىڭ انىقتاعان مالىمەتتى عانا جىبەرەدى. سوندىقتان دا كوميتەت وبلىسقا از ليميت بولەدى», دەيدى ول. سونىمەن قاتار رۋسلان بالتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل 421 قاسقىر اتۋعا عانا ليميت ءبولىنىپتى. بۇل – وتە از كورسەتكىش. ماسەلەن, 2018 جىلعا ينسپەكتسيا 247 قاسقىردى اۋلاۋعا رۇقسات بەرگەن. اتالعان باسقارما سول جىلى ورمان قورى جەرلەرىندە 825 قاسقىر بار دەپ مالىمەت جولداپتى. ياعني, زاڭ بويىنشا سونىڭ 40 پايىزىن رەتتەۋگە رۇقسات بەرىلەدى ەكەن. «ورمان قورى جەرلەرىندەگى تۇياقتى اڭدار سانى ازايىپ كەتپەس ءۇشىن جانە بيولوگيالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن جىرتقىش اڭداردىڭ سانىن رەتتەپ تۇرۋىمىز كەرەك. ونى بيوتەحنيكالىق ءىس-شارا دەپ اتايدى. وسى ماقساتقا جىل سايىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن اقشا بولىنەدى. بيىل 4 ميلليون 380 مىڭ تەڭگە قاراستىرىلدى. ءار ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسىنىڭ ءوزىنىڭ بەلگىلەنگەن اۋماعى بار. وبلىستا باسقارماعا قاراستى 15 ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسى بار. ءبىز سول اۋماقتاردا ءومىر سۇرەتىن يت-قۇستىڭ سانىن ينسپەكتسياعا بەرەمىز. قالعانىن وزدەرى رەتتەۋ كەرەك. بىراق, ينسپەكتسيا ءوز ساناعىن جۇرگىزىپ كەلە جاتقان جوق. ساناقتى ءبىزدىڭ ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرى عانا جۇرگىزىپ كەلەدى», دەيدى رۋسلان بالتاەۆ.
ماسەلەن, اتالعان باسقارما بيىلعا ورمان قورى جەرلەرىن مەكەندەيتىن 1053 ءتۇز تاعىسىنىڭ بار ەكەنى تۋرالى مالىمەتتى ينسپەكتسياعا جىبەرگەن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, اتالعان ينسپەكتسيا بيىل دا كوميتەتكە وسى مالىمەتتى ەش وزگەرىسسىز بەرە سالعان. مىنە, وسىدان كەلىپ وبلىسقا بەرىلەتىن ءليميتتىڭ از بولىپ وتىرعانى, سوندىقتان دا يت-قۇستىڭ كوبەيىپ بارا جاتقانى تۋرالى ماسەلە تۋىندايدى. سونىمەن قاتار جىرتقىش اڭداردى رەتتەۋ ماقساتىندا وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتتى جاراتۋدا دا ماسەلەلەر بار بولىپ شىقتى. ياعني, باسقارمانىڭ ايتۋىنشا, قاراجاتتى قاسقىر اۋلاۋعا پايدالانۋعا ينسپەكتسيا رۇقسات بەرمەيدى.
الايدا, جامبىل وبلىسى بويىنشا ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ ماماندارى باسقارمانىڭ بۇل پىكىرىمەن كەلىسپەيدى. «قازىر ءومىردىڭ جاڭا تالاپتارىنان تۋىنداعان جاعدايلار تابيعات قورعاۋ زاڭنامالارىنا سوڭعى جىلدارى كوبىرەك وزگەرىستەر ەنگىزۋدە. تابيعاتتىڭ سانيتارلارى سانالاتىن قاسقىردى, ءشيبورىنى, قارعانى اتۋ ءۇشىن زاڭدى تۇردە رۇقسات الۋ كەرەگىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەس. كوپ اڭشىنى قاسقىر مەن شيبورىگە قاتىستى اقپارات قىزىقتىرادى. ءبىز بەرگەن مالىمەتكە سايكەس, رەسپۋبليكالىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى وبلىسقا جىرتقىش اڭداردىڭ 40 پايىزىن رەتتەۋدى بۇيىرادى. بۇل تابيعي تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن كەرەك. وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ مۇنىسى دۇرىس ەمەس. بىزدە دە ورمان شارۋاشىلىعى ءبولىمى بار. ءبىز دە ورمان قورى جەرلەرىنە جاۋاپ بەرەمىز. ءبىز دە سولاردىڭ بەرگەن ەسەبىن بەرەمىز. جالپى, قاسقىرلاردى تولىق ساناۋ مۇمكىن ەمەس. ماسەلەن, ءبىر وتار قويعا قاسقىر شاپسا, ونىڭ قاي اۋداننىڭ اۋماعىنان كەلگەن جىرتقىش ەكەنىن قايدان بىلەمىز؟ ونىڭ ۇستىنە يت-قۇس ايلالى جىرتقىش. رۇقساتىن الىپ, بىراق ايلار بويى اتا الماي جۇرگەندەر بار. كەزىندە 186-قاۋلى دەگەن بولعان. ياعني, قارجىنى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ارقىلى ويناتىپ, ونى اۋداندارعا بولەدى. بىراق بۇل بۇگىندە كۇشىن جويعان. باسقارما وسى قاۋلىعا سۇيەنەدى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ قانشالىقتى قيىن ەكەنىن كوپ ادام بىلەدى. ول سوڭىنا جەتكەنشە كوكتەم دە شىعادى. سوندىقتان ءبىز قاسقىرلار مەن شيبورىلەردىڭ سانىن رەتتەۋ ءۇشىن egov جۇيەسى ارقىلى وتىنىشتەر قابىلدايمىز. مۇنىڭ ءبارى تەگىن. ەگەر اڭشىلاردىڭ قۇجاتى دۇرىس بولسا, رۇقسات بەرمەي قويۋعا ءبىزدىڭ حاقىمىز جوق. ءار اڭشىعا 3 قاسقىر اتۋعا عانا رۇقسات. ال باسقارما قاسقىرلاردى سول بولىنگەن قاراجاتقا اتقىزعىسى كەلەدى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا مۇنى ءبىر-اق ادام ۇتىپ الادى. سودان كەيىن ول ءار اۋداننىڭ اۋماعىنان 30-40 قاسقىردان اتا بەرەدى عوي. بىزدە بۇگىندە 421 داراق قاسقىر مەن 255 داراق ءشيبورىنىڭ سانىن رەتتەۋ ماقساتىندا بەكىتىلگەن بيولوگيالىق نەگىزدەمەگە بايلانىستى ازاماتتاردىڭ بەرگەن وتىنىشتەرى بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتىلۋدە», دەيدى وبلىس بويىنشا ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋگە جاۋاپتى مامانى نۇرجامال كولباەۆا.
ەكى مەكەمە ءتۇز تاعىلارىنىڭ سانىن رەتتەۋدە ءبىر-بىرىنە مىندەت ارتىپ جۇرگەندە يت-قۇس مالدى اۋىلدارعا قىرعيداي تيۋدە. دەسەك تە, وڭىردە قاسقىرلاردىڭ سانىن رەتتەۋدە ءتۇرلى ماسەلەلەر بار ەكەنىن بايقادىق. ياعني, قارۋىنىڭ قۇجاتى بولسا دا كەز كەلگەن قويشى قاسقىردى اتا المايدى. ال قۇجاتى بار اڭشىنىڭ ءوزى 3 قاسقىردان ارتىق اتا المايدى. الايدا, ءاربىر اڭشىنىڭ 3 قاسقىردان ارتىق اتپاعانىن كىم, قالاي دالەلدەيدى؟ كەيبىر اڭشىلار ءوز پايداسى ءۇشىن رۇقسات الىپ, جاپان دالادا ءتۇز تاعىلارىن قىرىپ سالۋى دا مۇمكىن. قاسقىر اۋلاۋعا رۇقسات بەرىپ وتىرعان ينسپەكتسيانىڭ ءوزى ونى باقىلاي المايدى ەكەن. بۇل رەتتە وبلىس اكىمدىگىنىڭ ءتيىستى مەكەمەلەرىنىڭ تاراپىنان ارنايى كوميسسيا قۇرىلۋ كەرەك پە, جوق الدە ولار اڭشىلارمەن بىرگە ءجۇرۋى كەرەك پە؟ قالاي بولعاندا دا تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاپقانى دۇرىس. ءتۇز تاعىلارىن اتۋ ءۇشىن دە ءبىر جۇيەنىڭ بولۋى كەرەگىن جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ تابيعاتتى قورعاۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى ەرنازاربەك جانتاەۆ ايتادى. «قاسقىردان ايلالى اڭ جوق. ونىڭ باۋىر ءجۇنى جىلدىڭ ءار مەزگىلىندە تۇلەپ وتىرادى. يت-قۇستى اتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ءوزىم كەزىندە قاسقىردى اۋلاپ تا, اسىراپ تا كوردىم. الايدا كانىگى اڭشىلارعا 3 قاسقىردان ارتىق اتۋعا رۇقسات بەرىلمەيدى ەكەن. بىراق اڭشىلاردىڭ 3 قاسقىر عانا اۋلاعانىن, ودان ارتىق اتپاعانىن كىم, قالاي دالەلدەيدى؟ شىنى كەرەك, قازىر قىستاۋلاردا قاسقىرلار كوبەيىپ بارادى. جۋىردا عانا «تولەپ» دەگەن جەردە ءبىر شارۋانىڭ 12 سيىرىن قاسقىر جەپ كەتكەن», دەيدى ەرنازاربەك جانتاەۆ.
قاسقىر – قاۋىپتى اڭ. ءتۇز تاعىلارىمەن كۇرەسۋ دە قيىندىعى كوپ جۇمىس. الايدا, تابيعاتتاعى جىرتقىش اڭداردىڭ سانىن رەتتەۋدە وڭىردە ءبىر جۇيەنىڭ بولعانى دۇرىس. ايتپەسە, بۇل مالدان بۇرىن ادامدارعا قاۋىپتى بولۋى دا مۇمكىن.
جامبىل وبلىسى
