نارىق جايلاعان زاماندا, رۋحاني قۇندىلىقتار ەمەس, ەكونوميكالىق تيىمدىلىك باستى ورىنعا شىققان كەزەڭدە جاھاندانۋ قۇرلىقتاردان دا, شەكارالاردان دا اتتاپ, ەشكىمگە دە, ەشنارسەگە دە بوي الدىرماي, باعىنباي تۇر. بۇل جاھاندانۋدىڭ بولاتىن, بولۋعا ءتيىستى, ەشقانداي مەملەكەت جالتارىپ كەتە المايتىن وبەكتيۆتى دامۋ سەبەبى. سونداي-اق جاھاندانۋدىڭ قورعانۋعا بولاتىن, سوعان وراي, الدىن الا قام جاسايتىن سۋبەكتيۆتى ورىستەۋ سەبەبى دە بار. ول جاھاندانۋدىڭ مادەني, تىلدىك ىقپالى. ءبىز بۇل عالامدىق قۇبىلىستىڭ وسىنداي ىقپالىنان قورعانا الامىز. البەتتە, وعان مەملەكەتتىك دەڭگەيدە دە, ازاماتتاردىڭ وزدەرى دە مۇددەلىلىكپەن ىنتا تانىتسا.
ارينە جاھاندانۋدىڭ ەكونوميكالىق ىقپالىنان شىعا المايمىز, بۇل تۇسىنىكتى, دالەلدەنگەن جايت. ءبىز ەكونوميكالىق قاتىناستار ارقىلى, ەلىمىزگە, ۇيىمىزگە, تورىمىزگە شىققان عالامدىق جاھاندانۋعا مادەنيەتىمىزگە بەرىك, تىلىمىزگە مىقتى بولۋ ارقىلى عانا قارسىلىق بىلدىرە الماقپىز. قازىرگى كەزدە ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ جاعدايى جونىندە اڭگىمە ەتكەندە, وسى قۇندىلىقتارىمىزعا جاھاندانۋدىڭ قانداي اسەرى بولماق, وسى تۇرعىدان ويلاسقانىمىز ءجون بولماق. ال قازىرگى كەزدە ءبىز سىرتقى اسەر بولىپ تابىلاتىن جاھاندانۋدىڭ تولقىنىنا قارسىلىق بىلدىرمەك تۇرماق, ءوز ىشىمىزگە مادەنيەتىمىزدىڭ مايەگىن, ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن سىڭىرە الماي ءجۇرمىز. وسىنى الدىمەن ءوزىمىزدىڭ اعايىن ويلانعانى, ءسويتىپ مادەنيەتىمدى قالاي ساقتايمىن, ءتىلىمنىڭ كوسەگەسىن قايتسەم كوگەرتەم دەپ تىنىم تاپپاعانى ءجون بولار ەدى. دۇنيە بيزنەس الاڭىنا, قارىم-قاتىناس, سەرىكتەستىك, ىنتىماقتاستىق كوممەرتسيالىق مۇددەگە قۇرىلاتىن زاماندا جاھاندانۋدىڭ ىقپالى ءبىزدىڭ ەلگە دە اجەپتەۋىر تيمەك. بۇدان شەت قالا المايتىنىمىز دا بەلگىلى. سوندىقتان ءبىزدى نە ساقتايدى دەگەندە, ەڭ الدىمەن, ويىمىزعا, البەتتە, ءتىلىمىز بەن مادەنيەتىمىز تۇسەدى. مادەنيەتتىڭ ۇلتتاردى تەڭەستىرەتىن قۇرال ەكەندىگىن وسىدان ءبىر عاسىرداي ۋاقىت بۇرىن جاقسى ۇعىنعان احمەت بايتۇرسىن ۇلى: «مادەنيەتى جوعارى حالىق – مادەنيەتى تومەن حالىقتى از-كوبىنە قاراماي جەم قىلاتىنى ايداي انىق, كۇندەي جارىق اقيقات... مادەنيەت جىگىن جوعالتپاي, ءوز جىگىن جوعالتۋ وڭاي ەمەس», دەپ جازعان ەكەن. الاش كوسەمى ايتقان وسى وي ءالى دە ءوز كۇشىندە, ءتىپتى مىنا جاھاندانۋ زامانىندا ونىڭ كوكەيكەستىلىگى ارتپاسا, كەمىمەي تۇر. قازىرگى قازاقستاننىڭ جاعدايى حح عاسىر باسىنداعى احاڭدار ءومىر سۇرگەن كەزەڭنەن الدەقايدا ءبىلىمى جاعىنان بولسىن, مادەنيەتى جاعىنان بولسىن, ساياسي جاعىنان بولسىن كەمەل ءداۋىر ەمەس پە؟! سوندىقتان دۇنيەنىڭ مادەني بايگەسىنەن قالماۋ ءۇشىن ءبىز ەڭ الدىمەن ءوزىمىزدىڭ مادەنيەتىمىزدى, سول مادەنيەتتىڭ نەگىزى ءتىلىمىزدى بۇگىنگى ءجيى قولداناتىن تىركەسپەن ايتساق, باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىن قامداۋىمىز قاجەت. البەتتە, الەمنىڭ ديدارىن تانىپ, سىرتتاپ قالماۋعا بۇگىنگى كەڭ تارالعان تىلدەردى دە, مادەنيەتتى دە بىلگەنىمىز, يگەرگەنىمىز ءجون. دەسەك تە, وزگەلەردى ۇعىنۋ ءوزىڭدى ۇمىتۋ ەمەس. سول سەبەپتى الاشتىڭ اقىلمانى, قازاق عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشىنىڭ ەسكەرتۋىن ۇمىتپاي, ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ وزگەلەرمەن تەڭ بولارىن ويلاعانىمىز ابزال, سويتسەك قانا ناعىز ەلدىگىمىز بايقالماق, وزگەلەر ءبىزدى تانىماق, قۇرمەتتەمەك.
جاھاندانۋدىڭ ءوزى الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ قالىپتاسىپ, وعان بارلىق ەلدەردىڭ تارتىلۋىندا. بۇل قازىرگى الەمنىڭ بۇلجىماس قاعيداسىنا اينالعانى سونشالىق, وسى جۇيەدەن تىس قالعان مەملەكەتتەر دامۋ داڭعىلىنا تۇسە الماي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جاعىنان ارتتا قالعان جۇرتتاردىڭ سانىن تولتىرۋدا. سوندىقتان دا الەمدىك ەكونوميكالىق دامۋدان قالاي تىس قالعىمىز كەلمەسە, جاھاندانۋدان دا تىس بولا المايمىز. ءبىز سول سەبەپتى دە جاھاندانۋدىڭ وزىمەن ەمەس, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قانداستارىمىزدىڭ قازاقتىق رۋحاني يممۋنيتەتىن قالىپتاستىرۋ, كۇشەيتۋ ءۇشىن بۇگىنگىدەن دە ءارى اۋقىمدى, ءارى باعدارلى ناتيجەسى بولارلىق جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرعانىمىز ءجون. بۇل رەتتە ەڭ الدىمەن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاربيەسىنە اسا ماڭىزدى ءمان بەرۋ قاجەت. ۇرپاق تاربيەسىنىڭ كورىگى دە, بەسىگى دە بالاباقشا مەن مەكتەپ. سوندىقتان بارلىق قازاق بالالارىنىڭ, وزگە دە ەتنوستار بالالارىنىڭ قازاق تىلىندە تاربيە الۋىن, وقۋىن قامتاماسىز ەتەرلىكتەي ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلدانعانى ابزال. سوندا عانا مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرىپ, ەلىمىزدە ناعىز قازاقتىلدى ورتا قالىپتاساتىن بولادى.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جاھاندانۋ دا وتارشىلدىقتىڭ بۇگىنگى زاماندا دامىعان ءبىر ءتۇرى ەكەندىگىن ءبىز تولىق سەزىنە الماي جۇرگەن سياقتىمىز. كەزىندە ساياسي وتارشىلدىق ۇلتشىلدىقتى تۋدىرعانى ءمالىم, بۇگىن سىرتتان كەلىپ جاتقان اسەرلەرگە مەملەكەتشىلدىك سانا قاجەت. قازىرگى كەزەڭدە ءبىزدى ەلشىل, وتانشىل ەتەتىن وسى جاھاندانۋعا دەگەن رۋحاني قارسىلىق بولسا كەرەك. ويتكەنى جاھاندانۋدىڭ شىنايى سيپاتى, اقيقات بەينەسى ول مادەني-رۋحاني وتارشىلدىق. مۇنداي وتارشىلدىق تا, البەتتە, ءوزىنىڭ بولمىسى مەن باعىتىنا سايكەس قارسىلىق تۋدىرادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وعان قارسى تۇرارلىق قۇبىلىستىڭ اتى – مەملەكەتشىلدىك. حح عاسىر باسىندا الاش زيالىلارى ەل بولۋ يدەياسىن كوتەرىپ, ەلشىلدىك جونىندە ايتسا, قازىرگى كەزدە قالىپتاسقان وسى مازمۇنداعى «مەملەكەتتىك سانا», «مەملەكەتشىلدىك» ۇعىمدارىن ءجيى قولدانىپ ءجۇرمىز. قازاق ەلىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى» اتتى تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋى – وسى مەملەكەتتى نىعايتاتىن رەسمي جانە بەيرەسمي شارالاردى قالىپتاستىرىپ وتىر. ەل كونستيتۋتسياسىندا بەكىتىلگەن مەملەكەتتىلىكتىڭ مازمۇنى مەن قۇرىلىمى, قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتى وسى مەملەكەتتىلىك يدەياسىن قالىپتاستىرۋعا, تۇعىرلاۋعا ارنالسا, وسى جىلدار ىشىندەگى زيالى قاۋىمنىڭ كوتەرىپ جۇرگەن ءدىن, ءدىل, ءتىل, ءداستۇر, مادەنيەت ماسەلەلەرى دە مەملەكەتتىك سانانى نىعايتۋعا باعىتتالعان. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستالىپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن بۇل سالادا ايتىلىپ كەلە جاتقان ماسەلەنىڭ ءبىرى – ۇلتتىق سانا قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى. ۇزاق ۋاقىت وتار بولعان قازاقستان ءۇشىن ۇلتتىق سانا قالىپتاستىرۋ, البەتتە, اسا كوكەيكەستى ماسەلە. رەسەي وتارشىلدىق ساياساتىنىڭ, ودان بەرىدە كوممۋنيستىك ديكتاتۋرانىڭ اسىل ءدىنىمىزدى, رۋحاني مادەنيەتىمىزدى, ءتىلىمىزدى ۇمىتتىرۋعا باعىتتالعان زورلىقشىل, ساياسي ارەكەتتەرى ۇلتتىق سانامىزدىڭ كەنجەلەپ قالۋىنا ىقپال ەتكەنى بارشامىزعا ءمالىم. مەملەكەتكە اتاۋ بەرگەن, وسى ەلدىڭ بايىرعى ءارى سانى جاعىنان باسىم حالقىنىڭ ۇلتتىق ساناسىن قالىپتاستىرۋ, كەيبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي, قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, جالپى مەملەكەتتىڭ مۇددەسى ءۇشىن اسا قاجەت. وسى جەردە سان عاسىرلار بۇرىن مەملەكەت قۇرىپ, ودان بەرىدە ەل مەن جەردى قورعاعان, وتارشىلدىق زامانىندا دا جەردىڭ تۇتاستىعىن, ەلدىڭ جوعالىپ كەتپەۋى ءۇشىن كۇرەسكەن حالىق قۇرمەت پەن تۇسىنىستىككە لايىق بولسا كەرەك.
جاھاندانۋ قازانىندا ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزدى, مەملەكەتتىك كەلبەتىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن, قازاق تا, باسقا ەتنوستار دا قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ ماڭايىنا شوعىرلانۋى كەرەك. ءبىز قازىرگى زاماننىڭ ناقتى بولمىسىن سارالاساق, وزگە ۇلتتىڭ دا, ءتىلدىڭ دە, مادەنيەتتىڭ دە توڭىرەگىنە توپتاسۋىمىز مۇمكىن ەمەس, ەگەر ولاي مۇمكىن دەيتىن وتانداستارىمىز بولسا, ولار نە بۇگىنگى كۇننىڭ شىندىعىنان بەيحابار, نە ءوز مەملەكەتىنىڭ مىقتى بولۋىنا مۇددەلى ەمەستەر. ءبىزدى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى» دەگەن مەملەكەت بىرىكتىرەدى ەكەن, ەندەشە وسى مەملەكەتتىڭ باعزى تاريحىنان باستاپ بۇگىنگە دەيىنگى وسى جەردى ساقتاپ كەلگەن مۇراتتار جولىندا تۇتاسۋىمىز قاجەت, ءبىزدىڭ ءبىلىم الۋىمىز, جۇمىس ىستەۋىمىز, ماقساتتارعا جەتۋىمىز ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ىشكى بىرلىگى, سىرتقى قاۋىپسىزدىگى قاي-قايسىسىمىزعا دا قاجەت. ال وسى ورتامىزدىڭ اماندىعىنا كەپىلدىك بەرەتىن مەملەكەت, ونى ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ەگەر ءبىر مەملەكەت ازاماتتارىنىڭ ارقايسىسى قالاعان تىلىندە سويلەپ, باسقا مەملەكەتتىڭ مادەنيەتىنە ەلىكتەي بەرسە, البەتتە, ەلدىك ساناعا دا, مەملەكەتتىك مۇددەگە دە سالقىنى تيەدى. سوندىقتان بۇگىن «وركەنيەتتى» دەپ ەلىكتەپ جۇرگەن مەملەكەتتەردىڭ قاي-قايسىسى دا مۇنى تەرەڭ تۇسىنگەندىكتەن مەملەكەتقۇراۋشى ۇلتتىڭ تىلىنە, مادەنيەتىنە, قاجەت دەسەڭىز دىنىنە دە وزگە ەتنوستاردى ەنگىزەدى. بۇگىنگى قىتاي, فرانتسيا, يسپانيا, گەرمانيا, يتاليا ارعى تاريحىنا ەمەس, ءحVىىى-حح عاسىرلارداعى تاريحىنا كوز سالساق, قانشاما ەتنوستاردى نەگىزگى ۇلتتىڭ دىلىنە بەيىمدەدى. الەمدە مۇنداي ۇدەرىستەر قازىر ۇدەمەسە, باياۋلاماۋدا. وسى باعىت, وسى ۇدەرىس ورىستەي بەرمەك.
فيلوسوفيانىڭ زاڭى بويىنشا ەكى بىردەي نارسە, قۇبىلىس بولمايتىن سياقتى, ءبىر تۇلعانىڭ ەكى ءتىلدى ءدال بىردەي ءبىلۋى دە مۇمكىن ەمەس. ەكى نەمەسە ودان دا كوپ ءتىل بىلەتىن كەز كەلگەن ادام ءۇشىن, ايتەۋىر, ءبىر ءتىل ۇستەم بولادى. تابيعي جاعىنان العاندا, ادەتتە, ادام ءۇشىن ءوزىنىڭ انا ءتىلى باسىم بولۋى كەرەك, بۇل جاراتىلىس قاعيداسى. ال قازىرگى عالامدىق شىندىققا قاراساق, وندا انا تىلدەرىنىڭ ەمەس, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ نەمەسە باسەكەگە قابىلەتى جوعارى تىلدەردىڭ باسىمدىعىن ايقىن اڭعارامىز. ايتالىق, الەمدە مىڭداعان تىلدەر بار دەسەك, وندا ولاردىڭ توقساننان استامى عانا مەملەكەتتىك نەمەسە رەسمي مارتەبەگە يە. ياعني, انا تىلدەرىنىڭ كوپشىلىگى الگىندەي مارتەبەدەن شەت قالعاندىقتان ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قوعامدىق قاتىناستاردا قولدانىلمايدى. سوندىقتان ول تىلدەردە ءبىلىم بەرىلمەيدى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جاريالانبايدى, كىتاپتار شىقپايدى. ماسەلەن, قازىرگى كەزدە ەۋروپادا 230 ءتىل, امەريكادا 1013, افريكادا 2058, ازيادا 2197 ءتىل بار ەكەن. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى بەلسەندى تۇردە قولدانىلماعاندىقتان بىرتە-بىرتە جويىلىپ بارادى. ال ول ۇلتتىڭ وكىلدەرى سول مەملەكەتتىڭ رەسمي تىلدەرىندە سويلەيدى, ءبىلىم الادى, جۇمىس ىستەيدى. ءتىپتى ءوزىنىڭ انا ءتىلىن بىلەتىندەردىڭ ءوزى باسىم تىلگە بەيىم تۇراتىنى اقيقات. انا تىلىندە ەمەس, ءتىپتى مەملەكەتتىك تىلدە ەمەس, وزگە تىلدە سويلەۋگە بەيىم تۇرۋ قازىرگى قازاقستاننىڭ تىلدىك كەلبەتىن اڭعارتادى.
جاھاندانۋ كەزىندە الەمدىك تىلدەردىڭ ىقپالى ارتادى, تەرمينولوگيا حالىقارالىق مازمۇنعا يە بولادى, باسىم تىلدەردە جاسالعان ءسوز تىركەستەرى, شابلوندار ۇلتتىق تىلدەرگە ەنەدى جانە ولار بەلسەندىرەك قولدانىلادى. وسىنداي بولۋعا ءتيىستى تىلدىك-مادەني ۇدەرىستەر بارلىق تىلدەرگە ءتان. مەملەكەتتىك, رەسمي ءتىل رەتىندە ابدەن قالىپتاسقان تىلدەر, ۇلت وكىلدەرىنىڭ بارشاسى كۇندەلىكتى سويلەيتىن, جۇمىس بارىسىندا قولداناتىن تىلدەر وسى ۇدەرىسكە توتەپ بەرۋگە دايىن ءارى الەۋەتتى.
ءتىل ويدىڭ جەمىسى ەكەندىگى الىمساقتان بەلگىلى. قاي تىلدە ويلاساڭ, سول تىلدە سويلەيسىڭ. سول سەبەپتى, ءتىل – قارىم-قاتىناس قۇرالى عانا ەمەس, ءتىل – ۇلتتىڭ الەمدى, دۇنيەنى تانۋ مودەلى. سوندىقتان فرانتسۋز فيلوسوفى ەميل سوران: «ادام مەملەكەتتە ەمەس, تىلدە ءومىر سۇرەدى», دەپتى. شىنىندا دا ادام قاي ەلدە ءومىر سۇرسە دە, ايتەۋىر, ءبىر ءتىلدىڭ وكىلى. بالكىم, ونىڭ ءتىلى مەن ۇلتى ەكى بولەك بولۋى دا ابدەن مۇمكىن. ءتىل – ۇلت مادەنيەتىنىڭ دىڭگەگى دە, وزەگى دە. مادەنيەت تىلدە كورىنەدى, تىلدە ءومىر سۇرەدى. قاي تىلدە سويلەسەڭ, سول ۇلتتىڭ وكىلىسىڭ, ويتكەنى سول مادەنيەتتىڭ اۋقىمىندا تىرشىلىك ەتەسىڭ, سەنىڭ رۋحاني دۇنيەڭدە سول مادەنيەت العاشقى ورىندا تۇرادى, سول مادەنيەتتىڭ قۇندىلىقتارىن بويىڭا سىڭىرگەنسىڭ, ول جانىڭا دا, جۇرەگىڭە دە جاقىن.
ءتىل ۇلت مادەنيەتىنىڭ بولىگى عانا ەمەس, سول ۇلتتىڭ بارشا مادەنيەتىنىڭ قۋاتى. سول مادەنيەتتىڭ بايانى دا, بەزبەنى دە. قانداي مادەنيەت بولماسىن قاتىناس قۇرالى رەتىندە دە, ۇلتتىڭ بارشا بولمىسى كورىنگەن كەلبەتى رەتىندە دە ءتىل ارقىلى جاسالعان, ءتىلى ارقىلى دا ءومىر سۇرەدى, سول ارقىلى ۇرپاقتان ۇرپاققا, زاماننان زامانعا جەتىپ ۇلتتىق تۇتاستىقتى ساقتايدى. مادەنيەت ۇلت ءومىر ءسۇرۋىنىڭ عاسىرلار بويى جيناقتالعان امالدارى مەن تاسىلدەرىنىڭ مەيلىنشە سۇرىپتالعان تاجىريبەسىنىڭ ەڭ جارقىن قازىناسى.
مادەنيەت ۇلتتىڭ بولمىسى عانا ەمەس, سول ۇلتتىڭ سان ۇرپاعى جاساعان, جەتىلدىرىلگەن, تۇتىنعان سول حالىقتى ساقتاعان جانە ساقتاي بەرەتىن ۇلى قورعانى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن دەربەس حالىق بولىپ جەتۋ, ءدىنىن, ءتىلىن ساقتاپ قالۋ, ءومىردىڭ بارلىق سالاسىن قامتىعان, ەشكىمگە ۇقسامايتىن, قايتالانباس مادەنيەت قالىپتاستىرۋ, سول مادەنيەت اياسىندا ءارى قولدانبالى, ءارى رۋحاني باي قازىنا ارقىلى ورتامەن ىمىراشىلدىقتا ءومىر ءسۇرۋ, وسى الىپ تەرريتوريانى يەمدەنىپ, ونى ەرلىك پەن بىرلىكتىڭ ارقاسىندا ساقتاپ قالۋ, نامىسى مەن ابىرويى ءۇشىن كۇرەسە ءبىلۋ, ەندى بۇگىن تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرىپ الەمدىك قاۋىمداستىققا ەنىپ جاتسا, سونىڭ ءبارى ۇلتتىڭ ۇلكەن الەۋەتىندە. وسىنداي قۋاتتى الەۋەتى بار قازاق ەلىندە قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە, قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاق قاتىناس قۇرالى رەتىندە ءوز قىزمەتىن تولىق اتقارۋعا بايلىعى دا, كۇشى دە جەتەدى. ونى وتانداستارىمىزدىڭ بارشاسى سەزىنسە, تۇسىنسە جاھاندانۋ داۋىرىندە بارلىق قۇندىلىقتارىمىزدى ءوز دەڭگەيىندە ساقتاي دا الامىز, جەتىلدىرە دە الامىز.
ەربول تىلەشوۆ,
ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
