پالەن عاسىر (مىڭ جىلدان استام) وتكەندە, كونەنىڭ كوزى بوپ تۇرعان ۇلى ادام تۋرالى انىقتاما بەرۋ قيىن بولسا دا شامامىز كەلگەنشە ءبىر سىردىڭ بەتىن اشۋعا تىرىستىق. «وتكەننەن كۇل الما, وت ال» دەگەن ەكەن بۇرىنعىلار. ءبىز وسى ءداۋىردىڭ جاڭا دەرەكتەرىن, نۇق پايعامباردىڭ شەجىرەسىن پايدالاندىق. الاشا حاننىڭ ىرگەسىندە تۋىپ, وسكەندەردىڭ بولجامىن ەسكەردىك.
ارقانىڭ ناق تورىندە اتاقتى الاشا حان كۇمبەزى, ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ قۇدىرەتتى ءبىر ورنى بوپ تۇرعان وسى ەسكەرتكىشتىڭ سىرىنا ءۇڭىلىپ كوردىك پە؟ ءبىز مۇنى قازاقتىڭ ءبىرىنشى حانى – الاشا حاننىڭ كۇمبەزى دەيمىز. ال, حاندار شەجىرەسىندە الاشا حان تۇگىلى, الاشا دەگەن دارا تۇلعا جوق. سوندا دا ءزاۋلىم عيماراتقا ءۇش ءجۇزدىڭ حان, سۇلتان, باتىر, بيلەرى تالاي زامان تاعزىم ەتكەن. بۇگىندە دە ادامدار كەلۋىن توقتاتقان جوق. اڭىز, قاۋەسەت تە كوپ.
پالەن عاسىر (مىڭ جىلدان استام) وتكەندە, كونەنىڭ كوزى بوپ تۇرعان ۇلى ادام تۋرالى انىقتاما بەرۋ قيىن بولسا دا شامامىز كەلگەنشە ءبىر سىردىڭ بەتىن اشۋعا تىرىستىق. «وتكەننەن كۇل الما, وت ال» دەگەن ەكەن بۇرىنعىلار. ءبىز وسى ءداۋىردىڭ جاڭا دەرەكتەرىن, نۇق پايعامباردىڭ شەجىرەسىن پايدالاندىق. الاشا حاننىڭ ىرگەسىندە تۋىپ, وسكەندەردىڭ بولجامىن ەسكەردىك.
ارقانىڭ ناق تورىندە اتاقتى الاشا حان كۇمبەزى, ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ قۇدىرەتتى ءبىر ورنى بوپ تۇرعان وسى ەسكەرتكىشتىڭ سىرىنا ءۇڭىلىپ كوردىك پە؟ ءبىز مۇنى قازاقتىڭ ءبىرىنشى حانى – الاشا حاننىڭ كۇمبەزى دەيمىز. ال, حاندار شەجىرەسىندە الاشا حان تۇگىلى, الاشا دەگەن دارا تۇلعا جوق. سوندا دا ءزاۋلىم عيماراتقا ءۇش ءجۇزدىڭ حان, سۇلتان, باتىر, بيلەرى تالاي زامان تاعزىم ەتكەن. بۇگىندە دە ادامدار كەلۋىن توقتاتقان جوق. اڭىز, قاۋەسەت تە كوپ.
مىسالى: 1939 جىلدىڭ جازى. اۋىل بەلسەندىلەرى التى قانات ۇيگە جينالعان. مانادان بەرى الاشاحان تۋرالى اڭگىمەگە ارالاسپاعان, وسى وڭىردە تۋرا ءسوزدىڭ شەبەرى اتانعان تۇرسەكەڭ – تۇرسىنبەك اقساقال كەنەت وتىرعاندارعا: «نە ايتىپ وتىرسىڭدار؟ اداسىپ, اۋىپ كەلگەن بالا جوق. الاشتىڭ اكەسى بالاسىن الپەشتەپ الاشا دەپتى دەگەن اڭىز بار», دەدى. جۇرت اڭ-تاڭ اۋدان ۋاكىلىنە قارادى. ەشكىم بۇعان ءمان بەرگەن جوق. دەگەنمەن, سول اقساقالدىڭ ايتقانىمەن بۇگىنگى دەرەكتەردىڭ اراسىندا ۇندەستىك بايقالادى. قالاي دەسەك تە تەگىن ادامعا مۇنداي ءزاۋلىم كۇمبەز سالىنباسى بەلگىلى.
«قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى 1-تومىنىڭ 248-بەتىندە الاشا حانعا بەرگەن تۇجىرىمدامانى وقىپ كورەلىك. الاشا (الاش) حان — حالىق اڭىزى بويىنشا التى الاشتى قۇراعان تايپالاردىڭ ءتۇپ اتاسى, شىققان تەگى قاراپايىم كىسى», دەلىنگەن. ونىڭ ەسىمى قازاقتىڭ شىعۋ تەگىن باياندايتىن ەڭ كونە اڭىزداردا كەزدەسەدى. سوندىقتان كەيبىر ەجەلگى دەرەكتەردە الاش ەتنونيمىنىڭ شىعۋى دا وسى الاشا حان اتىمەن بايلانىستىرىلادى. الاشا حان ەل جادىندا جاۋىنگەر تايپالار – كوشپەلى تۇركىلەردى بىرىكتىرىپ, تۇڭعىش الاش (قازاق) مەملەكەتىن قۇرعان ۇلى قايراتكەر رەتىندە قاستەرلەنەدى. ابىلعازى شەجىرەسىندە الاشا حاننىڭ اكەسى كوك حان بولعاندىعى, ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرىنىڭ ەسىمى قارا حان, ال نەمەرەسى وعىزداردىڭ ءتۇپ اتاسى – وعىز حان اتالعاندىعى جازىلادى. راشيد ءاد-دين مەن ابىلعازى تاريحشىلار الاشا حاننىڭ ءومىر سۇرگەن جەرى – دەشتى قىپشاقتىڭ ورتالىق بولىگى دەپ كورسەتەدى».
مىنە, تاريح ءبىزدى وسىلاي كونە زامان قويناۋىنا جەتەلەي تۇسەدى. ۇلىتاۋداعى ساۋلەت ونەرىنىڭ بىرەگەي ەسكەرتكىشى الاشا حان كۇمبەزىندە بولعان سايىن تەرەڭ ويعا بەرىلەسىڭ. عالىمدار بۇل كەسەنەنى قارا حان اۋلەتىنە, ح-ءحىىى عاسىرلارداعى وعىز-قىپشاق زامانىنداعى ساۋلەت ونەرىنىڭ قاتارىنا قوسادى. باسقا دا بولجامدار از ايتىلمايدى.
كەزىندە ۇلىتاۋدان بەرى 18 شاقىرىم جەردە كونە قالاشىقتىڭ ورنى تابىلعان. ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديادا سول ورىن ورتا عاسىرداعى الاشا حان قالاسىنىڭ ورنى دەپتى. سونىمەن الاشا حان ەسىمى – الاشاحان ەسىمى ءبىر ەسىم. سان عاسىر ورتامىزدا ەلدىڭ, جەردىڭ يەسى بولعان ۇلى بابامىزدىڭ كۇمبەزى تۇر. قازاقتىڭ مىقتىلىعى تەكتىلىگى ەمەس پە. تاريح ادىلدىگىن ساقتاپ, كۇمبەزدىڭ اتاۋىن الاش اتا كۇمبەزى دەپ اتاساق تا قيسىندى بولار دەپ ويلايمىن. وسى ارەكەت ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى تانۋعا, ۇلتتى بىرىكتىرۋگە, ۇرپاق تاربيەسىنە ۇلكەن اسەر ەتەرى ءسوزسىز.
قويشىبەك توقتامىس ۇلى,
سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى.
قاراعاندى وبلىسى,
ق.ساتباەۆ قالاسى.
