31 شىلدە, 2013

«كەرەكۋ» دەۋ قازاق ءتىلىن قورلاۋ

1430 رەت
كورسەتىلدى
5 مين
وقۋ ءۇشىن

 

كەرەكۋكەيىنگى كەزدە پاۆلودار قالا­سى­نىڭ اتاۋىن وزگەرتىپ, قازاق تىلىندە قاتە قالىپتاسقان «كەرەكۋ» دەگەن اتاۋىن قايتا بەرۋ كەرەك دەگەن پىكىر­لەر ايتىلىپ ءجۇر. مەنىڭشە, وسى پىكىردى قولداپ جۇرگەن اۆتورلار تاريحقا ءۇڭىلىپ, قازاقتىڭ جەر-سۋعا, ەلدى مەكەنگە اتاۋ بەرۋىنىڭ زاڭدىلىعى مەن تاپقىرلىعىن ەسكەرە بەرمەيدى. قازاقتا «كەرەكۋ» دەگەن ءسوز ەشۋاقىتتا بولماعان, ەشبىر سوزدىكتە مۇنداي ءسوز جوق. ونداي كىسى ەسىمى دە, جەكە فاميلياسى دا, تەگى دە كەزدەسپەيدى. سوندا بۇل اتاۋ قايدان شىققان, قانداي جولمەن پايدا بولعان؟

 

 

 

كەرەكۋكەيىنگى كەزدە پاۆلودار قالا­سى­نىڭ اتاۋىن وزگەرتىپ, قازاق تىلىندە قاتە قالىپتاسقان «كەرەكۋ» دەگەن اتاۋىن قايتا بەرۋ كەرەك دەگەن پىكىر­لەر ايتىلىپ ءجۇر. مەنىڭشە, وسى پىكىردى قولداپ جۇرگەن اۆتورلار تاريحقا ءۇڭىلىپ, قازاقتىڭ جەر-سۋعا, ەلدى مەكەنگە اتاۋ بەرۋىنىڭ زاڭدىلىعى مەن تاپقىرلىعىن ەسكەرە بەرمەيدى. قازاقتا «كەرەكۋ» دەگەن ءسوز ەشۋاقىتتا بولماعان, ەشبىر سوزدىكتە مۇنداي ءسوز جوق. ونداي كىسى ەسىمى دە, جەكە فاميلياسى دا, تەگى دە كەزدەسپەيدى. سوندا بۇل اتاۋ قايدان شىققان, قانداي جولمەن پايدا بولعان؟

كەيبىر اۆتورلار «كەرەكۋ» ءسوزىن «كەرەگەجار» دەگەن سوزدەن شىققان دەپ تە پىكىر ايتىپ ءجۇر. بۇل پىكىر دە شىندىقتان الىس جاتىر.

ال كوپشىلىك جۇرت «كەرەكۋ» ءسوزى­نىڭ ماعىناسىنا ءمان بەرە بەر­مەيدى. ونى ءتۇسىنۋ ءۇشىن پاۆلودار قا­لاسىنىڭ پايدا بولۋ تاريحىنا بايلانىستى ەڭبەكتەرگە كوز سا­لايىق. مىسالى, سانكت-پەتەربۋرگتە 1897 جىلى ف.ا. بروكگاۋز بەن ي.ا. ەفروننىڭ «ەنتسيكلوپەديچەسكي سلوۆار» دەگەن ەڭبەگىندە مىناداي تاريحي دەرەك بار: «ۆ پرەجنەە ۆرەميا پاۆلودارسكايا ستانيتسا نوسيۆشايا نازۆانيە كورياكوۆا سلۋجيلا گلاۆنىم پۋنكتوم پوگرۋزكي سولي يز وزەرا كورياكوۆا ۆ 20 ۆەرست وت ستانيتسى. ۆ پوسلەدنەە ۆرەميا ەتا پوگرۋزكا پرويزۆوديتسيا ۆ رازنىح مەستاح يرتىشا ي وسوبوگو سكلادا سولي ۆ پاۆلودارە نە يمەەتسيا» (T. XXII, 574c.). 1925 جىلى موسكۆادا جارىق كورگەن «ەنتسيكلوپەديچەسكي سلوۆار رۋسسكوگو يازىكا بيبليوگرافيچەسكوگو ينستيتۋتا گرانات» (31T.,17 ب.) بىلاي دەپ جازعان: «پاۆلودار بىل وسنوۆان ۆ 1720 گودۋ پود يمەنەم كورياكوۆسكوگو پوستا, زاتەم پەرەيمەنوۆان ۆ كورياكوۆسكۋيۋ ستانيتسۋ, ا ۆ 1860 گ. ۆ گورود پاۆلودار». وسى پىكىردى ۇلكەن سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى دا قايتالايدى: «گورود وسنوۆان ۆ 1720 گ. كاك كورياكوۆسكي فورپوست (زاتەم ستانيتسا, پرەوبرازوۆاننايا ۆ 1861 گ. ۆ گورود پاۆلودار)» (بسە, ت. 19,م., 1975, س.68).

قازاقستاندا شىققان «كراتكي ەن­تسيكلوپەديچەسكي سلوۆار. كا­زاحستان» (الماتى, 2005 ج., 350 ب.) جوعارىدا كورسەتىلگەن دەرەك­تەر­دى قايتالايدى: «پاۆلودار وسنو­ۆان ۆ 1720 گ. كاك كورياكوۆسكوە ۆوەن­نوە ۋكرەپلەنيە». ال 2010 جى­لى «ارۋنا» باسپاسى جارىق­قا شىعارعان «توپونيميكا كازاح­ستانا. ەنتسيكلوپەديچەسكي سپراۆوچنيك» بىلاي دەپ دۇرىس كورسەتەدى: «پاۆلودار ۆەدەت سۆويۋ يستوريۋ س 1720 گودا, سو ۆرەمەني پوياۆلەنيا فورپوستا كورياكوۆسكي (وت نازۆانيا سولەنوگو وزەرو كورياكوۆسكوە). ۆ 1838 گودۋ فورپوست بىل پرەوبرازوۆان ۆ ستانيتسۋ كورياكوۆسكۋيۋ. 4 (16) اپرەليا 1861 گودا كورياكوۆ پولۋچيل ستاتۋس «زاششيتنوگو گورودا س نايمەنوۆانيەم پاۆلودار ۆ چەست نوۆوروجدەننوگو ۆەليكوگو كنيازيا پاۆلا الەكساندروۆيچا» (710 ب.) ».

وسى قالاعا تۇڭعىش اتاۋىن بەرگەن تۇزدى كول كورياكوۆكا پاۆلودار قالاسىنىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا 15 كم جەردە ورنالاسقان, ءالى كەۋىپ قالماي ساقتالىپ كەلەدى. وسى جەردە ونىڭ اتىمەن اتالعان كورياكوۆكا سەلوسى دا بار. كولگە يە بولعان كۋپەتس كورياكوۆ كولدىڭ تۇزىن ورالعا, سىبىرگە جىبەرىپ وتىرىپ بايىعان ادام بولعان. پاۆلودار قالاسى تۇرعان جەردە ونىڭ تۇز ارتاتىن شاعىن پريستانى بولعان. اتالعان جانە باسقا دەرەكتەردە قالا كەرەكۋ دەگەن جەردە, نە ەلدى مەكەندە پايدا بولدى دەگەن ماعلۇمات كەزدەسپەيدى.

سونىمەن, كورياكوۆ قالايشا كەرەكۋگە اينالعان دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى.

توپونيميكا عىلىمىندا اتاۋدى ءبىر تىلدەن ەكىنشى تىلگە بەرۋدىڭ ەكى جولى بار. ءبىرىنشى – ترانسكريپتسيا ءادىسى. بۇل ءادىس بويىنشا اتاۋ بەرگەن حالىقتىڭ اۋىزشا ايتىلعان اتاۋىن قابىلداۋشى حالىق ءوزىنىڭ ەستۋى بويىنشا قابىلداپ, ءوز ءتىلىنىڭ ەرەجەسىنە سايكەستەندىرىپ قولدانادى. وسى ءادىس بويىنشا ورىسشا كورياكوۆ ءسوزى قازاق تىلىندە كورياكۋ-كەرەكۋ بولىپ وزگەرگەن. مىسالى, ءبىزدىڭ ءۋاليىمىزدى ورىس­تار ۆالي, ءۋاليحانوۆىمىزدى ۆاليحانوۆ دەگەن سياكتى.

اتاۋدى ءبىر تىلدەن ەكىنشى تىلگە بەرۋدىڭ ەكىنشى جولى – ترانسليتەراتسيا. بۇل ءادىس بويىنشا اتاۋ بەرگەن حالىقتىڭ اتاۋىن قابىلداۋشى حالىق ءوزىنىڭ قارپىمەن, ءبىر قارپىن وزگەرتپەي قاتەسىز دۇرىس بەرەدى (كورياكو

سوڭعى جاڭالىقتار

رەفەرەندۋم–2026. ونلاين-مارافون

رەفەرەندۋم • بۇگىن, 12:00