مەن قازاقتىڭ ءبىر وقىرمانى رەتىندە مومىش ۇلى وتباسىن ۇلكەن قۇرمەتپەن ەسكە الامىن جانە ۇلگى تۇتامىن. كەرەك دەسەڭىز, باتىر اعامىز باۋىرجاننىڭ اتا-بابالارىنان باستاپ, باۋىرجان, باقىت سياقتى ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ الدىندا جانە يبالى كەلىنى – زەينەپ, ءوزىڭىزدىڭ الدىڭىزدا باسىمدى يەمىن. وعان باستى سەبەپ, بۇل داڭقتى اۋلەتتى, ولاردىڭ بولمىسىن, باتىرلىعىن, زيالىلىعىن, كەمەڭگەرلىگىن بىلدىرەتىن كىتاپتاردى وقۋىمدا ەدى. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق باۋىرجان اعامىزدىڭ باتىرلىعى بەينەلەنگەن الەكساندر بەكتىڭ «ۆولوكولامسكوە شوسسە» («ارپالىس») اتتى كىتاپتان باستاپ, بەرتىن كەلە «ۇشقان ۇيا», ءازىلحاننىڭ «اقيقات پەن اڭىز», زەينەپ, ءوزىڭىزدىڭ كىشكەنە سارى كىتابىڭىز – «شۋاقتى كۇندەر», كەيىنگى كوك كىتاپ – «شۋاقتى كۇندەر» – ءبارىن دە وقىعانمىن. باۋىرجان اعانىڭ مايدان تاقىرىبىنداعى شىعارمالارىن دا وقىعانمىن.
مەن قازاقتىڭ ءبىر وقىرمانى رەتىندە مومىش ۇلى وتباسىن ۇلكەن قۇرمەتپەن ەسكە الامىن جانە ۇلگى تۇتامىن. كەرەك دەسەڭىز, باتىر اعامىز باۋىرجاننىڭ اتا-بابالارىنان باستاپ, باۋىرجان, باقىت سياقتى ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ الدىندا جانە يبالى كەلىنى – زەينەپ, ءوزىڭىزدىڭ الدىڭىزدا باسىمدى يەمىن. وعان باستى سەبەپ, بۇل داڭقتى اۋلەتتى, ولاردىڭ بولمىسىن, باتىرلىعىن, زيالىلىعىن, كەمەڭگەرلىگىن بىلدىرەتىن كىتاپتاردى وقۋىمدا ەدى. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق باۋىرجان اعامىزدىڭ باتىرلىعى بەينەلەنگەن الەكساندر بەكتىڭ «ۆولوكولامسكوە شوسسە» («ارپالىس») اتتى كىتاپتان باستاپ, بەرتىن كەلە «ۇشقان ۇيا», ءازىلحاننىڭ «اقيقات پەن اڭىز», زەينەپ, ءوزىڭىزدىڭ كىشكەنە سارى كىتابىڭىز – «شۋاقتى كۇندەر», كەيىنگى كوك كىتاپ – «شۋاقتى كۇندەر» – ءبارىن دە وقىعانمىن. باۋىرجان اعانىڭ مايدان تاقىرىبىنداعى شىعارمالارىن دا وقىعانمىن.
سوڭعى جىلى ءبىر قۋانعانىم – باۋىرجاننىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا ارنالعان 30 تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ ءبىزدىڭ, ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحاناسىندا پايدا بولعاندىعى, ولاردى وقىتۋشىلارىمىز بەن ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ كىتاپحاناعا جازىلىپ, وقي باستاعاندىعى.
مىنە, ءبىر كىتاپ – ءوزىڭىزدىڭ «بابالار اماناتى» كىتابىڭىز مەنىڭ جەكە كىتاپحانامنىڭ سورەسىندە ورىن تەۋىپ, ونى جاتپاي-تۇرماي قىزىعا وقىپ شىققانىم جانە باسقالارعا بۇل كىتاپ جايلى ايتا باستاعانىم مەنىڭ ومىرىمدەگى ءبىر جاڭالىق دەپ بىلەمىن. «جاڭالىق» دەۋىمنىڭ ءمانى بار. ادەبيەتشى رەتىندە تالاي كىتاپتاردى, رومان, پوۆەستەردىڭ جۋرنالدىق نۇسقالارىن «جۇلدىز», «تاڭشولپان» باسىلىمدارىنان وقىپ جاتامىز, ال ءسىزدىڭ بۇل كىتابىڭىزدىڭ وزگەلەردەن ءمانى-ماعىناسىنىڭ, ءتۇر-تۇرپاتىنىڭ, ىشكى بولمىس يىرىمدەرىنىڭ ەرەكشەلىگى ماعان وسىلاي اتاۋىما ءماجبۇر ەتتى.
وقيعالى شىعارمالاردىڭ ءجونى ءبىر باسقا. قازىرگى دۇنيەگە كەلىپ جاتقان شىعارمالاردى وقىپ وتىرىپ, ويعا قالاسىڭ. شىركىن, باياعى بەيىمبەت, مۇحتار, ءسابيت, عابيت, عابيدەن, ءابدىجامىل, تاحاۋي, زەينوللا, ءابىش تۋدىرعان پاراساتتى پروزا قايدا دەگەن سۇراق مازاڭدى الادى. ولاردان ءبىر كەزەك قول ءۇزىپ, وزىڭىزبەن سىرلاسقانداي كۇي كەشتىرگەن مىنا پاراساتتى بايانداۋلارىڭىزدى مەن كوركەم شىعارما دەپ وتىرعانىم جوق. بىراق ادام ساناسىن سونشاما جاۋلاي الاتىنداي بيىكتىكتەگى جازبالارىڭىز عاجاپ ءتانتى ەتتى.
وقىپ بولىپ, تامسانىپ ەكى كۇن بويىنا «بابالار اماناتى» تۋرالى وي كەشتىم. ەڭ اۋەلى: «بۇل كىتاپتى قانداي جانرعا جاتقىزۋعا بولادى؟» دەگەن سۇراق مازالادى. ۇزاق تولعانىسىم بۇل سۇراققا بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى:
زەينەپ احمەتوۆانىڭ «بابالار اماناتى» اتتى كىتابى – پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق, فيلوسوفيالىق, پۋبليتسيستيكالىق ەسسە, دەگەن توقتامعا كەلدىم. مۇمكىن بىرەۋلەر بۇعان قارسى بولىپ وزدەرىنشە پايىمداۋى عاجاپ ەمەس. بۇل – مەنىڭ پەداگوگ رەتىندەگى پايىمىم. بۇل كىتا پ – ەستەلىك ەمەس, مەمۋار ەمەس, اقىل-كەڭەس كىتابى ەمەس, وقيعالى, تارتىستى شىعارما ەمەس, كورگەن-بىلگەندى بايانداۋ ەمەس, بۇل – ءوزىڭىزدىڭ اقىل-ويىڭىز, اللا تاعالانىڭ كەڭەسىن تىڭداعانداي, ءوز پاراساتىڭىزدىڭ تۋىندىسى. قىسقاسى, ءسىزدىڭ وسى كىتاپتى جازۋداعى پايىم-باعىتىڭىز قالامىڭىزدى قالاي جۇرگىزدى – بۇل وسىلاي تۋعان تۋىندى.
سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياق كەزىندە كىتاپ دۇكەنىنەن كوزىمە جارق ەتىپ ىلىنگەن كىتاپ «شۋاقتى كۇندەر» ەدى. الدىندا شاعىن كىتابىڭىزدى وقىعان ماعان مىنا قوماقتىلاۋ كىتاپ ودان دا قىزىق بولاتىن شىعار دەگەن وي تۋىندادى دا, دەرەۋ ونشاقتى داناسىن ساتىپ الىپ, قىزدارىما, قارىنداستارىما, كەلىندەرىمە تاراتىپ بەرگەنمىن. ءبىر-ەكى داناسى وزىمدە قالعان. قازىر ءبىر داناسى دا قالماعان. ءوزىم وقىپ ۇلگى ەتكەن كىتابىمدى تاراتقان ادامدارىمنان سۇراسام, ولار دا بىرىنەن ءبىرى الىپ, اقىرى, قايدا قالعانى, قايدا جوعالىپ كەتكەنى بەلگىسىز بولىپ شىقتى.
«بابالار اماناتىن» وقىعاننان كەيىن قالالىق كىتاپحانالاردىڭ ءبارىن ارالاپ, اقىرى, بىرەۋىنەن تاۋىپ ەدىم. ونىڭ ءوزىنىڭ بەتتەرى دە جىرتىلۋعا شاق قالىپ, قولدىڭ تابىنان, جىلداردىڭ ساعىمىنان زارداپ شەككەن. مۇنى نەگە الدى دەيسىز؟ بۇدان 25 جىل بۇرىن وقىعاندى ەسكە ءتۇسىرۋ ەدى. ول كىتاپتار ەندى ءار ۇيدەن شام الىپ, ىزدەسەڭ دە تابىلماۋى مۇمكىن. بىراق ساناعا ساۋلە ءتۇسىرىپ, قانشا ادامدى تاربيەلەگەنىن ولشەپ ايتا المايسىڭ. بەتى اشىلماي, ءبىر بەتى ءبىر بەتىنە جابىسىپ قالعان, بىراق كىتاپحانالاردا ءالى سورەدە ورىن الىپ تۇرعان كىتاپتاردان گورى, كوپ وقىلعاننان جىرتىلىپ, قىزىقتىعىنان «جىمقىرىلىپ» كەتكەن كىتاپتارعا نە جەتسىن!
قۇرمەتتى زەينەپ! «بابالار اماناتى» تەك 4 مىڭ دانامەن جارىق كورگەن ەكەن. ەرتەڭ, ءبىر ون جىلدان كەيىن بۇل كىتاپتى سونداي «قاسىرەت» كۇتىپ تۇر دەپ بىلەمىز. بۇل – كىتاپتىڭ ىشكى دۇنيەسىنىڭ قىمباتتىعىمەن, وقىعان ادامنىڭ بۇكىل تامىر-تامىرىنا تاراپ, ورگانيزمىنە قوسىلىپ, ءار ادامنىڭ جۇرەگىن سوقتىرىپ, تىنىسىن ءجيى الدىرىپ, دەنەسىن قاتايتىپ, تۇعىرىن بەرىك قىلۋعا قىزمەت ەتۋ پروتسەسىن اتقاردى دەپ ءبىلىڭىز.
سونىمەن, «بابالار اماناتى» مىناداي قاسيەتتەرگە يە: ادام پسيحولوگياسىنا اسەر ەتۋىمەن, پەداگوگيكالىق ءمان-مازمۇنىمەن, فيلوسوفيالىق تەرەڭدىگىمەن, تاريحي تانىمدىلىعىمەن... پسيحولوگيالىق اسەرلىلىگى مىنادا دەپ بىلەمىن. باۋىرجان اتاڭىزدىڭ مىنەزىندەگى وتە كوتەرىڭكى بولمىستى, اساۋلىق, شىندىقتىڭ شىڭىنا تۋ تىگەرلىك باتىرلىق قاسيەتىنىڭ كورىنىسى. كىتاپ باسىنان اياعىنا دەيىن وقىرمانعا جىگەر-قايرات بەرەدى. زەينەپ كەلىننىڭ باۋىرجاننىڭ مىنەزىندەگى ەرەكشەلىكتى ءجىتى باقىلاۋ شەبەرلىگى, زەرتتەۋى, اقىرى, بۇكىل سىرىن يگەردى. وسى تەرەڭ زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە ول كىسىمەن قانداي ءساتتەردە دە عاجايىپ پسيحولوگيالىق يىرىمدىلىكپەن ءتىل تابا ءبىلۋى.
باقىتجاننىڭ دا مىنەزىندەگى بولمىستى, باتىردىڭ بالاسىنىڭ قانىنداعى باتىرلىقتان وزگە باتىلدىقتى دا زەينەپتىڭ باقىلاي, باعالاي ءبىلۋى, رەتتى جەرىندە ونى «جەڭىپ» شىعۋى. باتىرعا جاساي المايتىن باتىلدىقتى باقىتجانعا جاساۋدىڭ پسيحولوگيالىق تاسىلدەرىن يگەرۋى. بۇل ايتىلعاندار وقىرماندى «الدە قايتىپ كەتەر» دەگەن دىگىرلى قوبالجۋلارعا تۇسىرەدى. ءار پەداگوگ الدىنا كەلگەن 30 وقۋشىنىڭ مىنەزىن پسيحولوگيالىق شەبەرلىكپەن زەرتتەمەسە, ءبىر باعىتپەن ۇنەمى تالاپ ەتۋ, ۇنەمى داۋىس كوتەرۋ, ۇنەمى شاكىرت الدىندا بيپازداۋ, تاعىسىن-تاعىلاردى بىرىڭعاي قولدانا بەرسە, ءوزىنىڭ پەداگوگتىق-پسيحولوگتىك قاسيەتىن اياققا باسار ەدى. سەبەبى, ءار بالانىڭ وزىنە ءتان مىنەزى, وزگەشەلىگى بار. وسىنى تۇسىنگەن پەداگوگ ءار بالانىڭ مىنەزىن زەرتتەۋى كەرەك.
بىرىنشىدەن, اربىرەۋىن جەكە تاربيەلەۋ ءۇشىن, اربىرەۋىنە جەكە ءبىلىم بەرۋ ءۇشىن, ءسويتىپ, بولاشاق ورنىقتى ادام, ازامات, قايراتكەر بولۋدىڭ نەگىزىن قالاۋ ءۇشىن قامال العانداي شەبەر ءتاسىل مەن باتىلدىق بولماسا, مۇعالىم دىتتەگەنىنە جەتە الماس ەدى. ال ءسىز, زەينەپ, جۋرناليستيكالىق شەبەرلىگىڭىزدى ايتپاعاندا, بالا كەزىڭىزدە ءوز وتباسىڭىزدا العان عاجايىپ تاربيەڭىزدىڭ ناتيجەسىندە وسى كىتاپتان بايقاعانىمىزداي, ادامگەرشىلىك كاۋسارىنا سۋارىلعان تاجىريبە جيناقتاعان پسيحولوگ, پەداگوگ ەكەنىڭىزدى دالەلدەدىڭىز.
ەكىنشىدەن, بۇل كىتاپ پەداگوگيكالىق عاجايىپ قاسيەتىمەن ءاربىر وقىرماننىڭ جۇرەگىن جاۋلاعانى داۋسىز. كىتاپتىڭ ءار بەتىنە, ابزاتسىنا توقتاپ ويعا قالاسىز: «ويپىرماي, شىن ءمانى سىندە دە سولاي ەكەن-اۋ, مۇنى نەگە بايقاماي ءجۇرمىز», دەپ ءار وقىرمان ءوزىن سىن تەزىنە الارى ءسوزسىز. ماسەلەن, كىتاپتىڭ ءبىرىنشى تاراۋى – «سالەمگە» بايلانىستى الۋان ءتۇرلى تاعىلىمداردىڭ ءوزى وقىرماندى قىزىقتىرىپ, تالاي وي يىرىمدەرىنە اپارادى. «سالەم» دەگەن ءسوز ءوزىنىڭ عاجايىپ قاسيەتىنە – ادامداردى ءتىل تابا بىلۋگە, ءبىرىن-ءبىرى سىيلاي بىلۋگە, ءبىر-بىرىمەن سىرلاسا بىلۋگە ۇندەۋىندە, ۇلكەن مەن كىشىنىڭ ىشكى ادامگەرشىلىك ۇندەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسۋىندە اتقاراتىن قىزمەتتەرى ونىڭ ۇشان-تەڭىز ۆارياتسيالارىن تۋدىرعان حالقىمىزدىڭ ادامدار اراسىنداعى تىلسىم سىرلارعا تەرەڭدەگەن اقىل-ويىنا, كەمەڭگەرلىگىنە, تاپقىرلىعىنا تاڭعالدىرادى.
جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەتنوپەداگوگيكا ءپانى جۇرەدى. وسى ءپان العاش دۇنيەگە كەلگەندە, كەيبىر كەرىتارتپا پىكىردەگى ادامداردىڭ وسى پەداگوگيكا تۇرىنە قارسى بولعاندىعىن بىلەمىز. «پەداگوگيكا» ءپانى بىرەۋ, تاعى ءبىر حالىقتىق پەداگوگيكا دەگەندى قايدان شىعارىپ ءجۇرمىز وسى», دەگەندەر بولعاندىعىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. ال حالىقتىق, ياعني ەتنوپەداگوگيكا دەگەنىڭىزدىڭ ءوزىنىڭ قانداي بيىك قاسيەتى بار ەكەنىن ءسىزدىڭ كىتاپتارىڭىز دالەلدەپ بەردى.
«جەتىلىك ۇعىم» دەگەن تاراۋدان الاتىن ءتالىم دە ەرەكشە تەرەڭ ماندىلىگىمەن وقىرمان جانىن ۇيىرەدى. «جەتى» سانىن ايتامىز دا, ونىڭ قاسيەتىنە ءمان بەرىپ جاتپايمىز. ونىڭ فيلوسوفيالىق ماعىناسىن, تاريحي ماعىناسىن, ءدىني ماعىناسىنىڭ ءار ادامعا وتە كەرەكتى, ومىرگە بايلانىستى ماعىناسىن اشقان تاراۋدىڭ ءوزى «جەتىلىك» ۇعىمى تۋرالى ءبىر وقۋلىق دەسە بولادى. بۇل تاراۋداعى: «ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن 518 جىل پارسى پاتشاسى داري ساق-ماساگاتتەردى جاۋلاپ الۋ ءۇشىن قايىسقان قالىڭ قولمەن جورىق جاسايدى. سوندا شىراق دەگەن ساق جىگىتى ءوزىنىڭ دەنەسىن ءوزى پىشاقتاپ, قان-جوسا بولىپ, پارسىلار جاعىنا قاشىپ بارادى. ساق باسشىلارىنان قورلىق-زورلىق كورىپ ازاپتالعانىن, ەندى ولاردان كەك العىسى كەلەتىنىن ايتىپ, ساقتاردىڭ تۋرا ۇستىنەن تۇسىرەتىنىنە سەندىرەدى. بىراق ول جاۋدى اداستىرىپ, سۋسىز شولگە اپارادى دا: «مەن سەندەردى ادەيى اداستىرىپ الدادىم. ەلىمدى, جەرىمدى امان الىپ قالىپ ماقساتىما جەتتىم. ەندى ماعان نە ىستەسەڭدەر دە ءبارىبىر», دەيدى.
ءسويتىپ, داري اسكەرىن شولدەن قىرعان شىراقتىڭ ارەكەتى ءبىر ءتۇن بويىنا تۇسىمە ەندى. بۇل ناعىز ەلىن سۇيگەن پاتريوتتىڭ ارەكەتى ەدى. بۇل تاراۋداعى بارلىق وي-تولعامدارىڭىزدىڭ, كەلتىرىلگەن تاريحي دەرەكتەرىڭىزدىڭ تاربيەلىك ءمانىنىڭ زورلىعىن وسىدان بىلە بەرىڭىز. بۇل تاراۋ جاستاردى حالقى ءۇشىن, ەلى ءۇشىن قانداي قيىندىقتارعا دايىن بولۋعا ۇيرەتەتىندەي شىنايى, جۇرەگىڭىزدىڭ نارىمەن جازعان جازبالار.
«بابالار اماناتىنىڭ» بارلىق تاراۋلارىندا ومىرلىك فيلوسوفيالىق وي-تۇجىرىمدارىنىڭ سونشاما مولدىعى وقىرمانداردى تاڭقالدىرادى. بۇل فيلوسوفيالىق قورىتىندىلار ءسىز بايانداپ وتىرعان اڭگىمەنىڭ ءمان-ماعىناسىن قىسقاشا ماقالعا اينالعان مارجان سوزدەرمەن تۇيىندەيتىندىگىندە. ماسەلەن, ماقالدى جەڭىل-جەلپى ايتا سالامىز دا, ونىڭ ىشكى استارىنا ءمان بەرمەي وتە شىعامىز. وسىنى حالقىمىز اۋەلدەن سەزگەن, بىلگەن عوي. سول حالىقتىق اقىل بەرۋ جۇيەسىن تاماشا قولدانعاندىعىڭىز ءسىزدىڭ حالىقتىق ويلاردى وتە ۇقىپتى مەڭگەرگەندىگىڭىزدىڭ بەلگىسى دەپ بىلەمىن.
مەن كىتابىڭىزدىڭ بەتتەرىندە كەزدەسكەن حالىقتىڭ وي ورامدارىن, كەيبىرىن باۋىرجان اتاڭىز, كەيبىرىن ءوزىڭىز تۋعىزعان ماقالداردىڭ ءبارىن استىن سىزىپ وتىرعانمىن. سولاردى كىتاپتىڭ ءاربىر تاراۋىن وقىپ بولعاننان كەيىن ءوزىمنىڭ قاناتتى سوزدەر جازاتىن كىتاپشاما اسپەتتەپ ءتۇسىرىپ تۇردىم. قازىر مىسالعا كەلتىرگەلى وتىرعان فيلوسوفيالىق قاناتتى سوزدەردى مەن ءسىز ءاربىر دەرەككە بايلانىستىرا ايتقاندىق, وقىرمانعا جاڭاشا وي سالارلىق دەپ باعالادىم. باۋىرجان اعانىڭ اۋزىمەن اڭگىمە ۇستىندە ايتىلعان مىناداي ءسوز ماقالعا اينالىپ تۇرعانىن كىم بايقاماس: «بىرەۋ اسپانداپ كوكتە جۇرگەندەي بولادى, بىراق باسى جەردە. ەندى بىرەۋ جەردە جۇرەدى, بىراق مارتەبەسى اسپاندا». تاعى بىردە باۋكەڭ: «اينالىپ كەلگەندە, «ءومىر» دەپ دابىرايتىپ, اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن ادام عۇمىرى – كىرپىككە ءىلىنىپ تۇرعان ءبىر تامشى جاس. كىرپىككە ىلىنگەن جاس كوزگە قايتا كىرمەيدى, ىلىنگەن ەكەن, جەرگە تامباي قويمايدى».
مۇنشاما مىسالداردى تىزە بەرسەك, ءسىز اتاڭىزدىڭ اۋزىنان شىققان سوزدەردىڭ ءبارىن سول كۇيىندە قاعازعا تۇسىرگەندەرىڭىزدىڭ ەسەبى جوق دەسە بولادى. ال حالىققا جاڭاشا ەستىلەتىن: «اقىلدىڭ ارتى –
