ءىجو ءوسىمى – 4,4 پايىز
رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, كورسەتكىشكە كوڭىل تولعانداي. ءىجو ءوسىمى 11 ايدا 4,4 پايىزعا جەتتى. حالىقتىڭ تابىسى 6,4 پايىزعا جوعارىلادى. قۇرىلىس سەكتورىنداعى ءوسىم 12,1 پايىزدان, ساۋدا – 7,5 پايىز, كولىك سالاسىنداعى ءوسىم كورسەتكىشى 5,6 پايىز, وڭدەۋ سەكتورى, ونىڭ ىشىندە ماشينا جاساۋداعى ءوسىم 19 پايىزدان استى.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆى 60,5 ملرد-قا جەتكەنىن حابارلادى. 11 ايدا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 9595,7 ملرد تەڭگە كىرىس كىرىپ, پرەمەر-مينيستر اسقار مامين ونى «بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگى بويىنشا بيىلعى جوسپار اسىرا ورىندالدى» دەپ باعالادى. جەلتوقسان ايىن قوسا العانداعى كورسەتكىشتەر ءالى تولىق قورىتىندىلانا قويعان جوق. دەگەنمەن ءوسىم قارقىنى جىل بويى باسەڭدەمەگەنىن ەسكەرگەن ۇكىمەت بىلتىرعىدان اسىپ تۇسەتىنىنە سەنىمدى.
دوڭىز جىلى الەۋمەتتىك سالاعا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن مول قاراجات جۇمسالعانىن ايتا كەتەيىك. بىلتىر وعان 2,6 ترلن تەڭگە بولىنسە, بيىل 2,9 ترلن-عا جەتتى. بەكىتىلگەن 3 جىلدىق بيۋدجەت جوسپارى بويىنشا كەلەر جىلى 3 تريلليوننان اسىپ تۇسەتىنى تاعى بار.
2010 جىلى باستالعان «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى بيىل مارەگە جەتكەن بولاتىن. وسى باعدارلاما اياسىندا قابىلدانعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ Doing Business رەيتينگىندە 25-ورىنعا, ياعني 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 16 پوزيتسياعا كوتەرىلدى.
«نۇرلى جول» نە بەردى؟
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا «اتقارۋشى بيلىك ورگاندارى «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن تولىق جانە ساپالى ىسكە اسىرۋعا باسا ءمان بەرۋى كەرەك. بۇل ستراتەگيالىق جوبا. سونىڭ ارقاسىندا كولىك ينفراقۇرىلىمى جاڭعىرتىلادى. ۇكىمەت بۇعان دەيىن دە كوپ قاراجات بولگەن بولاتىن, بىراق ونىڭ كوبى قۇمعا سىڭگەن سۋداي جوق بولىپ كەتتى. اشىعىن ايتساق, شەنەۋنىكتەردىڭ قالتاسىندا كەتتى, ال تازا سۋ جوق جانە باسقا دا ينفراقۇرىلىمداردىڭ جاعدايى ءالى سول كۇيىندە» دەگەن بولاتىن.
پرەزيدەنت جولداۋىنان كەيىن 3 ايعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە «نۇرلى جولدىڭ» 5 جىلى قورىتىندىلاندى. 5 جىلدا كولىك سالاسىنا شامامەن 5,8 ترلن تەڭگە جۇمسالدى. ونىڭ 2 ترلن 540 ملرد تەڭگەسى بيۋدجەتتەن بولىنسە, قالعان 3 ترلن 274 ملرد-ى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ ۇلەسىندە. قارجىنىڭ نەگىزگى بولىگى اۆتوموبيل جولدارى مەن تەمىر جول جوبالارىنا باعىتتالىپ, ناتيجەسىندە, 3 مىڭ شاقىرىم رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولى سالىندى, رەكونسترۋكتسيالاندى. سونىڭ ىشىندە 15 مىڭ شاقىرىم وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولى جوندەلىپ, 1,4 مىڭ شاقىرىم جاڭا تەمىر جول پايدالانۋعا بەرىلدى. 5 جىلدا 400 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلىپ, ءىجو-دەگى كولىك سالاسىنىڭ ۇلەسى 8,3 پايىز بولدى. كونتەينەرلەردىڭ جالپى ءترانزيتى – 3 ەسە, ترانزيتتەن تۇسەتىن كىرىس – 4,3 ەسە, جۇك تاسىمالى ءترانزيتىنىڭ كولەمى – 1,5 ەسە, ترانزيتتىك اۆياجولاۋشىلار سانى 4 ەسە ءوستى.
بۇعان قوسا قىتايمەن شەكاراداعى تەرمينالداردىڭ وتكىزۋ قابىلەتى جىلىنا 40 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايدى. اقتاۋ پورتى كەڭەيتىلىپ, قۇرىق پورتى سالىندى, ءسويتىپ كاسپيدەگى پورت ينفراقۇرىلىمىنىڭ قۋاتى جىلىنا 27 ملن تونناعا دەيىن ارتتى.
اقىلى جولدار دەگەن تۇسىنىك قاراپايىم جۇرگىزۋشىلەردىڭ دە, اۆتوتاسىمالداۋشىلاردىڭ دا ساناسىنا ءبىرشاما بەرىك ورنىققان سىڭايلى. بيىل جولدان جينالاتىن قارجى 4 ملرد تەڭگەدەن اسقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. قازاقستانداعى اقىلى جولداردىڭ ۇزاقتىعى 700 شاقىرىمعا جۋىقتايدى. ولار: «نۇر-سۇلتان – ششۋچە» – 211 كم; «نۇر-سۇلتان – تەمىرتاۋ» – 134 كم; «الماتى – قاپشاعاي» – 42 كم; «الماتى – قورعاس» – 295 كم. كەلەر جىلى «نۇرلى جولدىڭ» 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان جاڭا كەزەڭى «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالادى.
بيىل «بيزنەستىڭ جول كارتاسىنىڭ» العاشقى كەزەڭى مارەگە جەتكەنىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. وسى باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى جانە جانە ورتا بيزنەستىڭ ءرولىن ارتتىرۋ ەكەنى ءمالىم. 5 جىل ىشىندە ءىجو-دەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسى 28 پايىزدان ارتىق ۇلعايدى. بۇگىندە شوب سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى – 1,3 ملن. بۇل باعدارلاما باستالعان 2015 جىلعى كورسەتكىشتەن 400 مىڭعا كوپ.
«بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» اياسىندا بيۋدجەتتەن 282 ملرد تەڭگە ءبولىندى. سونىڭ ناتيجەسىندە 16 مىڭنان استام شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى قارجىلاندىرىلدى, 100 مىڭنان استام كاسىپكەر وقىتىلدى, 15,5 ترلن تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى, 1 ترلن تەڭگە شاماسىندا سالىق تولەندى.
ۇكىمەت باعدارلامانىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى جاڭا جوباسىن ازىرلەگەنىن ايتا كەتەيىك. رەسمي دەرەك بويىنشا ونى جۇزەگە اسىرۋعا 421 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. قارجىلاندىرۋ وتكەن بەسجىلدىق كەزەڭگە قاراعاندا ءبىر جارىم ەسەگە ۇلعايادى. 2025 جىلعا دەيىن ءىجو-دەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ۇلەسىن كەم دەگەندە 35%-عا, وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ ۇلەسىن كەمىندە 13,4%-عا جەتكىزۋ كوزدەلگەن.
سىرتقى ساۋدا سەرپىنى
قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا جالپى سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى 70,3 ملرد دوللارعا جەتتى. بۇل بىلتىرعى كورسەتكىشتەن 1,9 پايىزعا جوعارى كورسەتكىش. ەكسپورت كولەمى يمپورتپەن سالىستىرعاندا ءبىر جارىم ەسەدەي جوعارى – 42,7 ملرد جانە 27,6 ملرد. ەسەسىنە بيىل ەلگە سىرتتان كەلگەن يمپورت كولەمى بىلتىرعىدان ۇلعايعانى بايقالادى. ساراپشىلار ونى ءبىرىنشى كەزەكتە شيكى مۇناي ەكسپورتتاۋ كولەمىنىڭ تومەندەگەنىمەن بايلانىستىرادى. سىرتقى ساۋدانىڭ جارتىسىنان كوبى – 57,1 پايىزى «قارا التىننىڭ» ۇلەسىندە. دەگەنمەن مۇناي ەكسپورتى بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا (61,9 پايىز) تومەندەگەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرىمەن ساۋدا اينالىمىنىڭ ۇلەسى ءبىر جىلدا 21 پايىزعا جەتىپ, قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا 70 ملرد دوللاردان استى. الايدا, وداقتاس ەلدەردىڭ اراسىندا قازاقستاننىڭ يمپورتتاۋشى رەتىندەگى ءرولى باسىمداۋ. ەاەو ەلدەرىنەن يمپورتتايتىن تاۋار ەكسپورتتان 2,3 ەسە كوپ. 11 ايدا وداقتاس ەلدەردەن 10,3 ملرد دوللاردىڭ تاۋارىن الىپ, 4,4 ملرد دوللاردىڭ ءونىمىن ەكسپورتقا شىعارىپپىز.
جالپى, قازاقستاننىڭ ەڭ اۋقىمدى تاۋار اينالىمىن ورناتقان 10 مەملەكەتتىڭ بەسەۋى ەۋروپا مەملەكەتى, ۇشەۋى – ازيالىق ەل, قالعان ەكەۋى تمد-داعى كورشىلەرىمىز (2019 جىلدىڭ 11 ايى). وعان جەكەلەي توقتالار بولساق, العاشقى ورىن رەسەيگە تيەسىلى: ەكسپورت – 12 ملرد 245 ملن دوللار. قازاقستاننان ەكسپورتتالاتىن تاۋار كولەمى بويىنشا ودان كەيىنگى ورىنداردا: قىتاي 9,205 ملرد; يتاليا – 6,774 ملرد دوللار; وڭتۇستىك كورەيا – 4,397 ملرد; فرانتسيا – 3,02, ملرد; نيدەرلاندى – 2,9 ملرد; تۇركيا – 2,1 ملرد دوللار; وزبەكستان – 1,9 ملرد; يسپانيا – 1,8 ملرد; شۆەيتساريا – 1,5 ملرد دوللار. بيىل قازاقستاننىڭ ەكسپورت نارىعىنداعى ەلدەردىڭ سانى 119-عا كوبەيىپ, تاۋار نومەنكلاتۋراسى 800-گە جۋىقتادى.
ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى تاراتقان رەسمي دەرەككە جۇگىنسەك, بيىلعى 11 ايدا ەلىمىز جالپى سوماسى 300 ميلليون دوللاردان اساتىن 61 ەكسپورتتىق كەلىسىمگە قول جەتكىزىپتى. مينيستر باقىت سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, الداعى ۋاقىتتا قىتاي, اقش, ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ نارىعىنا باسىم كوڭىل بولىنبەك.
«استانا» حقو-نىڭ ادىمى
ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمىن قامتاماسىز ەتەتىن باستى قۇرالداردىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس دەلىنگەن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى الاڭى ارقىلى بيىل 130 ملن دوللار ينۆەستيتسيا تارتىلدى. الەمنىڭ 35 ەلىنىڭ 350 كومپانياسى ەلورداداعى قارجى ورتالىعىنا تىركەلىپ, جوسپارلانعان مەجە ارتىعىمەن ورىندالدى. ىستانبۇل, ۆارشاۆا, بۋداپەشت, ماسكەۋ جانە باكۋ قالالارىن ارتتا قالدىرىپ, شىعىس ەۋروپا مەن ورتالىق ازياداعى قارجى ورتالىقتارىنىڭ اراسىندا العاشقى ورىنعا كوتەرىلدى. قارجى ورتالىقتارىنىڭ جاھاندىق يندەكسىندە (GEFI`26) 104 ورتالىقتىڭ اراسىنان 51-ورىنعا كوتەرىلدى. نارىق كاپيتالى, اكتيۆتەردى باسقارۋ, جەكە تۇلعالاردىڭ داۋلەتىن باسقارۋ, قارجى تەحنولوگياسى, يسلام قارجىسى, «جاسىل» قارجى سىندى 6 نەگىزگى باعىت بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن «استانا» حقو «بەلدەۋ جانە جول» باستاماسى اياسىندا حالىقارالىق ASIAMONEY جۋرنالى تاراپىنان «جىل جوباسى» دەپ تانىلدى.
7,7 ميلليون ادامدى قامتيتىن جوبا
بيىل باستاۋ العان «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسىن ايتپاي كەتە المايمىز. بۇگىندە ەل حالقىنىڭ 7,7 ميلليونى, ياعني 42 پايىزى اۋىلدىق جەردە تۇرادى. جاڭا جوبانىڭ اياسىندا 6443 اۋىلدىڭ ىشىنەن دامۋ الەۋەتى بار 3 477-ءسى ىرىكتەلىپ الىندى. سپۋتنيكتىك اۋىلداردى دامىتۋعا الدىن الا ەسەپتەۋلەر بويىنشا 900 ملرد تەڭگە كەرەك. ۇكىمەت بۇل سومانىڭ 70 پايىزىن, ياعني 630 ملرد تەڭگەنى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, قالعان 270 ملرد-تى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن ءبولۋدى جوسپارلاپ وتىر.
«اۋىل – ەل بەسىگىنىڭ» اياسىندا 7 جىلدا 7 ميلليون ادامنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ كوزدەلگەن. 7 مىڭ شاقىرىمنان استام كەنتىشىلىك كوشە سالىنىپ, بارلىعىنا اۋىزسۋ جەتكىزىلەدى, الەۋمەتتىك نىساندار جاڭعىرتىلادى. 17 مىڭ مامانعا اۋىلدىق جەردەن تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلەدى. قازىر 700 مىڭداي ادام تۇراتىن 53 اۋىلدا 30 ملرد تەڭگەنىڭ ينفراقۇرىلىمدىق جۇمىسى باستالىپ تا كەتتى.
