– جاندار دانياربەك ۇلى, اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورىنىڭ قۇرىلعانىنا بيىل 25 جىل تولىپ وتىر. شيرەك عاسىردا قور قانداي جەتىستىكتەرگە جەتتى؟
– اۋىل شارۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى 2005 جىلدان بەرى اۋىل كاسىپكەرلەرىنە شاعىن نەسيە بەرۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. وسى جىلدار ىشىندە قور اۋىل تۇرعىندارى, قارجى ينستيتۋتتارى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار سياقتى سەرىكتەستەرى ءۇشىن سەنىمدى كومپانيا رەتىندە تانىلدى. قور قۇرىلعاننان بەرگى 25 جىلدا جالپى سوماسى 322 ملرد تەڭگە بولاتىن 155 مىڭ كاسىپكەرگە نەسيە بەرىلدى.
سوڭعى جەتى جىلدا كومپانيا «جۇمىسپەن قامتۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا اۋىل كاسىپكەرلەرىنە نەسيە بەرۋدە. سونىڭ ناتيجەسىندە مىڭداعان اۋىل تۇرعىنى جۇمىسپەن قامتىلدى.
سونداي-اق قور «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى بويىنشا جاس مامانداردى بيۋدجەتتىك نەسيەلەۋدىڭ قارجى وپەراتورى رەتىندە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ون جىلدا اۋىلعا جۇمىس ىستەۋگە بارعان 32 مىڭ مامانعا 85,8 ملرد تەڭگە نەسيە بەرىلدى. بۇگىنگى تاڭدا قوردىڭ نەسيەلىك پورتفەلىندە 46 مىڭ جوبا بار. سوڭعى بەس جىلدا ونىڭ كولەمى ەكى ەسەگە ارتتى.
– كاسىپكەرلەر ءۇشىن قور بەرەتىن نەسيەنىڭ قانداي ارتىقشىلىعى بار؟
– بۇل ورايدا قوردىڭ نەسيە بەرۋ شارتتارىن ەسكەرۋ قاجەت. مىسالى, بانكتەر نەسيەنى جىلدىق 16-20%-دىق مولشەرلەمە بويىنشا بەرەتىن بولسا, قور باعدارلامالارىنىڭ جىلدىق سىياقى مولشەرلەمەسى 6%-دى قۇرايدى. نەسيە ونىمدەرىمىزدىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – نەسيەنى 7 جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمگە بەرۋىمىزدە جانە قوسىمشا كوميسسيالار مەن الىمدار جوق.
نەسيەنى وتەۋدىڭ قولايلى كەستەسى بەكىتىلەدى جانە ەكى جىلعا دەيىنگى جەڭىلدىك كەزەڭى قاراستىرىلعان. ياعني, نەسيە الۋشى جەڭىلدىك مەرزىمى اياقتالعانشا تولەم جاسامايدى. كاسىپكەرگە ءوزىنىڭ العاشقى ءونىمىن نەمەسە فەرمەرگە العاشقى ءتولىن الىپ, تابىس تابۋىنا مۇمكىندىك بەرىلەدى. سونداي-اق قور اۋىلدارداعى جەر ۋچاسكەلەرىن جانە قاي جىلى قانداي ماتەريالمەن سالىنعانىنا قاراماستان ۇيلەردى كەپىلدەمە رەتىندە قابىلداي بەرەدى.
– قور بەرەتىن شاعىن نەسيەنىڭ اۋىل كاسىپكەرلىگىن دامىتۋداعى ۇلەسى قانداي؟
– ءبىز نەسيە قاراجاتى ەسەبىنەن جۇمىسىن جاڭادان باستاعانداردى, شارۋاشىلىقتارىن كەڭەيتىپ, مال باسىن كوبەيتىپ, جۇمىس ورىندارىن اشىپ جاتقان كوپتەگەن كاسىپكەردى مىسالعا كەلتىرە الامىز.
2013 جىلدان بەرى «جۇمىسپەن قامتۋ» باعدارلاماسى اياسىندا 55 مىڭنان استام اۋىل تۇرعىنى جۇمىسپەن قامتىلدى. «ەڭبەك» باعدارلاماسى بويىنشا نەسيە قارجىسىنىڭ 70%-دان استامى ستارتاپ-جوبالاردى قولداۋعا باعىتتالدى.
«سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا ەكى جىلدا 530 شارۋاشىلىق 40 مىڭ باس اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا ساتىپ الۋعا نەسيە الدى. 123 وتباسىلىق تاۋارلى ءسۇت فەرماسى 9,4 مىڭ باس ءسۇتتى سيىر ساتىپ الۋ ءۇشىن قارجىلاندىرىلدى. جالپى, ءار جوبانىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى مەن ارتىقشىلىعى بار. سونىڭ ەسەبىنەن جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, شارۋاشىلىقتار كەڭەيىپ, شاعىن قالالار مەن اۋىلدار دامۋدا. بۇل تۇرعىدا قوردىڭ ەل دامۋىنا قوسىپ كەلە جاتقان ۇلەسى ۇلكەن دەپ ەسەپتەيمىن.
– اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعى قانشالىقتى دەڭگەيدە؟
– جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسى جاستارعا, ءوز ءىسىن جاڭادان باستاعان كاسىپكەرلەرگە ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان سوڭعى ۋاقىتتا بىزدەن نەسيە العانداردىڭ اراسىندا جاستار كوپ. بيىل 29 جاسقا دەيىنگى مىڭعا جۋىق كاسىپكەرگە 2,5 ملرد تەڭگەنىڭ نەسيەسى بەرىلدى.
سونداي-اق ايەل كاسىپكەرلەرگە دە وسىنداي قولداۋ كورسەتىلەدى. بىزدەن نەسيە الاتىن ازاماتتاردىڭ ءاربىر ءۇشىنشىسى ايەلدەر دەۋگە بولادى. ايتا كەتۋ كەرەك, ايەلدەردىڭ قارجىلىق جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى بولادى. ولار ازاماتتارعا جۇمىس بەرىپ, وتباسىلارىنىڭ تابىسىن ارتتىرىپ وتىر. بۇعان دا ناقتى مىسالدار جەتەرلىك.
– نەسيە الۋشىلاردىڭ تاراپىنان قوردىڭ قاي باعدارلاماسىنا سۇرانىس كوپ جانە ناقتى قانشا نەسيە بەرىلدى؟
– قور جۇزەگە اسىراتىن نەگىزگى كرەديتتىك ونىمدەر ەكى مەملەكەتتىك باعدارلاما بويىنشا قارجىلاندىرىلادى. ولار: اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ باعدارلاماسى جانە «ەڭبەك» ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسى. اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا ەتتى جانە ءسۇتتى مال شارۋاشىلىعىن, سەرۆيستىك-دايىنداۋ قىزمەتىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرىن دامىتۋدى نەسيەلەۋ باسىمدىققا يە.
ەگەر بيىل قارجى بەرىلگەن جوبالاردى سارالاساق, «يگىلىك» (27,3 ملرد تەڭگەنىڭ 8 914 نەسيەسى بەرىلدى), «سىباعا» (14,7 ملرد تەڭگەنىڭ 753 نەسيەسى بەرىلدى) سياقتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ باعدارلامالارى ۇلكەن سۇرانىسقا يە. بۇدان بولەك, كاسىپكەرلىكتىڭ بارلىق ءتۇرىن قارجىلاندىرۋعا باعىتتالعان «كاسىپكەر» باعدارلاماسىنا سۇرانىس ۇلكەن (14,3 ملرد تەڭگەنىڭ 2 880 نەسيەسى بەرىلدى).
ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا شاعىن نەسيە بەرۋ قالاي جۇزەگە اسىرىلادى جانە كىمدەرگە بەرىلەدى؟
«ەڭبەك» باعدارلاماسى اياسىندا بەرىلەتىن شاعىن نەسيە اۋىلدى جەرلەردە ءوز كاسىبىن اشاتىن جەكە تۇلعالارعا ارنالعان. ولاردىڭ كوبى جۇمىسسىزدار مەن ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعاندار, شاعىن شارۋاشىلىقتار جانە اۋىل كاسىپكەرلەرى.
بيىل «ەڭبەك» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا شاعىن نەسيەگە دەگەن سۇرانىستىڭ كوپتىگى ەسكەرىلە وتىرىپ, قور 27,5 ملرد تەڭگەنىڭ ورنىنا 47,8 ملرد تەڭگەنىڭ نەسيەسىن بەرىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا كاسىپكەرلىكتى نەسيەلەندىرۋگە قوسىمشا 20 ملرد تەڭگە قارجى ءبولىندى. ونىڭ 5 ملرد تەڭگەسى قالالاردا ىسكە اسىرىلاتىن جوبالاردى قولداۋعا باعىتتالدى.
– كەلەر جىلعى جوسپارلارىڭىزبەن بولىسسەڭىز. الدا قانداي مىندەتتەر تۇر؟
– اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ جانە «ەڭبەك» ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ مەملەكەتتىك باعدارلامالارىندا بەلگىلەنگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ – نەگىزگى جوسپارىمىز. بۇل سالالار قور قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتارى بولىپ قالا بەرەدى.
سونىمەن قاتار نەسيە الۋشىلاردىڭ ۋاقىتى مەن قارجىسىن ۇنەمدەۋ ءۇشىن بيزنەس-پروتسەستەردى وڭتايلاندىرۋ جۇمىستارى جالعاساتىن بولادى.
اڭگىمەلەسكەن
دۋمان اناش,
«Egemen Qazaqstan»
