سۋدىڭ شۋى بىتپەيدى
وسىدان 28 جىل بۇرىن وبلىستا 286 مىڭ گەكتارعا جۋىق سۋارمالى ەگىستىك القابى بولعان. جىل سايىن اياسى تارىلعان القاپتان قازىر قالعانى 177 مىڭ گەكتاردىڭ شاماسىندا. ونىڭ دا 25 مىڭ گەكتارى سوڭعى 5 جىلدىڭ كولەمىندە قايتا قوسىلعان القاپ. اۋىل يەسىز قالعانداي كۇي كەشكەن كەشەگى كەزەڭدە ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلگەن جەردىڭ كوپشىلىگىن سور باسىپ, دارمەنى قۇرىعان ديقاننىڭ كوز الدىندا توزىپ كەتتى. وسىدان دا ەلباسىنىڭ ايماقتاردا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى اياسىندا سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمىن ارتتىرۋ تۋرالى باستاماسىن ايماق اگرارشىلارى قۋانا قولدادى. ارنايى جۇمىس توبى سۋارمالى جەرلەردى كەڭەيتۋ مۇمكىندىگىن زەرتتەۋمەن اينالىستى. ءتيىستى قۇرىلىمدار مەن اۋدان اكىمدەرىنە ءوڭىردىڭ سۋارمالى ەگىنشىلىگىن دامىتۋ جونىندە جەر كولەمى, سۋارۋ تەتىكتەرى مەن جوبانى قارجىلاندىرۋ كوزدەرى كورسەتىلگەن ءىس-شارالار جوسپارىن ازىرلەۋ تاپسىرىلدى. جۇمىس توبى وبلىستاعى سۋارمالى جەر كولەمىنە تاعى 51 مىڭ گەكتار قوسۋعا مۇمكىندىك بارىن انىقتادى.
وسى باعىتتا جۇمىس باستالىپ تا كەتتى. وبلىسقا بەلگىلى «مەليوراتور» كومپانياسى 1000 گەكتارلىق القاپتا ءوز ەسەبىنەن 11 شاقىرىمدىق كانال قازىپ, ونىڭ بويىنا 3 قوندىرعى سالدى. سەرىكتەستىك وسى جۇمىستارعا 211 ملن تەڭگە جۇمساپتى. بۇدان بولەك دۇنيەجۇزىلىك قارجى ينستيتۋتتارى قاراجاتىنا تاعى 15 مىڭ گەكتار جەر اشىلادى. ءۇش كومپانيا وسى باعىتتاعى جۇمىستى جاز ايىندا باستادى. الداعى ۋاقىتتا ازيا دامۋ بانكى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانك قاراجاتىنا تاعى 172 مىڭ گەكتاردى يگەرۋ جوسپاردا تۇر.
ارينە سۋارمالى القاپتىڭ كەڭەيگەنى ايماق ءۇشىن جاقسى جاڭالىق. بىراق, ولاردى سۋلاندىرۋ ماسەلەسى قالاي بولماق؟ وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ, ماماندارعا جۇگىندىك. «قازسۋشار» رمك وبلىستىق فيليالى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, بەلگىلى سۋ مامانى جورابەك ەرنازاروۆ بۇل باعىتتاعى باستى پروبلەمالاردى تالداپ ايتتى.
– ەڭ الدىمەن مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە قازىلعان كانال, اشىلعان جەردىڭ كىمنىڭ يەلىگىندە بولاتىنى انىقتالماعان. سول جەردى اشقان كاسىپكەرگە بەرىلسە, ول جۇمساعان اقشاسىن قايتارۋ ءۇشىن سۋ ءتاريفىن قىمباتتاتۋى كەرەك. وعان سۋدى الىپ وتىرعان ديقاندار وڭايلىقپەن كونە قويمايتىنى انىق. ەكىنشى ماسەلە, «باسسەيندەر جانە وبلىستار (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا, استانا) دەڭگەيىندە 2016-2025 جىلدارعا ارنالعان سۋ پايدالانۋ ليميتتەرىن بەكىتۋ تۋرالى» بۇيرىق بار. وسى ليميت بويىنشا ءبىزدىڭ وبلىسقا 9 جىلعا 5,4 ملرد تەكشە مەتر سۋ ءبولىنىپ وتىر. ونىڭ 4,1 ملرد تەكشە مەترى ەگىستىك القاپقا, 1,2 ملرد تەكشە مەترى ەكولوگيالىق قاجەتتىلىكتەرگە ارنالعان. وسى كولەمنەن ارتىق سۋ الۋ مۇمكىن ەمەس, – دەيدى مامان.
جالپى, سۋ ماسەلەسىنىڭ اينالاسىندا قاشاندا تالاس بولاتىندىعى بەلگىلى. وسى بەكىتىلگەن ليميتكە قاتىستى دا وڭىرلەر اراسىندا سىرت كوزگە كورىنبەيتىن تارتىس ءجۇرىپ جاتىر. مىسالى, قازىر سىر وڭىرىنە تيەسىلى ليميتتەن كورشىلەس تۇركىستان وبلىسىنا ۇلەس بەرىپ, وڭتۇستىك جانە اقتوبە وڭىرلەرى ءۇشىن كوكونىس, باقشا ونىمدەرىن ەگۋ تۋرالى ۇسىنىس اراگىدىك ەستىلىپ قالادى. ارينە كوكەيگە قونىمدى-اق ۇسىنىس. ونىڭ ۇستىنە وڭتۇستىك ءوڭىردىڭ جەرى دە, كليماتى دا ەگىسكە ابدەن قولايلى ايماق. تۇرعىندارى دا بۇل كاسىپكە ابدەن توسەلگەن.
بىراق سوڭعى جىلدارى سىر وڭىرىندە دە باۋ-باقشا ەگۋشىلەر قاتارى كوبەيىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. وسى ماقساتتا جالاعاش اۋدانىندا 15 مىڭ گەكتار ازىرلەنىپ جاتىر. جاڭاعى ۇسىنىس ىسكە اسا قالعان جاعدايدا ونىڭ وڭىردەگى باستى داقىل – كۇرىش وندىرىسىنە دە كەرى اسەر ەتەتىنىن ۇمىتپاعان ءجون.
– سوڭعى 4-5 جىلدىڭ كولەمىندە ايماقتاعى ەگىستىك القاپتارى ايتارلىقتاي ۇلعايدى. بەرىلگەن ليميت اياسىندا ولارعا سۋ جەتكىلىكتى ءبولىنىپ كەلەدى, – دەيدى جورابەك ەرنازاروۆ. – بىراق داريا ارناسىنا سەنىم جوق, كەيبىر جىلدارى دەڭگەيى تومەندەپ كەتەتىن جاعدايلار كەزدەسەدى. مىسالى, بىلتىر سۋدىڭ تاپشىلىعىنان 1000 گەكتارعا جۋىق كۇرىش القابى كۇيىپ كەتتى.
جەر قادىرىن قاشىرىپ وتىرعان ءوزىمىز
«قازسۋشار» رمك وبلىستىق فيليالى 1993 جىلدان باستاپ ءار ماۋسىمدا سۋ جەتكىزىپ بەرۋ ءۇشىن شارۋاشىلىقتارمەن كەلىسىمگە وتىرادى. قازىر وبلىس بويىنشا 840 شارۋاشىلىقپەن كەلىسىم بار. سونىڭ 320-سى جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان.
كەشەگى جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە شارۋاشىلىقتار بىتىراپ, بۇرىنعى ىشكى شارۋاشىلىق كانالداردىڭ كوپشىلىگى يەسىز قالدى. كەڭشاردىڭ نەمەسە ۇجىمشاردىڭ جەرىن يەلەنگەن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى كانالدى قاراۋسىز قالدىردى. مىسالى, ءبىر كانالدىڭ بويىندا 5-6 شارۋاشىلىق ورىن تەبۋى مۇمكىن. بىراق ولارعا سۋ جەتكىزىپ بەرىپ تۇرعان جاڭاعى ارنا ەشكىمنىڭ تەڭگەرىمىندە جوق. وسىدان دا كانالدار تازالانباي, ۇيىق باسىپ, سۋ ءجۇرۋى جىل سايىن قيىنداپ بارادى. بۇل جەراستى سۋلارىنىڭ كوتەرىلۋىنە, جەردىڭ سورلانۋىنا, باتپاقتانۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. سۋ الىپ وتىرعان ارنانى تازالاۋعا ق ۇلىقسىز شارۋاشىلىقتارعا جەردى اعىمداعى جانە كۇردەلى تەگىستەۋ جۇمىستارى تۋرالى ايتىپ, اۋىز اۋىرتۋدىڭ قاجەتى جوق. اينالىپ كەلگەندە جەردىڭ دە, سۋدىڭ دا قادىرىن قاشىرىپ وتىرعان ءوزىمىز.
مىسالى, بيىلعى ماۋسىمدا ەگىستىك سۋسىز قالعان جوق. داريانىڭ نەگىزگى ارناسى ورتايسا دا, ءدان سەبىلگەننەن باستاپ وراق تۇسكەنگە دەيىن سەكۋندىنا 228 تەكشە مەتر سۋ وتكىزە الاتىن شىركەيلى كانالى ارقىلى شارۋاشىلىقتارعا سۋ جەتىپ تۇردى. ايماقتاعى كۇرىش القابىنىڭ 56 مىڭ 500 گەكتارى وسى كانالدىڭ بويىندا جاتىر.
ءارتاراپتاندىرۋ ادەمى ءسوز عانا ەمەس...
سوڭعى جىلدارى كۇرىشتىڭ شىعىمى جاقسى. بيىل دا الا جازداي اتىز جاعالاعان ديقاننىڭ توككەن تەرى اقتالىپ, 530 مىڭ توننا سىر سالىسى جينالدى. ءدان سەبەر مەزگىلگە قىس بويى دايىندالاتىن شارۋالار الدا كۇرىش كولەمىن كوبەيتۋگە نيەتتەنىپ وتىر. مىسالى, الداعى ماۋسىمدا قارماقشى اۋدانى 15 مىڭ 600 گەكتار جەرگە كۇرىش ءدانىن سەپپەك. بىراق «ۇيدەگى كوڭىلدى بازارداعى نارىق بۇزادىنىڭ» كەرى تۋماس ءۇشىن سۋ جاعدايىن دا ەسكەرگەنىمىز ءجون. بۇل اۋداننىڭ جەرى شىركەيلى كانالىنىڭ اياعىندا جاتىر. جاڭاعىداي كولەمدى سۋلاندىرۋ ءۇشىن كانال ارناسىن كەڭەيتىپ, قوسىمشا قۇبىرلار سالىنۋى كەرەك. ايتپەسە ديقان ەڭبەگى دالاعا كەتەدى. سوندىقتان دا «قازسۋشار» رمك وبلىستىق فيليالى ماماندارى سۋ جەتكىزۋدى ارنا مۇمكىندىگىنەن اسىرماۋعا تىرىسادى. جالپى, بارلىق شارۋاشىلىقتاردىڭ ەگىستىك القاپتاردى ءار ماۋسىم باسىندا ماقۇلداناتىن كەلىسىم پاراعىنداعى مولشەردەن اسىرماۋى قاتتى قاداعالانادى.
– جىل سايىن شارۋاشىلىق وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدە ەگىستى ءارتاراپتاندىرۋ تۋرالى ادەمى اڭگىمە ايتامىز. بىراق كوبى سول ايتىلعان جەردە قالادى. ەڭ قيىنى وسى. مىسالى, بيىل وبلىستا العاش رەت 50 گەكتارعا سويا ەگىلدى. ءتاپ-ءتاۋىر ءونىم الىندى. شارۋاشىلىقتار وسىنداي جاڭالىققا بەيىمدەلۋ ءۇشىن ولاردىڭ جەرى دە, تەحنيكاسى دا سول ەگىسكە سايلى بولۋى كەرەك. جاڭاقورعان اۋدانى ءۇشىن كۇرىشتەن گورى جوڭىشقا ەككەن ءتيىمدى. ماۋسىمدا ەكى مارتە ورادى, ءونىمىن ءبىزدىڭ وڭىردەن بولەك تۇركىستان, جامبىل, الماتى وبلىستارىنان كەلىپ الىپ كەتەتىندەر بار. وسىنى ديقاندار اراسىندا تاراتۋىمىز كەرەك. مۇمكىن سۋدى مەيلىنشە از «ىشەتىن» ونىمدەرگە سۋبسيديانى كوبەيتۋ ارقىلى, شارۋالار قىزىعۋشىلىعىن وياتۋعا بولار, – دەيدى جورابەك شارشىبەك ۇلى.
داريا جاعالاۋىنداعى ەل ەجەلدەن ەگىنشىلىكپەن اينالىسىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا ديقانشىلىق ءداستۇرىن امانات ەتكەن ءوڭىر. سول ءىز جوعالماسىن دەسەك, ءوڭىردىڭ كۇرەتامىرىنا اينالعان سىرداريا سۋىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ جايىن ويلاعانىمىز ءجون.
قىزىلوردا
