ەڭ الدىمەن, وندا جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى جانە مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرى قۇرمەتتەلمەدى (قىلمىستىق كودەكستىڭ نورمالارىندا يدەولوگيالىق باسىمدىقتار ءتان بولدى). سوندىقتان 1997 جىلى قابىلدانعان قىلمىستىق كودەكس ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ تابيعي, اجىراماس باسىمدىقتارىنا نەگىزدەلگەن الەۋمەتتىك قۇندىلىقتاردىڭ جاڭا ءورىسىن انىقتادى.
مەملەكەتتىڭ قىلمىستىق ساياساتتى وڭتايلاندىرۋ قىلمىستىق سوت تورەلىگىنىڭ ءتيىمدى ۇلگىسىنسىز مۇمكىن ەمەس. سوعان وراي قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ايتارلىقتاي كۇشەيدى. وسىنىڭ بارلىعى قازىرگى زامانعى, دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەت سيپاتتامالارىنا سايكەس 1997 جىلعى قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكسىنىڭ قابىلدانۋىنىڭ نەگىزى بولدى. بۇل رەتتە زاڭ شىعارۋشىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ادام مەن ازاماتتىڭ تىكەلەي قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى تانۋ, زاڭداردىڭ ءمانىن, مازمۇنى مەن قولدانىلۋىن انىقتايتىن جانە سوت تورەلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىن قالىپتاستىرۋ بولدى. وسىلايشا قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ كەلەشەكتەگى دامۋى ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ءسوزسىز قورعاۋعا باعىتتالعان قىلمىستىق سوت تورەلىگىنىڭ نەگىزگە الىناتىن قاعيداتتاردى ودان ءارى دايەكتى جۇزەگە اسىرۋىنا تىكەلەي بايلانىستى بولدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل قپك – قىلمىستىق پروتسەستىڭ كونتينەنتتىك (ارالاس) ۇلگىسىنە جاقىن.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان ساتىندە رەسپۋبليكانىڭ پەنيتەنتسيارلىق مەكەمەلەرىندە 100 مىڭنان استام ادام بولدى. ال ءبىزدىڭ مەملەكەت امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن رەسەيدەن كەيىن «تۇرمە حالقىنىڭ» يندەكسى بويىنشا ءۇشىنشى ورىندى يەلەندى. وعان قوسا, تۇزەۋ مەكەمەلەرىنىڭ سوتتالعاندارعا تولى بولۋى ءتيىستى گيگيەنانىڭ بولماۋىنا, ازىق-ت ۇلىك جەتىسپەۋشىلىگىنە, مەديتسينالىق كومەكتىڭ ناشار كورسەتىلۋىنە الىپ كەلدى. بۇل پروبلەمالار ءوز الدىنا, تۋبەركۋلەز جانە باسقا دا جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تارالىپ, تۇرمەلەردەگى ءولىم-ءجىتىمنىڭ كوبەيۋىنە اكەلدى.
1997 جىلعى قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسى قابىلدانعاننان بەرى قازاقستاندا جوعارى حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەتىن قازىرگى زامانعى قىلمىستىق سوت تورەلىگى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ تۇرعىسىنان كوپ نارسە جاسالدى. بۇل كەزەڭنىڭ, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ارتىقشىلىقتارى مىنالار بولدى: ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدىڭ ادىلەتتى ادىستەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ; ايىپتاۋ, قورعاۋ, iستi ءمان-جاي بويىنشا قاراۋ فۋنكتسيالارىن ءبولۋ; تاراپتاردىڭ ناقتى باسەكەگە قابىلەتتىلىگى مەن تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان نورمالاردى ازىرلەۋ; سوتقا جاڭا مارتەبە بەرۋ; قىلمىستىق ءىس بويىنشا الدىن الا تەرگەۋ پروتسەسىن وڭتايلاندىرۋ; قىلمىستىق قۋدالاۋدىڭ جاريالىلىق قاعيداتىن شەكتەۋ; زاڭدىلىقتى دالەلدەۋ ماسەلەلەرىن ساپالى تۇردە جاڭارتۋ.
جاڭا قىلمىستىق كودەكستە شەتەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارلى تاجىريبەسى قولدانىلدى, سوندىقتان ول كوپتەگەن باسىمدىققا يە بولدى.
قىلمىس جاساعان تۇلعا جونىندە, ونىڭ ءپوزيتيۆتى ءتارتىبى, اتاپ وتسەك, ءىس-قيمىلدىڭ سالدارىن بولدىرماۋ نەمەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جاسالعان قىلمىستى اشۋعا كومەك كورسەتسە, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتۋ تۇرلەرى كەڭەيتىلدى.
سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ ساپاسى, ەڭ الدىمەن, قىلمىستىق سوت ءىسىن ۇيىمداستىرۋ مەن سوت ورگاندارىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە بايلانىستى. بۇل ءۇشىن اسەرلى قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسى, تۇلعانى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ, سوت ادىلدىگىن قاراستىراتىن, قىلمىستى تەز اشكەرەلەۋ ماقساتىندا ورنىقتى قۇقىقتىق مەحانيزمدەردىڭ ازىرلەنۋى قاجەت بولدى.
قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىمەن قىلمىستىق پروتسەستىڭ تيىمدىلىگىن جەتىلدىرۋ, ونىڭ ىشىندە سوتقا دەيىنگى ءىس جۇرگىزۋ ءتارتىبىن جەڭىلدەتۋ.
جاڭا قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسى تەرگەۋشى سوتتى ەنگىزدى. كونستيتۋتسيادا قاراستىرىلعان ادام جانە ازاماتتىڭ بوستاندىعى جانە زاڭ ۇستەمدىگى قاعيدالارى نەگىزىندە, تەرگەۋشى سوتتىڭ ۋاكىلەتتىكتەرىنە كۇزەتكە الۋ سانكتسياسىن تاعايىنداۋ, ءۇي قاماۋىن تاعايىنداۋ, ۋاقىتشا قىزمەتتەن شەتتەتۋ, جاقىنداۋعا تىيىم سالۋ, ەكستراديتسيالىق قاماۋ, قاماۋدا ۇستاۋداعى مەرزىمىن كوبەيتۋ, كەپىلدىك قولدانۋ, م ۇلىككە تىيىم سالۋ جاتادى.
جاقىن بولاشاقتا قىلمىستىق ساياساتتىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ ۆەكتورلارى ىشكى پروتسەستەردىڭ سەرپىنىمەن, حالىقارالىق قۇقىقتىڭ جانە ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردىڭ ىقپالىمەن انىقتالادى. ايتا كەتەرلىگى, قازىرگى قازاقستان الەمدىك كەڭىستىكتىڭ ءبىر بولىگىنە اينالۋدا. بۇل فاكتور تاياۋ بولاشاقتا قۇقىقتىق جۇيەگە جانە زاڭناماعا ءتۇرلى قۇقىقتىق, ساياسي, ەكونوميكالىق جانە قارجى قۇرالدارىنىڭ ىقپالى ارقىلى ەلەۋلى اسەر ەتەتىن بولادى.
تاتيانا ەرەمەنكو,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭناما جانە قۇقىقتىق اقپارات ينستيتۋتى لينگۆيستيكا ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى
