18 جەلتوقسان، 2019

جەلتوقسانشى

1801 رەت كورسەتىلدى

جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىستى فوتوسۋرەتتەردiڭ iشiندە كوپشiلiككە جاقسى تانىس بiر بەينە بار. ەكى سولدات جاس جiگiتتiڭ قوس قولىن ارتىنا قايىرىپ، بۇيرا شاشىنان قاپسىرا ۋىستاپ، جەلكەلەپ اكەتiپ بارادى...

اتالمىش سۋرەت گازەت-جۋرنالداردا كوپ جارىق كوردi، تەلەەكرانداردان تالاي كورسەتiلدi. «بۇل جiگiت كiم بولدى ەكەن؟» دەگەن سۇراق ساناعا سان رەت ورالدى. سويتسەك، سۋرەتتەگى جەلتوقسانشى ازامات استاناداعى قاليبەك قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق-دراما تەاترىنىڭ ءارتiسi مەيرام قايسانوۆ ەكەن. كەشەگى جەلتوقسانشى، بۇگىنگى تانىمال ءارتىس مەيرام يەبەك ۇلىن سوزگە تارتىپ، قاعازعا تۇسكەن جازبانى وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىرمىز.

1986 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانى بولاتىن. سول كۇنi جاتاقحاناعا كەشەۋiلدەپ ورالدىم. كەلسەم، بiرگە تۇراتىن جولداستارىم باقتىبەك قۇرمانعوجاەۆ، قۇرمانعازى ايتمۇرزاەۆ، ساعىندىق جۇمادiلوۆتەر وتىر ەكەن. بۇلار مەنەن بiر-ەكi كويلەكتi بۇرىن توزدىرعان ساقا جiگiتتەر. ءوزارا بiردەڭەلەردi تالقىلاپ جاتقانعا ۇقسايدى. كوپ ءمان بەرە قويعان جوقپىن. ازدان كەيiن بولمەگە مۇحتار قاپالباەۆ كiرiپ كەلدi. ءوڭi ابىرجۋلى. «ستۋدەنتتەر جينالىپ، كوشەگە شىعىپ جاتىر»، – دەدi اپتىعىپ. بiر اۋىز ءسوزدiڭ ءوزi بiراز سىردى اڭعارتقانداي. بiز دە دايىندالدىق. كوركەمسۋرەتكەسكiندەمە فاكۋلتەتiنiڭ جiگiتتەرi دەرەۋ لوزۋنگتەر دايارلاپ شىعاردى. ء«ار ەلدiڭ ءوز كوسەمi بولۋ كەرەك» دەپ، جازىپ تا قويدىق. سول كەزدە بiزدە قىزبالىق پەن قۇمارتۋ باسىم ەدى. قورقىنىش تا جوق ەمەس. ءسويتiپ، ىنتىعۋ مەن ۇرەي اراسىندا كوز iلiندiرiپ الدىق. كiم بiلگەن، وسىنداي ءتاتتi ۇيقىنىڭ كوپكە دەيiن ارمان بولىپ قالاتىنىن... تاڭعى ساعات التى-جەتiلەر شاماسى. بiر توپ ستۋدەنت جاتاقحانا ماڭىنا جينالادىق. جولاي قازمۋ، مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتتەرiن ارالاپ، iلەسەم دەۋشىلەردى قوسىپ الىپ، قالانىڭ ورتالىق الاڭىنا قاراي بەتتەدiك. جەلتوقساننىڭ قاقاعان ايازىنا قاراماستان الاڭدا ادامدار لىق تولى ەكەن. دەنi جاستار. ەشتەڭەدەن تارتىنار ەمەس. نامىسقا قىزىپ العان. ء«وز ەلiمiزدە ءوز ۇلتىمىزدىڭ ازاماتى باسشى بولسىن!»، ء«ار ۇلتتىڭ ءوز كوسەمi بولسىن!» دەپ ايقايعا باسىپ تۇرمىز. بiر كەزدە جاستار ءشامشiنiڭ «مەنiڭ قازاقستانىم» ءانiن شىرقاي جونەلدi. اسقاق ءان جاستاردىڭ رۋحىن كوتەرiپ، نامىسىن قايراي تۇسكەن ءتارiزدi، شەرۋ ەكپiندەپ كەتتى. بiراق بەيبiت. جاستار قانشا ۇرانداتىپ شۋلاسا دا، ءتارتiپ بۇزعان جوق.

شەرۋشىلەر ءبىر ورىندا تولقىپ تۇرماي، شەرۋدى جالعاستىرىپ، قالانى ارالاۋعا كiرiستi. اباي كوشەسiن بويلاي وتىرىپ، دوستىققا قاراي وتتiك. دوستىق كوشەسiنەن تومەن قاراي جىلجىدىق. ادامدار ءار جاقتان بiزگە قوسىلىپ جاتتى. قازپي-گە كەلدiك. اسكەري ادامدار ەسiكتi جاۋىپ ۇستاپ تۇر ەكەن. ولاردى قاق جارىپ ءوتiپ، iشتەگiلەردiڭ شىعۋىنا جاردەمدەستiك. سىرتقا شىققاندار بiزگە قوسىلدى. جۇبىمىزدى جازباي، ماقاتاەۆ كوشەسiندە ورنالاسقان قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنiڭ جاتاقحاناسىنا دا كەلiپ جەتتiك. جاتاقحانانىڭ ەسiكتەرiن شەگەلەپ تاستاپتى. سىرتىنان اسكەري ادامدار قورشاپ العان.

بۇزىپ-جارىپ تاعى دا باسىپ كiردiك. قايتادان قازىرگى بايتۇرسىنوۆ كوشەسiمەن جوعارى ورلەدiك. الاڭعا بەتتەدiك. ونداعى ادامنىڭ كوپتiگi كوز سۇرiندiرەدى. قالىڭ ءنوپiردiڭ iشiنە كiردىك تە كەتتiك. جۇرەگi قازاق دەپ سوققان قايران جاستار ءدال سول كەزدە الداعى كۇندەرiنىڭ زوبالاڭعا اينالارىن، سونداي بiر سۇمدىقتىڭ بولىپ جاتقانىنان بەيحابار ەدi. ءبىز كوشە-كوشەنi ارالاپ، ايعايلاپ جۇرگەندە ءار جەردە اسكەريلەر وتىرعان ۋازيك ماشينالار تۇردى. بiراق البىرت جاستار وعان ءمان بەرە قويعان جوق. سويتسەك بار پالە وسى كولiكتەردە ەكەن. ماشينا تەرەزەلەرiنiڭ ار جاعىنان شەرۋگە قاتىسۋشىلاردى سۋرەتكە، بەينەتاسپاعا جازىپ ارنايى ادامدار وتىرىپتى. ءتۇس اۋا ساپ تۇزەگەن اسكەريلەر الاڭعا جينالعان جاستاردى تىقسىرا باستادى. اسكەريلەردىڭ قولىندا ساپەر كۇرەگى بار... وعان قاراپ تۇرعان ءبىز جوق. بەيتانىس بiرەۋ كەلiپ، مەنi موينىنا مiنگiزiپ الدى. قولىمدا ۇران جازىلعان لوزۋنگتiڭ بiر شەتi. لوزۋنگتىڭ ەكiنشi شەتiن مەنەن ءبىر كۋرس جوعارى وقيتىن جەڭىس دەگەن جiگiت ۇستادى. ول دا بىرەۋدىڭ موينىنا ءمىنىپ العان. كەيىن وسى جىگىت 2،5 جىلعا سوتتالىپ كەتتi. اشىنعان جۇرت تارقار ەمەس. «قوناەۆ قايدا كەتتi، ءوز ەركiمەن كەتتi مە؟ شاقىرىڭدار. ءوز اۋزىنان ەستيiك» دەپ ايعايلاعان داۋىستان قۇلاق تۇنادى. بiراق قارسى جاقتان ەش جاۋاپ جوق. بiز مiنبەگە جاقىنداپ، باسپالداقپەن جوعارى ورلەدiك. سول كەزدە بايقادىق، اق ءۇي جاقتان سامساعان اسكەرلەر الاڭدى بەتكە الىپ كەلە جاتىر ەكەن. مۇزداي قارۋلانىپتى. ولار قولىندا ەشبiر قارۋى جوق جاندارعا شابۋىل جاسايدى دەپ استە ويلاماپپىز. بiز ەسiمiزدi جيىپ ۇلگەرگەنشە قارسى جاقتان «العا!» دەگەن قاتقىل بۇيرىق ەستiلiپ، الگiلەر بiزگە لاپ بەردi. قيان-كەسكi ۇرىس باستالدى دا كەتتi. الاڭ ۋ-شۋ. قىپ-قىزىل قانعا بويالعان. جان ۇشىرعان شىڭعىرىس. قاڭسىراپ جاتقان ادامداردى اسكەريلەر ودان سايىن مەرتiكتiرiپ، الاڭنىڭ سىرتىنا قاراي سۇيرەپ اكەتiپ جاتتى. اسكەري وترياد بەت قاراتسىن با؟ ءاپ-ساتتە الاڭ سوققىدان ەسەڭگiرەگەن، اعىل-تەگiل قانعا بويالعان ادامدارعا لىق تولدى.

مەنiڭ دە جايىم شامالى ەدi. ەكi بۇيiردەن تيگەن سوققى ەسiمدi تاندىردى. اۋىر تەپكiدەن تالىپ قالىپپىن. قانشا جاتقانىمدى بiلمەيمiن. ەسiمدi جيسام، الدەكiمدەر شاشىمنان تارتىپ، سۇيرەلەپ بارادى. الدىمداعى شاقىرايعان جاپ-جارىق بىرنارسە كوز اشتىرمايدى. ول بەينەكامەرا ەكەن، قولعا تۇسكەن مەنى ءتۇسىرىپ جۇرگەن ءتۇرى. مىنا سىزدەردىڭ قولدارىڭىزداعى سۋرەت وسى وقيعانىڭ قالت ەتكەن ءبىر ءساتى. سودان ءبارiمiزدi بiر ماشيناعا تيەپ، الىپ كەتتi. قايدا ەكەندiگiن ەشكiم بiلمەيدi. ايتەۋiر بiر جەرگە كەلiپ توقتادىق. Iشi دىم تارتقان، ءيىسى قولقانى قاباتىن تار بولمەگە اكەپ قاماپ قويدى. كەشىكپەي بiر-بiردەن تەرگەۋگە شاقىردى. مەنiڭ دە كەزەگiم كەلدi. جاۋ تۇسىرگەندەي قاھارلى ايداۋىل مەنى الدىنا سالىپ ايداپ كەلەدى. ۇزىن ءدالىز ءبىتىپ بەرمەيدى. جان-جاعىمنان جىلاعان قىزداردىڭ داۋىسى، قايسىبiر جانداردىڭ ىڭىرسىپ-قينالعانى تەمiر ەسiكتەردiڭ قاراڭعى تۇبىنەن تالىپ ەستىلەدى. جۇرەگiم ەرiكسiز ەگiلىپ كەلەدى. بiز نەگە جازىقتى بولدىق؟ بار كiنامiز – ءوز ەلiمiزدى ءوز ۇلتىمىزدان شىققان ادام باسقارسىن، دەپ بەيبiت شەرۋگە شىققانىمىز با؟ سانامدا سان قيلى سۇراقتار. ءدالىزدى بويلاپ ءجۇرىپ كەلەمىن. تەمiرمەن تورلانعان كونە ەسiكتiڭ ار جاعىنان ءشامشiنiڭ «مەنiڭ قازاقستانىم» ءانi ەستiلدi. كەنەت جۇرەگiمە قۋات قۇيىلعانداي بولدى. وسىنداي قايسار ازاماتتارى قازاعىما دەگەن ماقتانىش سەزiمi وياندى. قايراتتانا ءتۇستiم. قانداي قيىندىق كورسەم دە مويىماۋعا بەل بۋدىم.

سودان ۇزاق-سونار تەرگەۋ باستالدى. العاشقى كۇنى: «اتى-ءجونiڭ كiم؟ مەكەن-جايىڭ قايدا؟ قايدا تۇراسىڭ؟ الاڭداعى وقيعاعا قاتىسىڭ بار ما؟ سول كەزدە قايدا بولدىڭ؟» دەگەن، ادەتتەگى سۇراقتىڭ استىنا الدى. ۋاقىت وتكەن سايىن تەۋگەۋشىلەر اۋىسا بەردى. مەنi بiر ەمەس، بiرنەشە تەرگەۋشi تەرگەدi. سولاردىڭ iشiندە اقكوزەۆ دەگەن فاميليا عانا ەسiمدە قالىپتى. تەرگەۋ وسىلاي جالعاسا بەرگەندە ءسوزسىز سوتتالاتىن ەدىم. بىراق كەزدويسوق جاعداي مەنى قۇتقارىپ قالدى. جاتاقحانادا بiرگە تۇراتىن جiگiتتەر بiرiگiپ، مەنىڭ اتىما تەلەۆيزور جالعا العان ەدى. «تەلەۆيزور جالداعان» مەكەمە مەنىڭ پاسپورتىمدى الىپ قالىپ: «ينستيتۋتىڭا بارىپ انىقتاما قاعاز اكەل دە پاسپورتىڭدا ال» دەپ، قويا بەرگەن-ءتىن. سول انىقتامانى الىپ، قالتاما سالىپ قويعام. سول «انىقتاما» قالتامدا ءجۇر ەكەن. سودان كامەرادا بىرگە وتىرعان جىگىتتەر جوسپار قۇردىق: ء«بارىمىز سوتتالعانشا ەبىن تاۋىپ قۇتىلۋدى ويلايىق. مەيرام سەن مىنا «انىقتامانى» كورسەتىپ، شەرۋگە ەشقانداي قاتىسىم جوق، تەلەۆيزور الۋعا كەتىپ بارا جاتقام» دەپ تەرگەۋشىگە جاۋاپ بەر، دەدى. كەلەسi كۇنi تەرگەۋ باستالعاندا: «مەنiڭ شەرۋگە ەشقانداي قاتىسىم جوق. ءوز جايىمدا انىقتاما قاعاز وتكiزۋگە بارا جاتقانمىن. الاڭدا جينالعان ادامداردى كورiپ، «نە بولىپ جاتىر» دەگەن قىزىعۋشىلىقپەن بارىپ، قولعا ءتۇستiم» دەۋدەن بiر تانبادىم. تەرگەۋشiلەردiڭ iشiندەگi بiر قازاق مەنiڭ ايتقانىمدى تىڭداپ الدى دا: «بالام، بۇل وتiرiگiڭ ۇيقاستى ەكەن، وسى سوزiڭنەن تانبا» دەگەنى. اقىرى، وتiرiگiم ءساتتi شىعىپ، قاماۋدان بوسادىم. قاقپادان شىققان سوڭ دەنەم تiتiركەنiپ كەتتi. اياعىمدى iلبiپ باسىپ، جاتاقحاناعا ارەڭ جەتتiم

وسىمەن تەرگەۋ ءبىتتى، قۇتىلعان شىعارمىن، دەپ جۇرگەنىمدە، 1986 جىلدىڭ سوڭعى 31 جەلتوقسان كۇنى مەنى قايىرا تەرگەۋگە شاقىرعان «پوۆەستكا» كەلدi. ەكىنشى رەت تەرگەۋ جاڭادان باستالدى. باياعى بiر سارىندى سۇراقتار. تەرگەۋشى قايتالاۋدان جالىقپايدى، مەن وتiرiك ايتۋدان تانبايمىن. اقىرى ايتا-ايتا ءوز وتiرiگiمە ءوزiم سەنەتىن بولدىم. اقىرى، وتىرىگىم اشكەرەلەندi. شەرۋ كەزىندە تۇسىرىلگەن بەينەتاسپالاردى تەرگەۋشىلەر ءسۇزىپ قاراپ شىققان ەكەن، ءبىر جىگىتتىڭ موينىنا ءمىنىپ العان قولىمدا جالىندى ۇران، ايعايدى سالىپ مەن ءجۇرمىن. نە iستەيمiن؟ بۇلتارتپاس دالەل. مويىنداۋدان باسقا امال جوق.

تەرگەۋ ءجۇرىپ جاتقان قيىن كۇندەردىڭ ءبىرى ەدى. ادەتتەگىدەي تەرگەۋشىنىڭ قويعان سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرىپ، كىنامدى مويىنداپ وتىرعام. سىرتتان سىپتىعىرلاۋ كەلگەن قازاق جىگىتى كىرىپ كەلدى. ول دا تەرگەۋشى ەكەن. ماعان جاقسىلاپ تۇرىپ قاراپ الدى دا: «وسى سەن قايراتتىڭ iنiسi ەمەسسiڭ بە؟» دەدi. ء«يا، قايراتتىڭ iنiسiمiن، ول – مەنiڭ اعام»  دەدiم. تەرگەۋشi ماعان ۇزاق قاراپ الدى دا: «شىعا تۇر»، دەپ شىعارىپ جiبەردi. ءوزi مەنى تەرگەپ وتىرعان تەرگەۋشiمەن وڭاشا قالدى. ءسويتىپ، ويدا-جوقتا اعامنىڭ تەرگەۋشى دوسىنىڭ كومەگى ءتيىپ، امان قالدىم. ءبارىبىر ۇران كوتەرiپ، ۇرىسقا شىققانىم iزسiز قالمادى. وقۋدان شىعارىپ جىبەردى. ارتىنان ينستيتۋتتاعى رابيعا قانىباەۆا، اسىلبەك ىقسانوۆ سىندى شاراپاتى مول جايساڭ ۇستازدارىمنىڭ ارقاسىندا وقۋعا قايتا قابىلدانىپ، امان-ەسەن ءبىتىرىپ شىقتىم. العاشقى ەڭبەك جولىمدى مارقۇم اكپارالى ايتىباەۆ قۇرعان جاستار تەاترىنان باستاپ، ودان كەيىن پاۆلودار قالاسىندا اشىلعان ج.ايماۋىتوۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالى دراما تەاترىندا جالعاستىردىم. 1998 جىلى استاناعا ات باسىن بۇردىم. ەلوردانىڭ رۋحاني ومىرىنە بىركىسىدەي اتسالىسىپ جۇرگەن جايىمىز بار.

جەلتوقسانشى قايسار قايسانوۆ قازىر ونەر قايراتكەرى، تانىمال ءارتىس، ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق مۋزىكالى دراما تەاترىندا قىزمەت ىستەپ، 30- دان استام قويىلىمدا نەگىزگى رولدەردى سومدادى. كەشەگى سولدات سۇيرەگەن بۇيرا شاشى بۇگىن بۋرىل تارتقان. جان جارى گۇلميرامەن بىرگە جاپار اتتى ۇلىن ءوسىرىپ، ارقانىڭ ساۋمال اۋاسىن جۇتىپ، امان-ەسەن ءجۇرىپ جاتىر.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار