مەديتسينا • 16 جەلتوقسان، 2019

ارعى ارتەفاكت قۇپيالارى – نەيتروندى راديوگرافيا جانە توموگرافيا ارقىلى زەرتتەلەدى

68 رەتكورسەتىلدى

كۇندەلىكتى مەديتسينادا پايدالانىپ جۇرگەن رەنت­گەن راديوگرافياسى مەن توموگرافياسىنان ايىر­ما­شىلىعى نەيتروندى ءادىس قاتتى دەنەلەردى تۇبەگەيلى زەرتتەيدى. جاقىندا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى ماماندارى ماتەريالتانۋ، يادرولىق تەحنولوگيالار، گەوفيزيكا، ارحەولوگيا، پالەونتولوگيا سالاسىندا قولدانىلاتىن نەيتروندى راديوگرافيا جانە توموگرافيا قوندىرعىسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن جاريا ەتتى.

زاماناۋي قوندىرعى رەسەيدىڭ دۋبنا قالاسىندا ورنالاس­قان يادرولىق زەرتتەۋلەر بىرىككەن ينستيتۋتىمەن عىلىمي-تەحنيكالىق ىقپالداستىق اياسىندا ون­دىرىسكە ەندى. نەيتروندى راديوگرافيا جانە توموگرافيا ءادىسى نىساننىڭ ىشكى قۇرىلىسىن سيپاتتايدى. جاڭا قوندىرعى سسر-ق زەرتتەۋ يادرولىق رەاكتورىنىڭ ءبىرىنشى كولدەنەڭ كانالىندا جاسالعان. بۇگىندە ميۋنحەن تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى (گەرمانيا)، لاۋە-لانجەۆەن (فرانتسيا)، پاۋل شەررەر ينستيتۋتتارى (شۆەيتساريا) جانە يادرولىق زەرتتەۋلەر بىرىككەن ينس­تيتۋتى (رەسەيدە ورنالاسقان حا­لىقارالىق ۇيىم) سياقتى الەمنىڭ ءىرى نەيتروندى ورتالىقتارى نىساندى بۇل­دىرمەي باقىلاۋ مەن ىشكى قۇرىلىسىن زەرتتەۋ ءادىسىن عىلىمدا دا، ينجەنەرلىك باعىتتا دا قولدانىپ كەلەدى. ەندى وسى ءتىزىمدى الماتىداعى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى تولىقتىراتىن بولادى.

ينستيتۋتتىڭ باس ديرەكتورى ەرعازى كەنجين اتاپ وتكەندەي، وتاندىق يادرولىق فيزيكانىڭ وزىندىك جولى، دامۋ تاريحى بار. عىلىمدا عاجايىپ جاڭالىقتارىمەن ەرەكشەلەنەتىن اقش، ەۋروپا ەلدەرىمەن تەرەزەمىز تەڭ كەلمەگەنىمەن دە، وتاندىق عالىمداردىڭ تاباندى ەڭبەگى ارقىلى ستراتەگيالىق ماڭىزدى باعىت يادرولىق فيزيكا سالاسىندا سوڭعى جىلداردا العا جىلجۋ­ بايقالادى ءارى تمد ەلدەرى ىشىندە رەسەيدەن كەيىنگى ورىندا تۇر. وعان Clarivate Analytics جاريالانىمدارىندا عالىمدار ەڭبەكتەرىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە باعالانۋى نەگىز بولا الادى. ال نەيتروندى راديوگرافيا جانە توموگرافيا جاڭالىعى عالىمداردىڭ جىلدار بويعى ىزدەنىسىنىڭ ناتيجەسى.

جانسىز دەنەلەردى زەرتتەۋگە ارنالعان نەيتروندى راديوگرافيا زەرتتەۋلەرى تاياۋ جىلداردا-اق جوعارى ناتيجە بەرەتىنى انىق. قازبا بايلىققا تولى قازاق دالاسىندا نەيتروندى راديوگرافيانى ينستيتۋت ماماندارى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا دا قولدانۋدى جوسپارلاپ وتىر. ال عىلىمي ىقپالداستىقتى نىعايتۋ ماقساتىنداعى ىقپالداستىق ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ، نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت سياقتى وتاندىق وقۋ ورىندارىمەن قاتار الەمنىڭ كوپتەگەن عىلىمي ورتالىعىمەن نىعايا تۇسەتىن بولادى. دەسەك تە عىلىمنىڭ قارىشتاپ دامۋى­ ءۇشىن جاس عالىمدارعا زاماناۋي زەرتحانا الاڭدارى كەرەك ءارى ەڭبەكاقىسىنىڭ دا جوعارى بولۋى ماڭىزدى. سوڭعى بەس جىلدا عىلىم سالاسىنا بولىنگەن قارجى ءىجو شاققاندا 0،13 پايىزعا تومەندەپ كەتتى. دەسەك تە، گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ بىرقاتار زەرتحانانى جاراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا ەل ۇكىمەتى ۋادە ەتكەنىندەي، عىلىمعا بولىنەتىن قار­جىنىڭ ۇلەسى ارتاتىن بولسا، عىلىمدا زور سەرپىلىس بولارى ءسوزسىز، – دەپ اتاپ ءوتتى ە.كەنجين.

 قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىن ەمدەيدى

ينستيتۋتتا بۇگىندە بىرنەشە زەرتحانا جۇمىس ىستەيدى. عىلىمي تاجىريبە كورسەتكەندەي، يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا قاتەرلى ىسىكتى ەمدەيتىن راديوفارمپرەپاراتتار ەلىمىزدىڭ مەديتسينا سالاسىندا عانا ەمەس، شەتەلدەردە دە سۇرانىسقا يە بولا باستادى. ال ونەر­­كاسىپكە ارنالعان راديويزوتوپتار ءون­دىرىسى زاماناۋي جەتىستىكتەر قاتارىندا. ينستيتۋت راديوپرەپاراتتارى GMP حالىقارالىق ستاندارت سەرتيفيكاتىنا يە. ال وتكەن جىلدان باستاپ قازاق راديولوگيا جانە ونكولوگيا ينستيتۋتىندا پوزيتروندى-ەميسسيالىق توموگراف ورناتىلىپ، وندا ونكولوگيالىق، سونداي-اق باسقا اۋرۋلارعا دياگنوستيكالىق زەرت­تەۋلەر جاسالا باستادى. ال الداعى ۋاقىتتا قاتەرلى دەرتتى ەمدەيتىن پرەپاراتتار ءوندىرىسى دامىسا، يزرايل، كورەيا، ت.ب. ەلدەردىڭ كلينيكالارىندا دەرتىنە داۋا ىزدەپ جۇرگەن جانداردىڭ جانىنا ۇلكەن دەمەۋ بولارى ءسوزسىز. ال پرەزيدەنت ءىس باسقارماسى مەديتسينالىق oرتالىعى بازاسىندا اشىلاتىن ونكولوگيالىق كلينيكادا قولدانىلاتىن راديوفارمپرەپاراتار جانە راديويزوتوپتار يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى ماماندارىمەن جاسالاتىن بولادى.

قازىرگى كەزدە ينستيتۋت يزوتوپتارى گەرمانيا جانە رەسەي نارىعىنا ەكسپورتتالۋدا، الداعى ۋاقىتتا باسقا دا باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەردى وزگە ەلدەرگە شىعارۋ جوسپارلانعان. سونىمەن قاتار وتاندىق راديويزوتوپتار ونەركاسىپتە ياعني، مۇناي، مەتاللۋرگيا سالاسىندا دا قولدانىس تابۋدا. دەفەكتوسكوپيا سالاسى ءۇشىن گامما ساۋلە شىعاراتىن راديويزوتوپتار نارىقتا ۇلكەن سۇرانىسقا يە.

 ۋراندى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ مۇمكىندىگى

وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا سانالى عۇمىرىن ارناعان، فيزيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور قايرات قادىرجانوۆ ينستيتۋتپەن بىتە قايناسقان مامان رەتىندە سوڭعى جيىرما جىلدا يادرولىق فيزيكا سالاسىندا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەر بار دەيدى. يادرولىق زەرتتەۋلەر بىرىككەن ينستيتۋتىنا قازاقستاننان ­ارنايى وكىل رەتىندە تاعايىندالعان قايرات قامال ۇلى بىرلەسكەن تاجىريبەلەرگە توقتالا كەلە، ورتالىق جايىندا ازدى-كوپتى اقپارات بەرىپ ءوتتى. 1956 جىلى شۆەيتساريادا ەۋروپا ەلدەرى مەن امەريكا، كانادا بار 24 مەملەكەت ەۋروپالىق يادرولىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىن (CERN) جاساقتاسا، ءدال وسى جىلى ماسكەۋدىڭ دۋبنا قالاسىندا قۇرامىنا 18 مەملەكەت كىرەتىن بىرىككەن يادرولىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى قۇرىلعان. ونىڭ قۇرامىندا العاشقى جىلداردا قازاقستاندىق 5-6 عالىم جۇمىس ىستەسە، بۇگىندە ولاردىڭ سانى جۇزدەن اسا­دى. ال عىلىمي ىزدەنىستە جۇرگەن ما­مانداردىڭ قاتارى بەس ءجۇزدىڭ اينالاسىندا. قايرات قامال ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن جىل سايىن دۋبناعا فيزيك-مامانداردى جىبەرۋ داستۇرگە اينالعان. تمد ەلدەرىمەن قاتار پولشا، رۋمىنيا، بولگاريا، گەرمانيا عالىمدارى وسى دۋبناداعى يادرولىق ورتالىققا بىرىكسە، بۇل ءتىزىمدى جاقىندا وڭتۇستىك افريكا تولىقتىراتىن بولادى. الداعى ۋاقىتتا قىتاي، اۋعانستان، مىسىر ەلدەرى قوسىلۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىر.

– يادرولىق فيزيكا باسىمدىعى جوعارى سالا. ال اتوم ەنەرگەتيكاسىن كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە دەندەپ ەنگىزۋدىڭ پايدا­سى ۇشان-تەڭىز، – دەيدى عالىم. چەرنوبىل جانە فۋكۋسيما اتوم ەلەكتر ستانسالارىندا بولعان اپاتتار ءالى كۇنگە دەيىن قوعامنىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋعى­زىپ، اتوم ەنەرگەتيكاسىنا دەگەن تەرىس كوزقاراس قالىپتاستىردى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا، اتوم ەنەرگەتيكاسى سەنىمدى ەنەرگيا كوزى. ال كۇن، جەل ەنەرگيا­سىن پايدالانۋداعى تەحنولوگيالاردى يگەرۋ ۇزاق جىلداردى قاجەت ەتەدى. وسى تۇستا عالىم «كەزىندە فۋكۋسيما اپاتىنا دەيىن اەس-تە 54 يادرولىق رەاكتور جۇمىس ىس­تەسە، قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ونىڭ بارلىعى توقتاتىلدى. ال قازىرگى ۋاقىتتا 9 رەاكتور قايتادان ىسكە قوسىلدى. سون­دىقتان دا ۋراندى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋدىڭ جولى كوپ»، دەيدى قايرات قامال ۇلى. بۇگىندە ماگاتە وسكەمەندەگى ءۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋى­تىنداعى ۋران بانكىن ادامزات يگىلىگى ءۇشىن بەيبىت ماقساتتا قولدانۋدى قولداپ وتىر. عالىمنىڭ ايتۋىنشا، ۋران وندىرۋدەن الەم بويىنشا العاشقى ورىندا تۇرعان قازاقستان شيكىزاتىن شەتەلگە جىبەرمەي، ەل يگىلىگىنە پايدالانسا يگى. ال ودان الىناتىن ەنەرگيا ادامزات ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا قاجەت. قايرات قامال ۇلى يادرولىق فيزيكانىڭ قۇرىلىس، مەديتسينا سالاسىن دامىتۋداعى پايداسىنىڭ زور ەكەنىن ايتادى. بۇگىندە سالاداعى جەتىستىكتەر سۋ وتكىزبەيتىن شاتىرلار، باسسەيندەر، ونەركاسىپتىك بۇيىمدار جاساۋدا قولدانىس تابۋدا. مىسالى، كۋرچاتوۆتا وسى سۋ وتكىزبەيتىن مىعىم ماتەريالدار ءوندىرىسى ىسكە قوسىلعان. اۋىل شارۋاشىلىعىندا زيانكەستەردى، ارام­شوپتەردى جوياتىن تەحنولوگيالار دا وسى عىلىمنىڭ جەتىستىگى. سونىمەن قاتار مەديتسينالىق ءبىر رەتكى شپريتس، حيرۋرگيالىق قولعاپتار، حالاتتاردى زالالسىزداندىرىپ، قايتا وندىرىسكە جىبەرەتىن ىزدەنىستەر دە يادرولىق فيزي­كانىڭ جەمىسى.

سسر-ق رەاكتورىنداعى نەيتروندى راديوگرافيا مەن توموگرافيا قوندىرعىسى مەن ونىڭ عىلىمي تاجىريبەسىمەن تانىستىرىپ وتكەن ينستيتۋتتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى، فيلوسوفيا دوكتورى باق­داۋلەت مۇحامەت ۇلى رەنتگەنمەن سالىس­تىرعاندا ونىڭ بەيتاراپ بولشەك رەتىندە تەرەڭدەتە زەرتتەيتىن ەرەكشەلىگىن اتاپ ءوتتى. ياعني، 3D مودەلى ارقىلى 3-4 سم قالىڭ­دىقتاعى بولاتتى، 10 سم تەمىردى، سونداي-اق تاستى دا زەرتتەۋگە بولادى. كەن ورىندارىنان تابىلعان بۇيىمداردى زەرتتەۋ دە قيىندىق تۋعىزبايدى. نەيتروندى توموگرافيا ارقىلى ينس­تيتۋت ماماندارى العاش رەت ەسىك قورعانىنان تابىلعان ساق داۋىرىنە تيەسىلى ادامنىڭ جاق سۇيەگىن ءتۇسىرىپ، تىسىندە سۋدىڭ قالدىقتارى بار ەكەنىن انىقتادى. ونى باسقا ادىستەرمەن بۇتىندەي، بۇلدىرمەي انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس بولاتىن. بۇل ءادىس ورتالىق ازيادا العاش رەت قولدانىسقا ەنىپ وتىر، دەگەن عالىم يادرولىق فيزيكاداعى جەتىس­تىكتەردىڭ ءبىرى رەتىندە ليتي يوندى باتا­رەيا­لاردىڭ ەرەكشەلىگىنە دە توقتالىپ ءوتتى. ب.مۇحامەت ۇلى اتاپ وتكەندەي، ليتي يوندى باتارەيالار ۇزاق ۋاقىتقا جەتەدى ءارى جىلدام قۋاتتاۋ ءۇشىن ۇيالى تەلەفونداردا پايدالانۋعا بولادى. ال ونىڭ وزگەرىسى راديوگرافيا ارقىلى زەرت­تەلەدى. دامىپ كەلە جاتقان بۇل باعىت جاسىل ەنەرگياداعى جەتىستىك. ال يادرولىق فيزيكاداعى تىڭ جاڭالىقتار وتاندىق عىلىمنىڭ دامۋىنا عانا ەمەس، تابىس تاۋىپ، قازاقستان عىلىمىن الەمدىك كەڭىستىكتە ناسيحاتتاۋعا زور مۇمكىندىك بەرەدى، دەيدى عالىم. سوندىقتان دا عىلىمعا جاستاردىڭ كوپتەپ كەلۋىنە بارىنشا مۇمكىندىكتەر قاراستىرۋ تىڭ جاڭالىقتاردىڭ ورىستەۋىنە جول اشادى.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

باسىلىم باسشىلارى - ەركىن قىدىر (1962)

باسىلىم باسشىلارى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار