قازاقستان • 16 جەلتوقسان، 2019

ەل ابىرويىن اسىرعان جاھاندىق باستامالار

25 رەت كورسەتىلدى

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ الەمدىك ساياساتتىڭ بەلدى ءارى بەلسەندى مۇشەسىنە اينالدى. قازاقستان سىرتقى سايا­ساتتا بىردەن ىنتىماقتاستىق، يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ، قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ، ينتەگراتسيا، تۇراقتى دامۋ قاعيداسىن قولدايتىنىن كورسەتتى. قولداپ قانا قويماي، جاھاندىق دەڭگەيدەگى باستامالاردى ۋاقتىلى كوتەرىپ، بايىپتى، باتىل ىسكە اسىرا ءبىلدى.

تاۋەلسىزدىك تاڭى اتار تۇستا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازار­باەۆتىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى تاريحي جار­لىققا قول قويعانى بەلگىلى. بۇل ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدان تۇ­بە­گەيلى باس تارتۋعا دايىن ەكەنى­نىڭ دالەلىندەي كورىندى. اتال­عان شەشىم 1992 جىلى حالىق­ارالىق دەڭگەيدە ليسسابون حات­تا­ماسىمەن بەكىتىلگەن بولاتىن. اراعا ءتورت جىل سالىپ قازاق­ستان العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ يادرولىق سىناقتاردى تولىقتاي توق­تاتۋ شارتىنا قول قويدى. وسى­لايشا الەم كەڭىستىگىندە ەلى­مىز­دىڭ انتيادرولىق ساياساتى اي­قىندالا ءتۇستى. ارينە، ءبىز حالىق­ارالىق قۇجاتتاردى ما­­قۇل­­داۋمەن عانا شەكتەلگەن جوق­­پىز. كەرىسىنشە، جاھاندىق ان­تي­­يادرو­لىق ساياساتتى باتىل قور­­عاۋشى ءارى قوزعاۋشى كۇش­كە اي­نالا بىلدىك. سونىڭ ارقا­سىن­دا ورتالىق ازيادا يادرو­لىق قارۋ­دان ازات ايماق قۇ­رىل­دى. سترا­تە­گيالىق شابۋىل قارۋ­لارىن تولىق قىسقارتۋ جوس­پارىن ىسكە اسىرۋ تۋرالى باس­تاما كوتەردىك. مۇنىڭ ارتىن­دا يادرولىق سىناقتاردى تۇبەگەيلى توق­تاتۋ شارتىنا قول جەتكىزۋ ماق­ساتى تۇرعان بولاتىن. ەلى­مىز­دىڭ بۇل باعىتتاعى ەڭبەگى الەم­دىك قوعامداستىق تاراپىنان ءبىراۋىز­دان مويىندالىپ، بۇۇ 29 تامىز­دى حالىقارالىق يادرولىق سىناق­تارعا قارسى ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالادى.

قازىرگى تاڭدا قازاقستاننىڭ «انتيادرولىق» كۇن تارتىبىندە بىرقاتار ماڭىزدى مىندەت بار. وسىعان وراي ءبىز 2017 جىلدان بەرى ماگاتە-ءنىڭ تومەن بايى­تىلعان ۋران بانكىنىڭ قىز­مەتىن قامتاماسىز ەتىپ كەلەمىز. سونىمەن قاتار ەلىمىز «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىنىڭ ەرەجە­لەرىن ىسكە اسىرۋدا. بۇل مانيفەست ىزگى ماقساتتى كوزدەيدى. ون­داعى نەگىزگى ۇستانىم – 2045 جىل­عا قاراي بۇۇ-نىڭ ءجۇز جىل­دى­عى­نىڭ قارساڭىندا يادرولىق قارۋ­سىز الەمگە اياق باسۋ.

قازاقستان – ءوزىنىڭ حالىقارا­لىق اۋقىمداعى نەگىزگى ماقسات-مىن­دەتتەرىن ناقتى ايقىن­داعان مەملەكەت. ول ونىڭ بەيبىتشى­لىكتى، قاۋىپسىزدىكتى جانە تۇراق­تى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ ۇس­تا­نىم­دارىنان كورىنىس تاۋىپ كەلەدى. بۇل ۇستانىمدارعا ەلىمىز الەمدىك دارەجەدە دە، ايماقتىق دەڭ­گەيدە دە بەرىك ەكەنىن بىر­نەشە مارتە دالەلدەي ءبىلدى. مىڭ­جىل­دىقتار بويى الىپ وركەنيەتتەردى باي­لانىستىرعان قازاق جەرى تاۋەل­سىزدىك جىلدارىندا دا شى­عىس پەن باتىستىڭ اراسىن جال­عاعان ماڭىزدى كوپىرگە اينال­عانى­نا كۋامىز. قازاقستان گەوسايا­سي تۇرعىدا ەۋروپا مەن ازيا­نىڭ ءوزارا ىنتىماقتاستىق جانە قاۋىپ­سىزدىك ارحيتەكتۋراسىن قا­لىپ­­تاس­تىرىپ، دامىتۋعا بەلسەنە ات­سا­لىسۋدا. وسى ءسوزىمىزدىڭ ايقىن دالەلى – مەملەكەتىمىزدىڭ 2010 جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىز­دىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنا تور­اعالىق ەتۋى بولدى. ءبىزدىڭ تور­­اعالىق ەتۋىمىزبەن حالىق­ارا­لىق ۇيىمنىڭ قىزمەتى جاندانىپ، اراعا 10 جىلدىق ءۇزىلىس سا­لىپ بارىپ، جوعارى دەڭگەيدەگى سام­ميت ۇيىمداستىرىلدى. وسى تۇس­تا قازاقستان 4ت فورمۋلاسىن ۇسىن­­دى. ولار: سەنىم (Trust)، ءداس­­­تۇر (Tradition)، اشىقتىق (Trans­­paren­cy) جانە توزىمدىلىك (Tolerance).

وسى رەتتە ەقىۇ فورماتىن­داعى ۇيىم – ازياداعى ءوزارا سە­نىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس تە (اوسشك) ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعانىن ايتا كەتكەن ءجون. اتالعان كەڭەس قاتى­سۋ­شى مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا قا­رىم-قاتىناسىن جان-جاقتى نى­عاي­تىپ، ايماقتاعى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان اقىلداسۋ الاڭىنا اينالدى. پرەزيدەنت قاسىم-جو­مارت كەمەل ۇلى توقاەۆ بيىل قىر­كۇيەك ايىندا بۇۇ باس اس­سام­ب­لەيا­سىنىڭ 74-ءشى سەسسياسىندا سوي­لەگەن سوزىندە كەلەر جىلى قازاق­ستاننىڭ توراعالىق ەتۋى­مەن اوسشك قاۋىپسىزدىك پەن دامۋ باعىتىندا ىقپالدى ءارى تو­لىق­قاندى وڭىرلىك ۇيىم رەتىندە ترانسفورماتسياعا قادام باسا­تىنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار «ۆالداي» حالىقارالىق پىكىر­تالاس كلۋبىنىڭ اياسىندا مەم­لەكەت باسشىسى اتالعان كەڭەسكە قاتىستى تاعى ءبىر ۇسىنىستى ەسكە سالدى. شىعىستاعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى كۇن وتكەن سايىن وزەكتى بولىپ كەلەدى. ق.توقاەۆ شىعىستا ءتيىمدى قاۋىپسىزدىك ىرگەتاسىن قالاۋ ءۇشىن باتىسپەن تىعىز بايلانىس ورناتۋ كەرەك ەكەنىن، وسى ماق­ساتتا اوسشك مەن ەقىۇ كۇش بىرىك­تىرۋى اسا ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى.

ەلباسى ۇسىنعان تاعى ءبىر ايرىقشا قارىم-قاتىناس فورماتى – الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى. سەزد 2003 جىلدان بەرى ەلوردا تورىندە الەمدىك ءىرى كون­فەس­سيالاردىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى ۋاقىت ساناپ اۋقىمى كەڭەيىپ، ينتەنسيۆتى سيپات الىپ كەلە جات­قان جاھاندىق ءوزارا بايلانىس­تاردى ودان ءارى نىعايتۋدىڭ ەرەكشە جولى. ءدىن – تەك سەنۋشىلەرگە ارنالعان يدەولوگيالىق ۇستا­نىم­دار مەن ومىرلىك باعىت-باع­دارلار جيىنتىعى عانا ەمەس، الەم جۇرتىنىڭ ۇلكەن توپ­تارى ءۇشىن بىرلىك پەن تاتۋلىق­تىڭ شەشۋشى فاكتورى. سول سە­بەپ­تى دە، ءبىر جاعىنان، ءدىن ار­قىلى گەوساياسي ماقساتتا ادام­دار­­دىڭ دۇنيەتانىمىنا مانيپۋلياتسيا جاساۋ قاۋپى بولسا، ەكىنشى جاعىنان، دىندەگى ورتاق قۇن­دىلىقتار ارقىلى جاھان­نىڭ بىرلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە تولىق مۇمكىندىك بار ەكەنى اي­دان انىق. وسىنى ەسكەرە وتى­رىپ، ەلىمىز دىنارالىق ديالوگ قۇ­رۋ باس­تاماسىن بارىنشا قول­­داپ كەلەدى. اتالعان سەزد دىنارا­لىق ديالوگتى نىعايتۋدىڭ بىرە­گەي تاجىريبەسى رەتىندە بۇۇ قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسىنىڭ دەڭگەيىندە جوعارى باعاعا يە بولدى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاق­ستان بۇۇ-نىڭ 100-دەن اسا كەلى­سىم­شارتىنا جانە كون­ۆەن­تسيا­سىنا قوسىلىپ، ونىڭ 19 باع­­دار­لاماسى مەن ۇيىمىن ءوز جەرىن­دە ورنالاستىردى. وعان قوسا بيىل مامىر ايىندا پرەزي­دە­نت ق.توقاەۆ ەلىمىزدەگى حالىق­ارا­لىق ۇيىمدار ءۇشىن جاڭا عيمارات اشقانىن ايتا كەتەيىك. حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ سەنىمى مەن ەڭ مارتەبەلى ۇيىمنىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولعان ەلىمىز ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ارا­سىندا تۇڭعىش رەت بۇۇ قاۋىپ­سىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلاندى. وسى ورايدا قاۋىپسىزدىك كەڭەسى جا­ھان­­دىق ۇيىمنىڭ ەڭ ماڭىزدى ور­­گانى ەكەنىن ەستە ساقتاعان ءجون.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ يادرولىق قارۋسىز الەم يدەياسىن جوعارى كوتەرگەن قازاقستان توراعالىق تۇسىندا دا وسى باعىتىنان اينىعان ەمەس. سوندىقتان مەملەكەتىمىز يادرو­لىق قارۋدان باس تارتۋ ۇستا­نى­مى­نا ايرىقشا باسىمدىق بەردى. قىرعيقاباق سوعىس جىل­دارىن­داعى قارسىلاستىڭ شابۋىلىن بولدىرماۋدىڭ كەپىلى سانالعان «تەجەۋ» ساياساتى حح عاسىرمەن بىرگە تاريح قويناۋىنا كەتتى. ال جاڭا زامان جاڭا تاسىلدەردى تالاپ ەتىپ وتىر. ول ءۇشىن، ارينە، قاقتىعىستاردى رەتتەۋگە كەپىلدىك بەرەتىن تىڭ شارالاردى قولعا الۋدىڭ، ايماقتىق ءوزارا سەنىمدى ارتتىرۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل، ءبىرىنشى كەزەكتە، تاياۋ شىعىس پەن كورەي تۇبەگىندەگى جاعدايعا قاتىستى ايقىندالۋى كەرەك.

سونىمەن قاتار قازاقستان جاھاندىق سوعىستار قاۋپىن سەيىل­تىپ، لوكالدى قاقتىعىستاردى رەتتەۋ ماسەلەسىن دە كۇن تارتىبىنە شى­­عار­دى. بۇل مىندەتتى ىسكە اسى­ر­ۋدا ەلىمىز بىتىمگەرلىك باس­­تاما­­لارى­مەن كوزگە ءتۇستى. ونىڭ جار­قىن دالەلى – استانا پروتسەسى. كوپ­شىلىك بىلە بەرمەس، قاۋىپ­سىز­دىك كەڭەسىنە مۇشەلىك كەزىندە قازاق­ستان وسى كەڭەستىڭ «دايش» جانە ء«ال-كايدا» ۇيىم­دارى­مەن كۇ­رەس، تاليبان/اۋعانستان جو­نىن­دەگى كوميتەتىنە جەتەكشىلىك ەتتى.

تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن جاعداي، بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭە­سىنە تۇراقتى ەمەس مۇشە بولعان بىرقاتار ەلدەر وسىناۋ ەڭ بەدەلدى الەمدىك الاڭعا ايماقتىق كونتەكست قوسىپ وتىرادى. قازاقستان دا سولاي جاسادى. ونىڭ مىسالى – بيىل 19 قاڭتاردا مينيسترلەردىڭ دەڭگەيىندە وتكەن «قاۋىپسىزدىك پەن دامۋدىڭ ءوزارا تاۋەلدىلىك ۇل­گى­سى رەتىندە اۋعانستان مەن ور­تا­لىق ازياداعى وڭىرلىك ارىپ­تەستىكتى قۇرۋ» تۋرالى تالقىلاۋ.

شىنىنا كەلسەك، ءبىزدىڭ اي­ماق بۇعان دەيىن بۇۇ-نىڭ قاۋىپ­­سىزدىك كەڭەسىنىڭ نازارىندا بول­ماعان. سەبەبى ورتالىق ازيا كەڭىستىگى سالىستىرمالى تۇردە تۇراقتىلىق احۋالىن ساق­تاپ وتىر. بىراق قازاقستان ور­تا­لىق ازيا تاقىرىبىن كۇن تار­تىبىنە وزگەشە ەنگىزدى. وسىلاي ەڭ جوعارى دەڭگەيدە العاش رەت قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنىڭ وڭىرلىك دامۋعا قالاي اسەر ەتەتىنى سارالاندى. ەكونوميكالىق وركەن­دەۋ­گە قول جەتكىزە وتىرىپ، تۋىن­داعان قاۋىپ-قاتەرلەردى ازايتۋ­دىڭ ورنىقتى جۇيەسىن قۇرۋ ماسەلەسى تالقىلاندى.

پرەزيدەنتىمىز ق.توقاەۆ بۇۇ-نىڭ بيىك مىنبەرىنەن اۋعانستان جانە ورتالىق ازيا ماسەلەسىنە تاعى ءبىر رەت الەم نازارىن اۋدارت­تى. ءبىراز جىلدان بەرى ەلىمىز اۋعانستان مەملەكەتىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا بەلسەنە ارالاسىپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. ايماق­تا تەرروريزم مەن ەكسترەميزم، ەسىرتكى اينالىمى، زاڭسىز كوشى-قون ماسەلەلەرى اسا وزەكتى بولىپ وتىر. وسىنى ەسكەرىپ،  مەملەكەت باسشىسى نيۋ-يوركتە ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن اۋعانستانعا قولداۋ كورسەتۋ مانداتى بار بۇۇ-نىڭ ورنىقتى دامۋ ورتالىعىن قۇرۋدى ۇسىندى.

ەلباسى ن.نازارباەۆ بۇۇ قابىرعاسىندا تاعى ءبىر ماڭىزدى باستاما كوتەرگەن ەدى. ول – تەرروريزم مەن ءدىني ەكسترەميزم قاۋپىنە جاھاندىق دەڭگەيدە قارسى تۇرۋ ۇسىنىسى. ەلباسى ۇسى­نىسى بارلىق تاراپتىڭ قول­داۋىن تاۋىپ، «تەرروريزمنەن ازات الەمگە قول جەتكىزۋ ءتار­تىبى­نىڭ كودەكسى» بەكىتىلگەن ەدى. قاۋىپ­­سىزدىك كەڭەسى جۇمىسىنىڭ اۋقىمدى بولىگى ءداستۇرلى تۇردە افريكاداعى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ارنالادى. بۇل قالىپتاسقان زاڭدىلىقتى قازاقستان اينالىپ وتكەن جوق. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز سۋدان مەن باتىس افريكاداعى قاق­تى­عىستارعا ارنالعان وتىرىس ۇيىم­داستىرۋ ماسەلەسىن كوتەردى. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ سومالي مەن ەريترەيا جونىندەگى كوميتەتىن باسقارعان ەلىمىز افريكالىق مەملەكەتتەردەگى اسكەري جانە گۋمانيتارلىق داعدارىستاردى شەشۋگە دە ەلەۋلى ۇلەس قوستى.

بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ – قازاق­ستاندىق سىرتقى ساياساتتىڭ ماڭىز­دى باعىتى. سيرياداعى احۋال­دى رەتتەۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان استانا پروتسەسى، ءبىرىن­شى كەزەكتە، تاكتيكالىق-گۋماني­تارلىق مىندەتتەردى شەشۋگە كۇش سالدى. ال جەنەۆا پروتسەسى ساياسي مىندەتتەردى شەشۋگە باعىت­تالدى. ارينە تاراپتاردىڭ ءپرين­تسيپتى ۇستانىمدارىن ەس­كەرە وتىرىپ، بۇل باعىتتا كەلى­سىمگە كەلۋ اسا قيىن ەكەنى تۇسى­نىك­تى. استانا باعدارى بولسا، سيريا­داعى قازىرگى جاعدايدى تالقى­لاۋدى، قارۋلى قاقتىعىس اۋماعىندا قالىپ قويعان بەيبىت تۇر­ع­ىندارعا كومەكتەسۋدى، قارۋ­لى ءىس-ارەكەتتەردى توقتاتا تۇرۋ­دى كوزدەدى. سونىمەن قاتار دەەس­كالاتسيا اۋماعى تۋرالى كە­لىسىم­دەردى، گۋمانيتارلىق كومەك ماسە­لەلەرىن تالقىلايتىن الاڭ­عا اينالدى. استانا پلاتفورماسىندا سيريا ماسەلەسىندەگى كەلىسسوزدەر قول جەتكىزگەن ۇلكەن ناتيجە – بۇۇ مەن قىزىل كرەست حالىق­ارالىق ۇيىمى ساراپ­شى­لارىنىڭ قاتىسۋىمەن تۇتقىن­داردى بوساتۋ، قازا تاپقان­دار­دىڭ دەنەسىن بەرۋ جانە ءىز-ءتۇزسىز جو­عالعانداردى تابۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋ بولدى. بۇگىنگە دە­يىن استانا فورماتىندا 14 راۋند ءوتتى. بۇل سيريا ۇكىمەتى مەن قا­رۋلى وپپوزيتسيانىڭ اراسىن­دا­عى كەلىسسوزدەر پروتسەسىندەگى اي­تار­لىقتاي كەدەرگىلەردى ارتقا تاس­تاۋعا كومەكتەستى.

شانحاي ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ اياسىندا دا قازاقستان ەۋروپا مەن ازيانىڭ اراسىن ورتاق جوبالار ارقىلى جاقىن­داستىرۋعا كۇش سالىپ كەلەدى. 2017 جىلى نۇر-سۇلتان قالاسىندا شان­حاي ىنتىماقتاستىعى ۇيى­مىنا الەمدىك الىپ ەكونوميكالار – ءۇندىستان مەن پاكىستان رەسپۋب­ليكالارى مۇشە بولىپ ەندى. بۇل اتالعان ۇيىمنىڭ قۋاتىن ەسەلەگەن، ايبىنىن ارتتىرعان ايتۋلى تاريحي وقيعا بولدى. وسىلايشا، ەلىمىزدىڭ ىنتىماقتاستىق ميسسيا­­سى ءوز جەمىسىن بەرۋدە.

قازاقستان كوپۆەكتورلى سىرت­قى ساياساتىن ءتيىمدى، بەلسەندى، سىن­­دارلى ديالوگ نەگىزىندە جۇر­گى­زىپ كەلەدى. جوعارىدا اتال­عان ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى دا تاۋەل­سىز ەلىمىزدىڭ الەمدىك ارەنا­داعى بەدەلدى ورنىن بەكىتىپ وتىر­عا­نى تۇسىنىكتى. بۇل، اۋەلى، قازاق­ستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ تۇڭ­عىش پرە­زي­دەنتى – ەلباسى ن.نازار­باەۆتىڭ ساياسي باستاماشىل­دىعى­نىڭ ارقاسىندا اقيقاتقا اينال­دى. مەملەكەت باسشىسى ق.تو­قاەۆ اتالعان جاھاندىق باس­تا­ما­­لاردىڭ جالعاسىن تاۋىپ، ناتي­جەلى جۇزەگە اسۋىنا زور ۇلە­سىن قو­سىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ جاھان­دىق بەدەلىن نىعايتۋعا جاس تا بول­سا تاجىريبەلى، سالماقتى ديپ­لوما­­تيا­مىزدىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. تاۋەلسىز قازاقستان ءوزىنىڭ سىرت­­قى ساياساتتاعى بەلسەندى پوزيتسيا­سىن ساقتاي وتىرىپ، ءالى دە تالاي جا­ھان­دىق باستامالاردىڭ كوش­باس­شىسىنا اينالارىنا سەنىم مول.

 

زارەما شاۋكەنوۆا،

پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار