شيكىزاتتىق ەمەس سەكتور ورلەدى
«بازالىق سالالاردا ءوندىرىستىڭ ۇلعايۋى, ىشكى سۇرانىستىڭ ارتۋى جانە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر سەكتورىنىڭ دامۋى, سونداي-اق ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ – ەكونوميكانىڭ نەگىزىگى ءوسۋ فاكتورلارى بولدى», دەدى مينيستر.
ءىجو-ءنىڭ وسۋىنە 3,8% دەڭگەيىندە ەڭ ۇلكەن ۇلەستى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتور, سونىڭ ىشىندە وڭدەۋ ونەركاسىبى, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر سەكتورى جانە قۇرىلىس سالاسى قوستى. ال شيكىزات سەكتورىنىڭ (اۋىل شارۋاشىلىعى جانە كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبى) ۇلەسى 0,6%-دى قۇرادى.
«وتكەن جىلعى قازان مەن قاراشادا ىشكى جالپى ءونىم ءوسىمى 4,1 %-دى, ال 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا 4,1%-دى قۇراسا, بيىلعى قازان مەن قاراشادا بۇل كورسەتكىش 4,4%-عا جەتتى. وسىعان بايلانىستى جەلتوقساندا قارقىن تومەندەمەيدى دەۋگە نەگىز بار», دەدى ر.دالەنوۆ.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بيىل نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار 8,3%-عا دەيىن ارتقان. قاراشا ايىندا جىلدىق ينفلياتسيا 5,4%-دى قۇرادى. تۇرعىندار تابىسى قاڭتار-قازاندا 5,7%-عا ءوستى. ونەركاسىپ وندىرىسىندە تۇراقتى ءوسۋ ءۇردىسى ساقتالۋدا. وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءونىم كولەمى 3,8%-عا, سونىڭ ىشىندە ماشينا جاساۋدا 19,2%-عا, فارماتسەۆتيكادا 16,7%-عا ارتتى. سونىمەن قاتار قۇرىلىس سالاسى جوعارى ءوسۋ سەرپىنىن كورسەتىپ وتىر. قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى 12,1%-عا ءوستى. پايدالانۋعا 11,1 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي بەرىلدى. كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر سالاسىندا دا ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ ارتۋى بايقالادى. ساۋدا كولەمى 7,5%-عا, كولىك قىزمەتى – 5,6%-عا, بايلانىس قىزمەتى – 4,7%-عا ءوستى.
اعىمداعى جىلى قاڭتار-قازاندا سىرتقى ساۋدا اينالىمى 79,1 ملرد دوللارعا جەتتى. ەكسپورت كولەمى 47,7 ملرد دوللاردى, ال يمپورت 31,4 ملرد دوللاردى قۇرادى.
وڭىرلەردىڭ باسىم بولىگى نەگىزگى كورسەتكىشتەر بويىنشا وڭ قارقىن كورسەتىپ وتىر. ونەركاسىپ بويىنشا 15 وڭىردە ءوسۋ بايقالادى. قۇرىلىس سالاسىندا 14 وڭىردە, نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالار بويىنشا 15 وڭىردە وسۋگە قول جەتكىزىلدى. بىرقاتار وڭىردە بىرنەشە كورسەتكىش بويىنشا (وڭدەۋ جانە تاۋ-كەن ءوندىرىسى ونەركاسىبى, اۋىل شارۋاشىلىعى, قۇرىلىس, تۇرعىن ءۇي جانە ينۆەستيتسيالار) سەرپىندى ءوسۋ بايقالادى.
4 وڭىردە ينفلياتسيا ءدالىزدىڭ جوعارعى شەگىندە قالىپتاستى. اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, قاراعاندى وبلىستارى جانە شىمكەنت قالاسى. سونىمەن قاتار 5 وڭىردە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى باعاسى ايتارلىقتاي جوعارىلادى.
ر.دالەنوۆ اتاپ وتكەندەي, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا رۇقسات ەتىلگەن شەكتى باعالاردى بەكىتۋ جانە ونىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ, سونداي-اق ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ وڭىرلىك تۇراقتاندىرۋ قورلارىن پايدالانۋ تەتىكتەرى ازىرلەنگەن. ءوز كەزەگىندە باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ كوميتەتى باسەكەلەستىككە قارسى جاسىرىن كەلىسۋ سەكىلدى كەلەڭسىز ءىس-ارەكەتتەردى انىقتاۋعا قاتىستى شارالار قابىلداۋدا.
ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى نارىعىنا قاتىسۋشىلارعا زاڭ مەن ەرەجە بۇزۋشىلىق بەلگىلەرى تۋرالى 194 حابارلاما جىبەرىلدى. قازىرگى تاڭدا ونىڭ 152-ءسى ورىندالدى. باسەكەلەستىكتى قورعاۋ سالاسىنداعى زاڭنامانىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەۋ ماقساتىندا وسى جىلدىڭ باسىنان بەرى نارىق سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى 8 تەرگەۋ جۇرگىزىلىپ, 34 ەسكەرتۋ جاسالدى.
ينفلياتسيا كورسەتكىشى كۇتكەننەن تومەن
بانك سالاسىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى بايانداعان ۇلتتىق بانك توراعاسى ەربولات دوساەۆ 9 جەلتوقسانىنداعى جاعداي بازالىق ستاۆكا دەڭگەيى 2019-2020 جىلدارى ينفلياتسيانى 4-6%-دىق دەڭگەيدە ۇستاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتتى.
«بيىل قاراشادا جىلدىق ينفلياتسيا ءبىز كۇتكەننەن تومەن قالىپتاسىپ, 5,4% بولدى. ينفلياتسياعا كوپ ۇلەستى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى قوسۋدا, ول ءبىر جىلدا 9,7%-عا قىمباتتادى. نان-توقاش ونىمدەرى مەن جارما باعاسى 15,5%-عا, ەت پەن ەت ونىمدەرى – 13,4%-عا, بالىق پەن تەڭىز ونىمدەرى – 12,2%-عا ءوستى», دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى.
ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋارلار باعاسىنىڭ ءوسۋى كوبىنە بەنزين باعاسىنىڭ 4,5%-عا تومەندەۋى ەسەبىنەن وتكەن جىلعى جەلتوقسانداعى 6,4%-دان بيىلعى جىلعى قاراشادا 4,8%-عا دەيىن باياۋلادى. اقىلى قىزمەتتەر تاريفتەرى جىلدىق كورسەتكىش بويىنشا بار بولعانى 0,6%-عا ءوستى. جىل سوڭىنا دەيىن ينفلياتسيا دەڭگەيى 5,5-5,7% بولادى دەپ باعالانىپ وتىر.
تەڭگەنىڭ بيرجالىق باعامى 12 جەلتوقساندا 1 دوللار ءۇشىن 384,63 تەڭگە بولىپ, جىل باسىنان بەرى 0,1%-عا السىرەدى. سىرتقى سەكتورداعى قولايلى ۇردىستەردىڭ ارقاسىندا ۆاليۋتا نارىعىنداعى احۋال قاراشا مەن جەلتوقساننىڭ باسىندا تۇراقتى بولدى. مۇناي باعاسى الەمدىك نارىقتا قاراشانىڭ باسىنان بەرى 5,8%-عا ءوستى.
ە.دوساەۆتىڭ ايتۋىنشا, 1 جەلتوقساندا الدىن الا دەرەكتەر بويىنشا, ۇلتتىق بانكتىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى 28,7 ملرد دوللاردى قۇرادى. التىن پورتفەلى قۇنىنىڭ ازايۋى جانە بانكتەردىڭ ۇلتتىق بانكتەگى شوتتارىنان شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ اعىمى ناتيجەسىندە التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى بيىل قاراشادا 2,9%-عا نەمەسە 842 ملن اقش دوللارىنا تومەندەدى. الايدا, بۇل تومەندەۋ ۇكىمەتتىڭ ەسەپشوتىنا ۆاليۋتانىڭ تۇسۋىمەن ءىشىنارا وتەلدى.
«ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى 60,5 ملرد دوللاردى قۇراپ, قاراشا ايىندا 0,9%-عا ۇلعايدى. سالىمداردىڭ كولەمى قازاننىڭ سوڭىندا 18,8 ترلن تەڭگە بولىپ, جىل باسىنان بەرى 1,2%-عا ۇلعايدى. شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى سالىمداردى تەڭگە سالىمدارىمەن اۋىستىرۋ جالعاسۋدا. بيىل 10 ايدا ۇلتتىق ۆاليۋتا سالىمدارى 8,5%-عا وسسە, شەتەلدىك ۆاليۋتا دەپوزيتتەرى 6,5%-عا تومەندەدى. ناتيجەسىندە, دەپوزيتتەردىڭ دوللارلانۋ دەڭگەيى جىل باسىنداعى 48,4%-دان قازان ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 44,7%-عا دەيىن تومەندەدى», دەدى ە.دوساەۆ.
سىياقىنىڭ ەڭ جوعارى ستاۆكالارى قازىرگى كەزدە مەرزىمسىز سالىمدار بويىنشا 9,8%-دى, مەرزىمدى سالىمدار بويىنشا 12%-دى قۇرادى, ال جيناق سالىمدارى بويىنشا 14,6%-عا جەتتى.
جىل باسىنان بەرى جالپى كرەديتتىك پورتفەل قازان ايىنىڭ سوڭىندا 3,1%-عا – 13,5 ترلن تەڭگەگە دەيىن ءوستى. ۇزاق مەرزىمدى كرەديتتەر پورتفەلى بيىلعى 10 ايدا 3,9%-عا ءوسىپ, 11,5 ترلن تەڭگەگە جەتتى. ال قىسقا مەرزىمدى كرەديتتەر 1,3%-عا تومەندەپ 2 ترلن تەڭگەگە ازايدى. جاڭا نەسيەلەر بەرۋ كولەمى 10 ايدا 2018 جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 13,2%-عا ۇلعايعان.
ۇلتتىق بانك توراعاسى ەكونوميكانىڭ باسىم سالالارىن جەڭىلدىكپەن نەسيەلەندىرۋ باعدارلاماسى (600 ملرد تەڭگە) ىسكە اسىرۋ جالعاسىپ جاتقانىن ايتتى. اعىمداعى جىلدىڭ 6 جەلتوقسانداعى جاعداي بويىنشا بانكتەرگە 265,6 ملرد تەڭگەگە 434 ءوتىنىم ءتۇسىپ, 149,1 ملرد تەڭگەنىڭ 268 جوباسى ماقۇلداندى. 54,8 ملرد تەڭگەلىك 174 قارىز بەرىلدى. «7-20-25» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە 5 جەلتوقسانداعى جاعداي بويىنشا 11 369 وتباسى 130,8 ملرد تەڭگەگە قارىز الدى.
كىرىس كوبەيدى
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋ جايىن باياندادى.
«2019 جىلدىڭ 11 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 8 ترلن 514 ملرد تەڭگە كىرىس جينالدى. مەملەكەتتىك بيۋدجەت بويىنشا كىرىس 101,3%-عا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت بويىنشا – 100,3%-عا, ال جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر بويىنشا – 104,1%-عا ورىندالدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ تازا كىرىسى 6 ترلن 219 ملرد تەڭگەنى قۇرادى», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, اعىمداعى جىلدىڭ 11 ايىندا وتكەن جىلدىڭ ءدال وسى كەزەڭىنە قاراعاندا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىسى 115%-عا نەمەسە 1 ترلن 129 ملرد تەڭگەگە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كىرىستەرى 118%-عا نەمەسە 965 ملرد تەڭگەگە, ال جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ كىرىسى 107,7%-عا نەمەسە 165 ملرد تەڭگەگە وسكەن. ول نەگىزىنەن ىشكى تاۋارلارعا سالىناتىن قوسىلعان قۇن سالىعى, كورپوراتيۆتىك تابىس جانە حالىقارالىق ساۋدا مەن سىرتقى وپەراتسيالارعا سالىناتىن سالىقتار ەسەبىنەن قالىپتاسقان.
سالىقتاردىڭ كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنا سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى جاقسارتۋمەن قاتار ەكونوميكانىڭ قۇرىلىس, ساۋدا, كولىك پەن بايلانىس قىزمەتى جانە ءوندىرىس سەكىلدى جەكەلەگەن سالالارىنداعى تاۋارلار مەن قىزمەتتەر كولەمىنىڭ ءوسۋى سەبەپ بولدى.
ەسەپتى كەزەڭدە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 12 ترلن 352 ملرد تەڭگە ءبولىندى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى 10 ترلن 594 ملرد تەڭگەگە اتقارىلدى. 69 ملرد تەڭگە اتقارىلمادى. ونىڭ 19 ملرد تەڭگەسى ۇنەمدەۋ بولدى. ال يگەرىلمەگەن سوما 50 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
«ەسەپتى كەزەڭدە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە 1 ترلن 521 ملرد تەڭگە نىسانالى ترانسفەرتتەر ءبولىندى. ونىڭ 1 ترلن 455 ملرد تەڭگەسى نەمەسە 95,6%-ى يگەرىلدى. 66 ملرد تەڭگە اتقارىلمادى, ونىڭ 12 ملرد تەڭگەسى ۇنەمدەۋ سوماسى. 54 ملرد تەڭگە يگەرىلمەدى. بۇل وتكەن جىلدىڭ 11 ايىنداعى كورسەتكىشتەن 26 ملرد تەڭگەگە كوپ. بۇل قاراجاتتار ورىندالاتىن جۇمىستاردىڭ, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ جانە جەتكىزىلەتىن تاۋرلاردىڭ بەكىتىلگەن كەستەدەن كەش قالۋىنا, شارتتاردىڭ جاسالماۋىنا, كونكۋرستىق راسىمدەردىڭ ۇزاق وتكىزىلۋىنە بايلانىستى يگەرىلمەدى», دەدى ءا. سمايىلوۆ.
ماقسات – مىندەت ۇدەسىنەن شىعۋ
وتىرىستا قارالعان ماسەلەنى پرەمەر-مينيستر اسقار مامين قورىتىندىلادى. ۇكىمەت باسشىسى ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسۋ قارقىنى ساقتالعانىن اتاپ ءوتتى. 2019 جىلدىڭ قاڭتار-قاراشا ايلارىندا ءىجو ءوسىمى 4,4%-دى قۇراپ, وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىندەگى كورسەتكىشتەن اسىپ ءتۇستى. سونىڭ ىشىندە قۇرىلىستا – 12,1%, ساۋدادا – 7,5%, كولىك سالاسىندا – 5,6%, وڭدەۋ سەكتورىندا, ونىڭ ىشىندە ماشينا جاساۋدا – 19,2%, اۆتوكولىك ونەركاسىبىندە – 64%, جەڭىل ونەركاسىپتە – 16,6%, ءتۇستى مەتالدار وندىرىسىندە – 6,8%, كوكس جانە مۇناي وڭدەۋ ونىمدەرىندە – 5,3%, مەتالل كەنىن وندىرۋدە – 15,7%, بايلانىس قىزمەتتەرىندە – 4,7%, ونەركاسىپتە – 3,6% ءوسىم قامتاماسىز ەتىلدى. ۇلتتىق قور اكتيۆتەرى 4,3%-عا ۇلعايىپ, 60,5 ملرد اقش دوللارىنا جەتتى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 9595,7 ملرد تەڭگە كىرىس كىرىپ, جوسپار 100,2% ورىندالدى, ءوسۋ قارقىنى 117,6%-دى قۇرادى.
«ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءبىزدىڭ الدىمىزعا ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن قويدى», دەدى ا.مامين. پرەمەر-مينيستر سالالىق مينيسترلىكتەر مەن وڭىرلەردىڭ باسشىلارىنا كورسەتكىشتەردى جوسپارداعى دەڭگەيگە جەتكىزۋ ءۇشىن بارلىق ءتيىستى شارالاردى قابىلداۋدى تاپسىردى.
ۇكىمەت باسشىسى 11 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكانىڭ دامۋىنىڭ جوعارعى ءوسىمى تىركەلگەن اقتوبە, جامبىل, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى, تۇركىستان وبلىستارىنىڭ اكىمدىكتەرىنىڭ جۇمىسىنا وڭ باعا بەردى. ارتتا قالعان اكىمدىكتەرگە پروبلەمالىق كورسەتكىشتەرگە قاتىستى ماسەلەلەردى تۇزەتۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.
«بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگى بويىنشا بيىلعى جىلدىڭ جوسپارى اسىرا ورىندالدى. بىراق بىرقاتار اكىمشىلەر ءالى دە بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ يگەرىلمەۋىنە جول بەرىپ وتىر», دەدى ا.مامين.
ۇكىمەت باسشىسى بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرىنە قارجىلىق جىلدىڭ سوڭىنا, ياعني 20 جەلتوقسانعا دەيىن بيۋدجەت قاراجاتىن تولىق يگەرۋدى تاپسىردى.
