ءسىز بەن ءبىز ءجيى ۇشىراساتىن ءبىر شىندىق بار, وسى كۇندەرى ورتا مەكتەپتى ويداعىداي بىتىرگەن بوزبالا مەن بويجەتكەن جوعارى وقۋ ورنىنا قۇجات تاپسىرار مەزەتتە ماتەماتيكادان سىناعى كوپ ءبىلىم ورداسىنا تاۋەكەل جاساۋدان ازداپ تايساقتايدى, ودان گورى گۋمانيتارلىق سالالارعا بۇيرەك بۇرادى. ال ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە ماتەماتيكا ارالاسپايتىن ءبىر تەتىكتى تاۋىپ بەرىڭىزشى! اقپاراتتىق تەحنولوگياڭىز, كومپيۋتەرىڭىز تۇنىپ تۇرعان ماتەماتيكا.
ءجا, كىرىسپەگە وسى «قايىرما» مولىنان جەتەر. بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز – جاقسىباي توقبەرگەنوۆ ماتەماتيكانىڭ مايىن ىشكەن مامان. ونى ماقالامىزعا «تۇزدىق» ءۇشىن ايتىپ وتىرعانىم جوق; ولشەۋلى عۇمىردىڭ سان تاراۋ بەلەستەرىنەن بىرگە ءوتىپ, جاقسىلىقتى دا جاماندىقتى دا بىرگە كورىپ, ازاماتتىق ار-وجدان سىنعا تۇسەر ساتتە ىلعي تاباندىلىق تانىتىپ, العان بەتىنەن قايتپايتىن تۋراشىلدىعى مەن جورا-جولداسقا دەگەن ادالدىعى ارقىلى جۇرەك تورىنەن ورىن العان تۇلعالىق بەت-بەينەسىن بوياماسىز اڭعارعان سوڭ عانا بيدايبەك ۇلىن ەرەكشە قۇرمەت تۇتاتىندىعىمدى ىلعي العا تارتقىم كەلەدى. ءار زاماننىڭ وزىنە ءتان سىرى مەن سيپاتى بولادى. جاسىراتىنى جوق, ءدال وسى ۋاقىتتا «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەتەلدەن ءبىلىم الۋ, ءزارۋ ماماندىقتى سول جاقتان ۇيرەنىپ كەلۋ – مودا. حالىقارالىق ستيپەنديانىڭ قىزىعىن كورىپ, ءبىلىم بەرۋ جونىنەن الەمدىك دەڭگەيدەگى بيىكتىكتەردى باعىندىرعان وقۋ ورىندارىن ويداعىداي ءبىتىرىپ كەلگەن جاس مامانداردىڭ ەل ەكونوميكاسى مەن حالىق داۋلەتىن ارتتىرۋ جولىندا بىلەك سىبانا قىزمەت ىستەپ جاتقاندىعىن استە جاسىرۋعا بولمايدى. ولارعا ءار كەز ريزامىز. ال وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى جىلدارىنىڭ اياعى, الپىسىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا شەتەلگە شىعىپ ءبىلىم الۋ دەگەنىڭىز تۇسكە كىرەتىن جاعداي ەدى عوي. مىنا قىزىقتى قاراڭىز, 1957 جىلى عايىپتان تايىپ, كورشى رەسەيدىڭ قازاق جاستارىنا الا-بولە جاناشىرلىق تانىتىپ, ءنوۆوسىبىر مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى توسىن كونكۋرس جاريالاماسى بار ما. بۇعان دەيىن دە رەسەيدىڭ ىرگەلى وقۋ ورىندارىنان ءبىلىم العاندار از ەمەس-ءتى. بۇل تۋراسىندا ادىلدىككە جۇگىنگەنىمىز ابزال, رەسەي ءبىلىمدى دە بىلىكتى كادرلار دايارلاۋ جاعىنان كەز كەلگەن مەملەكەتتى الدىنا سالا قويمايدى. اسىرەسە ماتەماتيكاعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەتىن, الەم مويىنداعان رەسەيلىك ماتەماتيكتەردىڭ اتى-جوندەرىن سانامالاي باستاساڭىز, اڭگىمەمىزدىڭ ۇزاڭقىراپ كەتەتىن ءتۇرى بار. جانە ءبىر وڭتايلى تۇسى, كورشى مەملەكەتتەن وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەندەر ءوز ارامىزدا قىزمەتكە تۇرۋ جونىنەن دە كوپ كەدەرگىلەرگە كەزىگە قويمايتىن.
ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتىنە العىر, ەسەپ-قيسابىڭدى شەمىشكەشە شاعاتىن ءارى بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن «سەن تۇر, مەن اتايىن» ماتەماتيكتەر عانا كەرەك-ءتى. جاقاڭ, جاقسىباي دوسىمىز سول كەزدە مويىنقۇمنىڭ ورتالىعىنان كەلىپ, قازپي-ءدىڭ ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە قينالىسسىز وقۋعا ءتۇسىپ, كوپپەن بىرگە ستۋدەنتتىك داۋرەندى باستان كەشىپ جاتقان-دى. مىنا توسىن حابار جاس جىگىتتىڭ دە جۇرەگىن جاۋلاپ الدى. جاۋلاپ العان سەبەبى, جاقاڭنىڭ الدىندا ماتەماتيكالىق تەڭدەۋدىڭ مىڭ-ميلليون قيپياسىن اشۋ سىناعى كۇتىپ تۇرعان-دى. ءبىلىم ينەمەن قۇدىق قازعانداي, ال شىن مانىندەگى ناعىز ماتەماتيك اتانۋدىڭ ءمان-ماعىناسى ودان گورى تەرەڭدە. ماتەماتيكانىڭ ءون بويىندا سەن ىزدەگەن جاھۇت-جاۋھاردىڭ ءبارى بار, ءتىپتى ماتەماتيكا مەن پوەزيانىڭ اراسىندا دا اناۋ ايتقانداي ايىرماشىلىق جوقتىڭ قاسى. زامانىمىزدىڭ زاڭعار ماتەماتيگى اسقار جۇمادىلداەۆتىڭ ەسەپ شىعارۋدان جالىققان ساتىندە ويعا قۇيىلا سالاتىن ولەڭ جولدارىن جازىپ تاستايتىندىعى ءسىرا, سودان شىعار-اۋ!
اۋىلداعى اكە-شەشە, اعايىن-تۋىس ءۇشىن ءنوۆوسىبىر دەگەنى دۇنيەنىڭ قيىر شەتى جانە تانىمايتىن بەيتانىس ولكە. اكەسى بيدايبەك شارۋا باققان, ادال ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا وتباسىن ءىشىم-جەمنەن تارىقتىرماي, بالا-شاعاسىن ۇكىلەپ وسىرگەن, وقۋ-توقۋدىڭ ءتۇبىن تۇسىرمەسە دە, ءومىردىڭ بەتالىس-باعدارىنان حابارى مول كوزى اشىق, زەردەلى ادام. ورتا مەكتەپتى وتە جاقسى بىتىرگەن ۇلىنىڭ تالابىنا قارسىلىق جاسامايتىندىعى بەلگىلى. ء«وزىڭنىڭ بايلامىڭ سولاي ما, الدە كوپتىڭ دۇرمەگىنە ەرىپ, قوسىلا شابۋدان ساۋمىسىڭ؟» دەيتىن وڭمەنىڭنەن وتەتىن جالعىز سۇراقتىڭ جاۋابىن كۇتكەن-ءدى تاعاتسىزدانا. جاقسىباي دا تولىققاندى جاۋاپ بەرۋگە تىرىستى. دۇرمەككە ەرەتىندەي ەمەس, ىرگەلى وقۋ ورنىنىڭ ماڭدايدان شەرتىپ قالاپ الاتىنى قازاقستاندىق ون ەكى ستۋدەنت قانا. مۇنداي مۇمكىندىك ەندىگى جەردە كەزىگە مە, كەزىكپەي مە, كىم ءبىلسىن. ال ءبيبىحان انامىزدىڭ ءۋايىمى كوپ-ءتى. وقۋ ىزدەپ سوناۋ الماتى اسپاي-اق, مىنا تۇرعان جامبىلدا دا جاقسىبايعا جەتىپ-ارتىلاتىنداي ينستيتۋت بار عوي دەپ ىشىنەن كۇڭكىلدەپ جۇرگەندە ءنوۆوسىبىر دەگەندە شالقاسىنان تۇسە جازدادى. وسى ءبىر ومىرلىك شتريحتى جاقسىباي بۇگىن جاسى سەكسەنگە كەلسە دە ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتپايدى. اكەسىنىڭ تۋعان اعالارى ءابدىرايىم, نوعايبەك. ال ءابدىرايىم اقساقال ومىردەن كورگەن-تۇيگەنى مول, ەسكىلىكتى اڭگىمەلەر مەن ءازىل-قالجىڭعا كەلگەندە دە الدىنا جان سالمايتىن دارقان كوڭىل, توڭىرەگىنە توپىرلاتىپ ادام جيناپ جۇرەتىن كوپشىل كىسى ەدى. جازاتايىم مويىنقۇم وڭىرىنە جولى تۇسە قالعان اكىم-قارالاردىڭ ابەكەڭنىڭ شاڭىراعىن اتتاپ وتكەندەرى شامالى. تامىر قۋالاعاندا اتاقتى اعىباي باتىردىڭ تۇقىم-جۇراعاتى بوپ كەلەتىن قازىنالى قاريانىڭ كوپ اڭگىمەسىن جاقسىباي دا جاتقا سوعادى. قىزىعا تىڭدايسىڭ. فانتازيا مەن شىندىق قامشىنىڭ ورىمىندەي قاتار تۇزىلەدى. اناسىن كوندىرگەن دە ءسىرا, وسى اكەسى بولار.
جۋىردا ءنوۆوسىبىر مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ءوزىنىڭ الپىس جىلدىعىن الەمدىك دارەجەدەگى توي-دۋمان رەتىندە اتاپ ءوتتى. جو-جوق, توي-دۋمان ەمەس, ىسكەرلىك جاعدايىندا. وسى كۇندەرى جەر شارىنىڭ 48 مەملەكەتىندە اتالمىش وقۋ ورنىنىڭ تۇلەكتەرى قىزمەت ىستەيدى ەكەن. دەنى ماتەماتيكتەر. جاقاڭدار وسى مالىمەتتى ماقتانىش تۇتادى. العاشقى تۇلەكتەردىڭ ون ەكىسى قازاقستاندا. تۇگەل ماتەماتيكتەر. عىلىم جولىنا تۇسكەن پەندەڭىزدىڭ ەڭبەكاقىسىنىڭ شاما-شارقى قاشاننان بەلگىلى عوي, بۇگىندەرى دە كۇرەپ الىپ جاتقاندارى شامالى. بۇل ءوزى «ايتا-ايتا التايدى, جامال اپاي قارتايدىنىڭ» تاۋسىلمايتىن جىرى. عىلىم سالاسىنا بەل شەشىپ كىرىسەتىن جاستار وسى كۇندەرى ءتىپتى ساۋساقپەن سانارلىق. بۇل پروبلەمانىڭ قاشان ءبىر ىزگە تۇسەتىندىگىن ءتىرى جان جانە تاپ باسىپ ايتا المايدى. ال جاقاڭدار ءومىر بويى وسى سالانىڭ قال-قادەرىنشە كەم-قۇتىعىن بۇتىندەۋمەن كەلەدى. اشتان ءولىپ, كوشتەن قالىپ جاتقاندارى شامالى, قۇدايعا شۇكىر, ۇل-قىزدارىن ءوسىرىپ, نەمەرەلەرىنە سانالى تاربيە بەرىپ, پەشەنەگە جازىلعان نەسىبەنى ازسىنباي دا كوپسىنبەي, ەل قاتارلى تىرلىك كەشۋدە. اتاقتى وقۋ ورنىنىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن ويداعىداي تامامداسىمەن عىلىم اكادەمياسىنىڭ ماتەماتيكا جانە مەحانيكا سەكتورىنىڭ اعا لابورانتى بولىپ ەڭبەك جولىن باستادى. اراعا ەكى جىل سالىپ, ماسكەۋدەگى كسرو عا-نىڭ و.يۋ.شميدت اتىنداعى جەر فيزيكاسى ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءتۇسىپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. ءوزىمىزدىڭ سەيسمولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى, دوتسەنتى جانە «قولدانبالى ماتەماتيكا» كافەدراسى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان باستاپ, الماتى اۆتوموبيل-جولدارى ينستيتۋتىنىڭ «جوعارى ماتەماتيكا جانە ەسەپتەۋ تەحنيكاسى» كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا اكادەمياسىنىڭ دوتسەنتى, پروفەسسورى, حالىقارالىق ەكولوگيا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, الماتى تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, 60-تان استام عىلىمي جانە مەتوديكالىق ەڭبەكتىڭ اۆتورى. وسىعان ءار جىلدارى ماراپاتتالعان قۇرمەتتى اتاقتارىن قوسىڭىز... جاس ۇلعايعان سايىن شىنايى دوستاردىڭ اراسى سيرەكسيدى, ول – ءومىر زاڭى. ال ءبىز ءۇشىن سوناۋ ق ۇلىنشاق كۇندەردەن ۇزەڭگى قاعىسىپ بىرگە كەلە جاتقان ەركىنبەك باراتباەۆ, جانۇزاق توقىبەتوۆ, قۇراقباي سەكەەۆ, توعىزبەك نارتانوۆ, گالينا رىسقۇلوۆا... سەكىلدى ارىپتەستەردىڭ ءجونى بولەك. باسىمىز قوسىلا قالسا تاڭنىڭ قالاي اتىپ, كۇننىڭ قالاي باتقانىن اڭعارماي قالامىز.
جاقاڭنىڭ سۇيىكتى جارى – دانەگۇل حانىم دا ماتەماتيك, سەيسمولوگيا ينستيتۋتىندا ۇزاق جىل جەمىستى قىزمەت ىستەپ, وسى تاياۋدا عانا قۇرمەتتى دەمالىسقا شىقتى. قىزى مەن ۇلدارى – گۇلسىم, ەرجان, نۇرجان – وڭشەڭ ماتەماتيكتەر. كەلىندەرى شولپان, دينا – بانك سالاسىنىڭ ماماندارى. نەمەرەلەرى – ازامات, الۋا, جاڭگىر, ايانات, ايارۋ, دانيا, ادەليا – جاقاڭ مەن دانەگۇلدىڭ كوز قۋانىشتارى. جاڭگىرى وسى كۇندەرى بىرنەشە ماتەماتيكالىق وليمپيادالارعا قاتىسىپ, جۇلدەلى ورىنداردى يەلەنىپ ۇلگەردى. شەتەلگە دە شىعىپ كەلدى. ءتۇبى وسى نەمەرەسى اتاسىنىڭ جولىن قۋىپ, ءۇمىتىن اقتايتىن سەكىلدى.
سەكسەن. اياق-جولىن ازەر تاۋىپ جۇرەتىن بۇكشيگەن قاريا دەيتىن تۇسىنىكتى بۇل جولى مۇلدەم قاپەرگە الماڭىز. ءتىل-اۋزىمىز تاسقا, جاقاڭ ءالى تىڭ. كۇن سايىن ءۇش-ءتورت شاقىرىم جاياۋ جۇرەدى. ەرتەڭگىلىك مۇزداي سۋمەن جۋىنادى. شەتەلدەن شىعاتىن ماتەماتيكالىق عىلىمي جۋرنالداردا جارىق كورەتىن ماقالالاردى قالت جىبەرمەستەن استىن سىزىپ, مۇقيات وقيدى. شەشىمىن تاپتىرماي جۇرگەن ماتەماتيكالىق تەڭدەۋلەر شاش-ەتەكتەن. ءجا, ونىڭ دا ءبىر ءجونى تابىلار. كىسىنىڭ الا ءجىبىن اتتاماي ادال ءومىر ءسۇرۋ; جوق پەن باردىڭ ارا سالماعىن بەزبەندەپ, قاناعاتشىل بولۋ; سىپايى, سالماقتى, كىسى كوڭىلىن قالدىرماي دوس-جارانمەن كىشىپەيىل قاتىناستا تىرلىك كەشۋ... ءتۇبىر استىنداعى تەڭدەۋدىڭ شەشىمىن تابۋدان وڭاي عوي دەيمىسىز؟! جاقسىباي بيدايبەك ۇلىنىڭ ماعىنالى عۇمىر جاسىنداعى باستى بايلامى وسى! بالكىم, ءتۇبىر استىنداعى تەڭدەۋدىڭ شەشىمى دە وسى قاعيدامەن ۇندەسەتىن بولار...
ەسبەرگەن بوجانوۆ,
فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, نيۋ-يورك اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى
