1. كولحوز ينتەرناتى. ماقپال اپاي. قۇمىرا سىنىعى
1957-1958 وقۋ جىلى. اباي اۋىلى. التىنسارين اتىنداعى جەتىجىلدىق مەكتەپتىڭ التىنشى كلاسىندامىز. كولحوز ۇيىمداستىرعان وتىز ورىندىق ينتەرناتتا جاتىپ وقيمىز. قاراشادان ساۋىرگە دەيىن. قالعان ايلاردا جەتى شاقىرىم جەرگە ەسەكپەن, جاياۋ قاتىنايمىز. اباي – كولحوزدىڭ ورتالىعى. بوزتورعاي اسۋىنىڭ اۋزىنداعى پىستەلى اۋىلى مەن قاناي اسۋىنىڭ اۋزىنداعى قاناي اۋىلىندا باستاۋىش مەكتەپتەر عانا بار. ەكەۋى دە ورتالىقتان جەتى-سەگىز شاقىرىم جەردە. قاراتاۋدىڭ بوزتورعايىنان كوكبۇلاق-1, قانايىنان كوكبۇلاق-2 نەمەسە ۇلكەن كوكبۇلاق پەن كىشى كوكبۇلاق وزەندەرى باستالادى. باستاۋلاردان, قاينارلاردان قۇرالىپ, بۇرالىپ, مولدىرەي اعادى. سىلدىراي سىڭعىرلايتىن ەدى. اباي اۋىلىنىڭ اياعىندا قوس وزەن قۋانا قوسىلاتىن. قوسپا سازىندا.
ءاۋ باستا ءالديباستاۋ, قاراشەكپەندىلەر قاپتاعاندا شاۆروۆكا, كەڭەستىك كەزەنەيلى كەزەڭ كەزىندە كاگانوۆيچ, كەيىننەن اباي اتانعان اۋىلداعى جەتىجىلدىق مەكتەپ – ارقايسىسى ەكى بولمەلى ءۇش قورجىن تام-تۇعىن. ۇشەۋى دە قامىسپەن جابىلعان. بەسقاسقانىڭ قامىسى عوي ءبارى. بارلىق ۇيلەر دە سونداي. كوشەنىڭ استىندا, ۇلكەن كوكبۇلاقتىڭ بيىگىندە ينتەرنات. ول-داعى قامىس شاتىرلى. جاتىن ورىن مەن قىزىل بيداي ۇنى جانە كارتوپ – كولحوز ەسەبىنەن. ەت ماسەلەسى اندا-ساندا عانا. ال اپتاسىنا التى تابا نان مەن قوس ۋىس شاقپاق قانتتى ءوزىمىز اپاراتىنبىز. بەيسەنبىدەن باستاپ نانىمىز كوگەرەدى. داپتەردىڭ سورعىش قاعازىمەن ءسۇرتىپ, جەي بەرەتىن ەدىك. نۇرحان قىدىراليەۆ اعاي ءارى كلاسس جەتەكشىمىز, ءارى ينتەرناتتا تاربيەشى. ول كىسىنىڭ زايىبى ماقپال اپاي – اسپاز. كوبىنەسە كەسپە كوجە ىستەيتىن. تۇستە. تاڭەرتەڭ شاي. كەشكە بوتقا نەمەسە كەسپە كوجە. كولحوز تاراپىنان تىريعان ارىق قويدىڭ سيراعى ايىنا ءبىر كەلەر. مەيىربان ماقپال اپايىمىز ءبىزدى قاتتى اياپ, جانارى جاساۋراپ, كەسپە كوجەگە ايران اكەلىپ قاتاتىن. ۇيلەرى ينتەرناتپەن كورشى-تۇعىن.
«لەنينشىل جاس» گازەتىندە «تايگا قۇپيالارى» دەگەن وزگەشە قىزىق, اسا قورقىنىشتى ماقالا جاريالانا باستادى. التىنشى كلاستىڭ جەتەكشىسى ءارى تاربيەشى نۇرحان اعاي كۇندە كەشكىسىن, كەسپە كوجەدەن كەيىن مەكتەپ كىتاپحاناسىنداعى سۇلتان اعايدان سۇراپ اكەلەدى. اسەرلەنە وقيدى-اي. تالقىلايمىز-اي. كەلەسى كۇنگى كەشتى شىدامسىزدانا كۇتەمىز. «لەنينشىل جاس» شىقپايتىن كۇندەردى ونشا جاقتىرمايمىز. سول «تايگا قۇپيالارىنىڭ» قىزىعىمەن كوكتەمگە دە ىلىندىك-اۋ.
ەلۋ سەگىزىنشى جىلدىڭ ەرتە كوكتەمىندە ماقپال اپاي ينتەرناتتىڭ ۇل-قىزدارىن اسارعا شاقىرعان. ۇيىرگەلىك تەلىمدى اۋدارماققا. الدىمەن, ەت جەدىك. نۇرحان اعايدىڭ ۇيىنەن. تەرلەپ-تەپشىپ ىستىق سورپا ىشتىك. جەزبيكە, قىزتۋماس, ۇلبيكە, سۇلۋشاش, نيەتكۇل سىندى سۇلۋ قىزدار ۇيالدى. وڭالبەك, ابدىبەك, اسىلبەك, تۇرعىنبەك, قوزىباي, پەرنەن, رۇستەم سياقتى ۇلدار – ءبارىمىز جاپىرىپ جەدىك. ەت پەن قامىردى. جەردى دە ويناپ-ك ۇلىپ ءجۇرىپ, جەدەل اۋدارىپ تاستادىق. «كەلەسى تاقتانى ءوزىمىز اۋدارامىز, دەمالىڭدار, اينالايىندار, – دەدى مەيىربان ماقپال اپاي. – شارشاماڭدار, كوپ راقمەت!» وقۋشىلار شۋ ەتىستى: «جوق, اپاي! استىڭعى تاقتانى دا اۋدارامىز. اي جارىق», – دەستىك. «اعايلارىڭ ۇرسادى, ساباققا دايىندالىڭدار!» – دەيدى اسپاز اپايىمىز. «اعايىمىز اۋداننان كەلگەنشە اياقتاپ, ساباق ازىرلەپ وتىرامىز», – دەيمىز ءبىز. قۋراعان بۇتاقتاردى جيناپ, كوستيور الاۋلاتتىق. ءان شىرقادىق. ءشامشىنىڭ اندەرى عوي.
سوندا عوي, استىڭعى تاقتانى اۋدارىپ بىتە بەرگەندە, ينتەرنات جاق بۇيىردەن سىرلى قۇمىرانىڭ سىنىقتارى شىققان. «سەنساتسيا-ا-ا-ا!» – دەپ ايقاي سالعان قوزىباي راقىمجانوۆ. التىنشىنىڭ ۇزدىگى. جەتىنشى كلاستىڭ «جىگىتتەرىن» دە جەڭەتىن ءبىزدىڭ بالۋانىمىز. سىرلى قۇمىرانىڭ سىنىقتارى ايدىڭ ءسۇت ساۋلەسىمەن جالت-جۇلت, جالت-جۇلت ەتكەن. ماقپال اپاي جەتكەن. «اپاي, ىشىندە التىن تەڭگەلەر بار ەكەن, قوزىبايدىڭ قالتاسىندا», – دەيدى قۋ ءتىلدى ارالباەۆ. «جيناپ الايىق سىنىقتاردى. اعايلارىڭ كەلگەن سوڭ ايتار نە ىستەۋ كەرەكتىگىن», – دەيدى ماقپال اپاي. سول سىنىقتار مەكتەپتەگى مۇعالىمدەر بولمەسىندە ساقتالاتىن ەدى.
كەلەسى وقۋ جىلىندا, ەلۋ توعىزدىڭ ەرتە كوكتەمىندە جەتى كۇن بويى توقتاماي جاڭبىر جاۋعان. جەتىجىلدىق مەكتەپتىڭ دە, ينتەرناتتىڭ دا قامىس شاتىرلارىنان سۋ سورعالاپ, ىشكە ءوتىپ كەتتى. كلاسس بولمەلەرىنىڭ توبەسى ويىلىپ تۇسە باستادى. سەگىزىنشى كۇنى جاۋىن تولاستاپ, سۇرعىلت بۇلت سوگىلگەن. ۇلكەن ۇزىلىستە وقۋشىلار دا, مۇعالىمدەر دە مەكتەپ الدىنداعى اجىرىقتى الاڭعا شىقتى. كەنەت كۇنشىعىس جاقتان جان شوشىتىپ, جۇرەك سۋلاتارلىق سۇراپىل سۋىل ەستىلدى. ۇستازدار دا, شاكىرتتەر دە تۇككە تۇسىنبەي, ۇرەيلەنە ۇرپيىستىك. ءبارىمىز بىردەن ۇلكەن كوكبۇلاق جاققا قارادىق. قايران كوكبۇلاقتىڭ ارناسى ۇستىندە قاھارلانا جىلجىپ, قاقىراتا قيراتىپ, قاراسۇر تولقىن كەلە جاتتى. بيىكتىگى جيىرما مەترگە جەتەعابىل جويقىن تولقىن تاسسايدىڭ تۇسىندا الاسۇرا الاساردى. سۇراپىل سۋىل شۋىلى بىردەن باسەڭ تارتتى. ينتەرناتتىڭ استىنداعى ويپاڭدا يرەلەڭدەي جۇقاردى. ءبارىبىر, جولىنداعىنىڭ ءبارىن جايپاپ بارادى.
الماتىنىڭ شىعىس-تۇستىگىندەگى ءىنجۋ-مارجان ەسىك كولى 1964 جىلى قۇلادى عوي. ول قاسىرەتتى جۇرتتىڭ كوبى ۇمىتا قويعان جوق. ءبىزدىڭ بوزتورعاي دەيتۇعىن اسۋدىڭ وڭ قاپتالىندا دا بەكى كولى بار-تۇعىن. ەسىك كولى سەكىلدى تاڭعاجايىپ بولماعانىمەن, قاراتاۋدىڭ الاتاۋعا تۇيىسەتىن تۇسىنداعى ءىنجۋ-مارجانى سول ەدى. جەتى كۇن جاۋعان جاڭبىردان باتىس بەتى ويىلىپ, جويىلىپ تىنعان. سيىر ساسكەدە قۇلاعاندىقتان عانا مال-جان امان قالعان. ءبىر-ەكى جىلقى قورانى, ەكى-ءۇش مالشى ءۇيىن اعىزىپ اكەتكەن. اباي اۋىلىنداعى اعاش ۇستا باقىش شالدىڭ بالتاسى مەن جامان تونى سۋعا كەتكەن. ەڭ وكىنەرلىگى, ۇلكەن كوكبۇلاقتىڭ ۇزىنا بويىنداعى ماقپال-مامىق قاباتتان, قوس جاعالاۋىنداعى جاپ-جاسىل سازداردان تامتىق قالماعان. بيىك بۇيراتتاردىڭ جون-جوناستاردىڭ وزەنگە ەمىنە ەمىرەنەتىن مۇيىستەرىنىڭ ءبارى جار-جارلاۋىتتارعا اينالعان. توعانداردان باستاۋ الاتىن ارىق-اتىزداردىڭ بارشاسى ءبىرجولاتا قۇرىپ كەتكەن. كىشى كوكبۇلاق ونشا تاسىماعان. ال ۇلكەن كوكبۇلاق, مىنەكەيىڭىز, الپىس جىلدان بەرمەن قاراتا قالپىنا كەلە الماي, قوس ءوڭىرى جاسىلدانا الماي, تاستاقتى, جارلى-جارالى بولىپ جاتىپتى.
سول تاسقىندا تالاي دا تالاي تاريحي توبەلەر مەن تابارىكتى تومپەشىكتەر دە ءىز-ءتۇزسىز اعىپ كەتە باردى. بوزتورعاي اسۋىنىڭ بەكى جاق تامانىنداعى حاتجازعان ەسكەرتكىشى دە نازارعا ىلىنبەي, زەرتتەۋگە الىنباي, الاپاتپەن وپات بولدى. اڭشى ارالباەۆ ابدىبەكتىڭ ايتۋىنشا, حاتجازعان تاسىنىڭ بەتىندە ەجەلگى ويما جازۋلار مەن تاۋتەكەلەردىڭ, ساداقتىڭ سۋرەتتەرى بادىزدەلگەن ەكەن. ابىلاي اۋليە ماڭايىنداعى توبەشىكتىڭ جارتىسى اعىپ كەتكەن, سارقىراما تۇسىنداعى تاريحي ۇڭگىردىڭ اۋزىن الىپ كوشكىن باسىپ قالعان… دەگەندەيىن, وكىنىشتەر از ەمەس.
ال بىلتىرعى, ياعني 2018 جىلعى التىن كۇزدە قازىرگى تۇركىستان وبلىسى, تۇلكىباس اۋدانىنىڭ بۇرىنعى ءالديباستاۋ, بەرتىندە شاۆروۆكا, كاگانوۆيچ دەلىنگەن, بۇگىنگى اباي اۋىلىنان تاريحي تاعىلىمى مول جاڭا جادىگەر – ەرەكشە ەسكەرتكىش تابىلدى. ەلۋ سەگىزىنشى جىلعى كولحوز ينتەرناتى مەن كلاسس جەتەكشىمىز نۇرحان اعايدىڭ جانە اسپازىمىز ماقپال اپايدىڭ ءۇيى اراسىنان, اسارلاتىپ اۋدارىلعان استىڭعى تاقتانىڭ ينتەرنات جاعىنان. سىرلى قۇمىرا سىنىقتارى شىققان ماڭايدان. اتتەڭ, كلاستاسىمىز, قاراتاۋدىڭ قاناي اسۋى اۋزىندا تۋعان قوزىباي راقىمجانوۆ ميليتسيا پولكوۆنيگى دارەجەسىنە جەتكەن شاعىندا, قىرىقتان ەندى اسقاندا باقيلىق بوپ كەتتى. ايتپەسە, كوزى ءتىرى بولعاندا, سىرلى قۇمىرا سىنىقتارىن تاپقانداعىداي, التىنشى كلاستاعىداي, الاقايلاپ: «سەنساتسيا-ا-ا-ا!» دەر ەدى ايقايلاپ.
2. نۇران بابادان نۇرحان اعايعا دەيىن
تۇركىستان وبلىسىنىڭ تاريحي تۇركىباسى وڭىرىندە, ياعني قازىرگى تۇلكىباس اۋدانى اۋماعىندا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر وتە-موتە از جۇرگىزىلگەنى بەلگىلى. ەرتەرەكتەگى تاريحشى عالىمدار ماشات, ءداۋبابا, قاراۇڭگىر, تۇركىباسى, اقسۋ-جاباعىلى, كونە تامتادج, بۇيرەكباستاۋ (جاڭاتالاپ), بالىقتى, شاراپكەنت (تورتكۇلتوبە), ۇربۇلاق, سازتوبە, تاعى باسقا دا تاريحي ەسكەرتكىشتەر ورىندارى تۋرالى تام-تۇمداپ جازعان. ال وتكەن كۇزدە, باياعى ءبىزدىڭ كلاسس جەتەكشىمىز نۇرحان قىدىراليەۆتىڭ شارباعى مەن اباي كولحوزى ينتەرناتى ورتاسىنان تابىلعان ەسكەرتكىش شىنىندا دا ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن جاڭالىق بولىپ وتىر.
قىدىرالى اتانىڭ قارا شاڭىراعى ورنىنا سالىنعان جاڭا ۇيدە قازىر نۇرحان اعاي مەن ماقپال اپايدىڭ نەمەرەسى دوسجان قۋاندىق ۇلى تۇرادى. ءبىراز جىلدان بەرى ىبىراي التىنسارين اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ ديرەكتورى. اباي اۋىلىنىڭ ءار جەرىنەن, نەگىزىنەن كوكبۇلاق وزەنىنىڭ بويىنان تالاي-تالاي سىرلى قۇمىرالاردىڭ سىنىقتارى عانا ەمەس, ءبۇتىن قۇمىرالار, باسقا دا بۇيىمداردىڭ قالدىقتارى تابىلىپ جۇرگەن. 2018 جىلى كۇزدە دوسجان مىرزانىڭ باۋىنان, ءبىزدىڭ ينتەرنات اۋماعى جاعىنان اراب جازۋى بار قۇلپىتاس شىقتى. دوسجاننىڭ اناسى قانىتكۇلدەن حاباردى ەستي سالا ءبىز پاقىرىڭىز دا بارىپ كوردىك. استانادان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ءبىر توپ ماماندارى, اۋدان اكىمى نۇربول تۇراشبەكوۆ باستاعان باسشىلار كەلدى. ودان كەيىن دە عۇلاما عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىمەن بىرگە بارعانبىز. قۋانعانبىز. تاڭدانعانبىز. العاشقى كورگەنىمىز قۇلپىتاس-تۇعىن. ماماندار مۇقيات زەرتتەپ, زەردەلەدى. قۇلپىتاس قۇمدىق تاستان جاسالعان. بوزتورعاي اسۋىنىڭ اۋزىندا, كوكبۇلاقتىڭ باسىندا تاپ وسىنداي بوزتاستار بارشىلىق.
ال ەندى عىلىمي زەرتتەۋلەر جاساپ, قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن عالىم ماماندار ءناپىل بازىلحان مەن نۇربولات بوگەنباەۆ مىرزالاردىڭ «كوكبۇلاق-1» ەسكەرتكىشى ارحەولوگيالىق قازبا-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ قىسقاشا ەسەبىنە زەيىن قويالىقشى. قۇلپىتاس, جوعارىدا ايتىلعانداي, بوز ءتۇستى تاستان ورنەكتەلگەن. اراب ارىپتەرىمەن «بۇل قابىر مۇحاممەد نۇران باب ح (+اج؟)» دەپ جازىلىپتى. قۇلپىتاس وسى وڭىردە ءومىر سۇرگەن مۇحاممەد نۇران باب اۋليەگە قويىلعان. عالىمداردىڭ دايەكتەۋىنشە, ورتاعاسىرلىق داۋىرگە, شامامەن ح-ءحى عاسىرلارعا تيەسىلى. «ەسىمى جازىلىپ, تاريحي ورنىنان قوزعالماي تۇرعان ەڭ ەسكى قۇلپىتاستىڭ قازاقستاندا العاش رەت تابىلۋى ۇلكەن جاڭالىق بولىپ وتىر» دەسەدى عالىم ماماندار.
قۇلپىتاس تابىلعان جەردەگى قازبا جۇمىسى ەكى كەزەڭدە جۇرگىزىلگەن. 2019 جىلعى 30 مامىر مەن 9 ماۋسىم ارالىعىندا جانە 13-24 قىركۇيەك ارالىعىندا. ەسكەرتكىش اۋەلدە ەكى ءۇيدىڭ ورتاسىندا, شامامەن 4-5 مەتردەي بولاتىن جول-وتكەلدىڭ استىندا جاتقان. اۋىل تۇرعىندارى جاۋىن-شاشىننان ويىلعان جولدان قۇلپىتاستىڭ ءبىر ۇشىن بايقاعان. كەيىن قازعان. قۇلپىتاستىڭ ءتۇبى مىقتاپ بەكىتىلگەن جانە تىك تۇرعان كۇيىندە تابىلعان. ماماندار كەسىندى قازبا سالىپ, ەسكەرتكىشتىڭ تومەنگى تۇسىنان تازالاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. قازبا باستالعان سوڭ كوپ ۇزاماي-اق ءتۇرلى-ءتۇستى كەراميكا سىنىقتارى كوبەيگەن. بىرتە-بىرتە وزگەشە ورىلگەن تاس قالاندىنىڭ سۇلباسى كورىنگەن. كوكبۇلاقتىڭ جۇمىر مالتا تاستارىنان قالانعان ىرگەتاس ايرىقشالاۋ قۇرىلىستىڭ نەگىزى ەكەندىگى انىقتالعان. ءار جەردەن ورتەنگەن وتتىڭ ورنى كەزدەسىپ وتىرعان.
ەسكەرتكىشتىڭ ارحيتەكتۋرالىق اۋماعى شامالانىپ, نىساننىڭ اۋماعى كەڭەيتىلىپ, قازبا جۇمىسى ودان ءارى جالعاسقان. قابىرعالاردىڭ بيىكتىگى ەكى مەترگە جۋىقتايتىنى دالەلدەنگەن. ەسكەرتكىش اۋدانى تولىق قازىلىپ, تابيعي جەر قىرتىسىنا دەيىن جەتكەن. ەسكەرتكىشتىڭ جالپى كولەمى بىلايشا سيپاتتالادى. ۇزىندىعى – 8,70 مەتر, ەنى – 4,40 مەتر. نەگىزگى بولمەنىڭ ۇزىندىعى – 4 مەتر, ەنى – 1,65 مەتر. قۇرىلىستىڭ سولتۇستىك-باتىس جاعىندا 4,12ح12,50 مەتر كولەمىندە تاس قالاندى ساقتالعان. ونىڭ بەتكى قاباتتارىنان جانۋار سۇيەكتەرى مەن كەراميكا سىنىقتارى تابىلعان. بارلىق زاتتاي دەرەكتەر قۇجاتتالىپ, سۋرەتكە تۇسىرىلگەن.
سۇيەكتەن جاسالعان الۋان ءتۇرلى قۇرالدار ەسكەرتكىشتىڭ ىشكى بولمەسىنەن, ەكى مەتر تەرەڭدىكتەن تابىلىپتى. جىلىكتەردىڭ بارلىعى دەرلىك باقايعا جالعاسار تۇستارىنان ءجىپ وتەتىندەي ەتىپ, ارنايى تەسىلگەن. كەيبىرەۋلەرى ۇزاق ۋاقىت پايدالانىلعان. قۇرال رەتىندەگى تەسىكتەرى بار تابيعي تاستار مەن كەراميكا سىنىقتارى دا از ەمەس. نەگىزىنەن ءجىپ ەسۋ, توقۋ قۇرالدارى بولعان. سيىردىڭ سۇيەكتەرىنەن پىشاق سەكىلدى قىرعىش قۇرالدار جاسالعان ەكەن. ونعا جۋىق سيىر اسىقتارى تابىلىپتى. جىلقى جىلىكتەرى دە بارشىلىق. تەرى يلەۋ, تەرىدەن ارتىق ەتتەر مەن مايدى سىلىپ الىپ تاستاۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن جابدىقتار قولا داۋىرىنەن بەرى بەلگىلى. بۇل ەسكەرتكىشتەن ءىرى قارانىڭ جاۋىرىنىنان يكەمدەلگەن وسىنداي قۇرال شىققان. ورتاعاسىرلىق تاسىلدەگى ۇرشىقباستار از ەمەس ەكەن. ىشكى جانە سىرتقى بولىكتەردەن تابىلعان كەراميكا سىنىقتارى ءتىپتى كوپ. لاعىل, قىزعىلت سارى, گلازۋرلى, ورنەكتى جانە ارابشا جازۋى بار ىدىس بولشەكتەرى دە جەتىپ-ارتىلادى. مامان عالىمدار قىش ىدىستار بولشەكتەرىن شىراعدان, قۇم, قۇمىرا, تاباق, توستاعان, شاينەك, سفەروكونۋس, تاعىسىن-تاعىلارعا توپتاستىرادى. زەرتتەۋلەر, زەرتحانالارداعى تالداۋلار ناتيجەلەرى ىدىستاردىڭ كەيبىرەۋلەرى قاراحاندىقتار, بازبىرەۋلەرى موڭعول داۋىرلەرىنە ءتان ەكەنىن دايەكتەگەن.
شىنىدان جاسالعان قۇندى بۇيىمدار قاتارىندا لاعىل كوك, جاسىل جانە اق ءتۇستى ىدىستار سىنىقتارىن ايرىقشا اتاۋعا كەرەك. قىش تۇتقانىڭ دا وزگەشەلىگى كوپ. باس جاعى بۇراندالى, اياق جاعى ورنەكتى. ءتۇرلى-ءتۇستى تەمىر قورىتپالار, نايزا, سۇڭگى, قانجار, جەبە, تاعى باسقا قارۋ-جاراق, سونداي-اق قازان-وشاق, اياق-تاباق جاساۋ ءۇشىن ازىرلەنگەن بولشەكتەر بار. اسىرەسە تەمىردەن ءتورت بۇرىشتى ەتىپ قۇيىلعان كونە ءتوس ەرەكشە نازار اۋدارادى. زەرتتەۋشىلەر مۇنداي ءتوستىڭ قازاقستاندا العاش رەت تابىلىپ وتىرعانىن ايتۋدا. ۇستانىڭ ءتوستى ۇزاق جىل پايدالانعانى بالعانىڭ ىزدەرىنەن بايقالادى. سۇڭگىنىڭ ۇشى, جەبەنىڭ ۇشى, تەمىردەن جاسالعان سەلەبە, سونىمەن قاتار ەسكىرگەن مونەتا دا تابىلىپ وتىر.
قىسقارتىپ قورىتقاندا, قازبا جۇمىستارى بارىسىندا ەسكەرتكىشتىڭ تونالىپ, بۇزىلعاندىعى انىقتالعان. قۇندى بۇيىمدار اكەتىلگەن. قۇرىلىستىڭ ساۋلەتتىك ساپاسىنا ۇلكەن زيان كەلگەن. كەيىننەن ءبارى توپىراق استىنا كومىلىپ قالعان. اۋەلگىدە اۋليە تۇتقان حالىق قورعاپ, قاسيەت تۇتقانىمەن, كەيىنگى كەڭەستىك كەزەڭدەردە ق ۇلىپتاس تا توپىراق ۇيىندىلەرىمەن كومىلىپ كەتە بارعان. ماماندار ەسكەرتكىش قۇرىلىسى مەن ارتەفاكتىلەردى سارالاي كەلە, اۋليەگە ارنالعان كەسەنە بولۋى مۇمكىن دەگەن قورىتىندىعا كەلدى. اباي اۋىلىنىڭ استى ح-ءحىىى عاسىرلارداعى تورتكۇل, شاراپكەنت, قاراباستاۋ, باسقا دا وسى ماڭايداعى قالالار سياقتى مەرەيلى مەكەن بولعان.
حالقىمىزدا كونەدەن جەتكەن «سايرامدا سانسىز باب, وتىراردا وتىز باب, تۇركىستاندا تۇمەن باب» دەگەن ءسوز بار. ولاردىڭ ىشىندە ءبىز ىسقاق باب, ارىستان باب سياقتى اۋليەلەردى عانا بىلەمىز. كوبىنىڭ ەسىمى دە, كەسەنەسى دە ساقتالماعان. ال نۇران بابتىڭ كونە ق ۇلىپتاسى بابتار مەن بابالارعا قاتىستى تاريحتىڭ تىڭ بەتتەرىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن سياقتى دەيدى عالىمدار. باب ءسوزى ارابتارعا, بابا ءسوزى تۇركىلەرگە تابىنداۋ ەكەنى ايان. بەلگىلى ءدىنتانۋشى-عالىم ءزارىپباي وراز-باي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, نۇران – اللانىڭ «نۇر» سيپاتىنا اينا بولعان, پايعامباردىڭ نۇرىن جەتكىزۋشى, اۋليەلىكتىڭ شىڭىنا جەتكەن قۇتب-تۇلعاعا قاتىستى تەڭەۋ ەكەن.
تاريحتان بەلگىلى, پايعامبارلار, اۋليەلەر مەن بيلەۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى ۇستالىقپەن, زەرگەرلىكپەن اينالىسقان. ماسەلەن ءداۋىت پايعامبار قارۋ-جاراقتىڭ ءپىرى سانالعان. مۇحاممەد نۇران بابانىڭ دا اۋليەلىك قاسيەتىنەن بولەك ونىڭ جاۋىنگەر ءارى ۇستا بولعانى انىق بايقالادى. ۇستالىق ۇلاعاتتارىن ەسكەرتكىشتەن تابىلعان زاتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, وزگەشە ءتوس دالەلدەيدى. ءتوس ۇستانىڭ نەگىزگى قۇرالى, ءارى ۇستالىقتىڭ باستى بەلگىسى سانالعان. ءداستۇرلى قازاق ەتنوگرافياسىندا ءتوس ءتۇرلى قاراۋ كۇشتەردەن ساقتايدى دەپ قاسيەت تۇتقان. جاۋىنگەرلىگىنىڭ ايعاقتارى – سۇڭگى, سەلەبە, جەبە, كەزدىك, قالقان سياقتى بەس قارۋ. ءتورتىنشى سيپاتى اۋليە بۇلاق دەسەك, ماماندار قازبا جۇمىستارىن تامامداعاندا, بۇلاق پايدا بولعان. ىشكى بولمە سۋعا تولعان. ارىستان باب, قوجا احمەت ياساۋي, ۇكاش اتا, تاعى باسقا اۋليەلەر كەسەنەلەرى, مازارلارى, بەيىتتەرى جاندارىندا اۋليە بۇلاقتار بار ەكەنى بەلگىلى. قازاق بايتاعىندا اۋليەباستاۋ, اۋليەكول, اۋليەبۇلاق كوپ. ءالديباستاۋ اتاۋى دا وسى اۋليەمەن استاسىپ جاتقان بولار, بالكىم...
قاريالاردىڭ ايتۋىنشا, ءحىح عاسىردا بوزتورعاي اسۋىنىڭ اۋزىنا, پىستەلى اۋىلىنا, اسىرەسە اباي اۋىلىنا قوجالار كوشىپ كەلىپ, تۇراقتاي باستاعان. مۇنداي جاعداياتتار قازاق قوعامىندا ءجيى كەزدەسكەن. ولار مەشىت-مەدرەسەلەر سالىپ, ءدىني-اعارتۋشىلىقپەن اينالىسقان. ءبىر عانا دالەل. تارازداعى قاراحان بابا كەسەنەسى جانىنان ءحىى عاسىرعا جاتاتىن مەشىت تابىلعان. مۇحاممەد نۇران بابا قۇلپىتاسى تابىلعان توڭىرەكتەردە قوجالار وتباسىلارى جيىرەك قونىستانعان. ولار دا ءدىني-اعارتۋشىلىقپەن اينالىسقان.
ايتپاقشى, اباي اۋىلىنداعى التىنسارين اتىنداعى جەتىجىلدىق مەكتەپتە وقىعانىمىزدا, قوجا احمەت دەيتۇعىن اتامىز بولۋشى ەدى. ءوزى وتە ءبىلىمدى, كاتتا مولدا بولاتىن. ينتەرناتتا ءجۇرىپ, اۋىرىپ قالساق, اعايلاردان جاسىرىنىپ, سول كىسىگە باراتىنبىز. دەم سالىپ, وقىپ, ۇشكىرىپ كەپ-كەپ جىبەرسە, سەرگىپ سالا بەرەتىنبىز. نۇرحان اعاي: ء«اي, قۋلار, قوجاعا باردىڭدار, ءا-ءا» دەپ قوياتىن. قوجا احمەت اتامىزدىڭ كوككوزدەۋ ۇلى حابيبوللا بىزبەن بىرگە وقيتىن. وتە-موتە ءتارتىپتى, سالماقتى-تۇعىن. قاتتى ايازداردا اياعىنا ءماسى-كەبىس كيىپ كەلەتىن. كلاسىمىزداعى ءاليما, سۇلۋشاش, ءۇرزادا, نيەتكۇل سياقتى قىزدار «مولدا!», «مولدا!» دەپ مازاقتاپ كۇلەتىن. حابيبوللا تۇك ەستىمەگەندەي, جايباراقات جىمياتىن. ءماسى-كەبىس ءمانىستى شىعار-اۋ, ەكى بەتى قىپ-قىزىل بولاتىن. ال ەسكى-قۇسقىلاۋ كەرزى ەتىك كيگەن ينتەرناتتىڭ بالالارى سالقىن سىنىپ بولمەسىندە سۇرقايلانىپ, دىردەكتەپ وتىرار ەدىك.
سونىمەن بۇگىنگى كوكبۇلاقتان, كەشەگى ءالديباستاۋدان ەرەكشە ەسكەرتكىش, جاڭا تاريحي جادىگەر تابىلدى. بىزدىڭشە, مۇحاممەد نۇران باب اۋليە قۇلپىتاسىنىڭ قۇندىلىعى قاسيەتتى. باسقا دا دۇنيەلەردىڭ ءباسى بيىك. باعاسى جوعارى. وسىناۋ وراسان ورنى بار ەسكەرتكىش شىققان باۋ-باقشانىڭ بايىرعى باعبانى – ءبىزدىڭ كلاسس جەتەكشىمىز, ينتەرنات تاربيەشىسى نۇرحان اعاي. ول كىسى وسىدان ءبىراز عانا جىل بۇرىن, توقسان جاسقا جاقىنداپ بارىپ, باقيلىق بولدى. نۇران بابادان نۇرحان اعاي ۇرپاقتارىنا دەيىن مىڭ جىل بويى جاسىرىنىپ جاتقان جادىگەر عوي بۇل!
قايران قازاقتىڭ ۇلى دالاسىندا قانشاما قۇپيالار بار دەسەڭىزشى...
مارحابات بايعۇت
