قوعام • 09 جەلتوقسان، 2019

قازاقستاندا دەنساۋلىقتى ساقتاۋدىڭ، نىعايتۋدىڭ جانە ساۋىقتىرۋدىڭ جاڭا جۇيەسى جاسالدى

48 رەتكورسەتىلدى

دەنساۋلىق ساقتاۋ تەتىكتەرىن انىقتاۋ، سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ، اۋرۋدىڭ الدىن الۋ جانە ادامداردى ساۋىقتىرۋ پروفيلاكتيكالىق مەديتسينانىڭ باستى مىندەتى.

بۇل تۇرعىدا دەنساۋلىق ساق­تاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ما­ڭىزدى باعىت بولىپ تۇر، ويتكەنى ددۇ دەرەكتەرى بويىنشا دەننىڭ ساۋ بولۋى 49-53% ءومىر سالتىنا، 18-23% تۇقىم قۋالايتىن فاكتورلارعا، 17-20% سىرتقى ورتا فاكتورلارعا جانە 8-10%-ى عانا دەنساۋلىق ساقتاۋ جاعدايىنا بايلانىستى ەكەن.

وسىنىڭ بارلىعى ادامنىڭ ءوز دەنساۋلىعى ءۇشىن جەكە جاۋاپ­كەرشىلىگىنىڭ قانشالىقتى ماڭىز­دى ەكەنىن كورسەتەدى جانە ءبىر مەز­گىلدە قانداي قاينار-كوزدەر­دى پايدالانۋعا بولاتىنىن ۇيرە­تەدى. ءدال وسى سالاماتتى ءومىر سالتى تەك اۋرۋدى جويىپ قا­نا قوي­­مايدى، سونىمەن قاتار وڭتاي­لى دەنساۋلىقتى – فيزي­كا­لىق، پسيحي­كالىق جانە رۋحاني  دامىتادى.

سوڭعى 60 جىلدا عىلىمي-زەرت­تەۋلەر كوپتەپ جۇرگىزىلدى جانە الىن­عان ناتيجەلەر ءبىر قورىتىن­دىعا اكەلەدى: ءبىز قالاي ءومىر سۇرە­مىز، نەمەن تاماقتانامىز، قانداي ءىس-ارە­كەتتەر جاسايمىز، نە ويلاي­مىز، نەگە سەنەمىز، وسىنىڭ بار­لى­عى ءبىزدىڭ دەنساۋلىعىمىزدى جانە ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن بەلگىلەيدى.

ال مەملەكەتتىڭ قوعامدىق دەن­ساۋلىقتى ساقتاۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك پروگرەسپەن كوتەرىلۋى ءتيىس.

ءبىزدىڭ كوپجىلدىق جۇمىس تاجىريبەمىز (10 مىڭنان استام مەدي­تسينالىق-بيولوگيالىق زەرتتەۋ) حالىقتىڭ ءارتۇرلى توپتارىن مەديتسينالىق كۋالاندىرۋدىڭ قولدانىستاعى پراكتيكاسى تالاپتارعا جاۋاپ بەرمەيتىنىن كورسەتەدى، ويتكەنى دارىگەر ناقتى ۋاقىت ارالىعىندا اۋرۋدىڭ بولۋىن نەمەسە بولماۋىن انىقتايدى، تەك اۋرۋ بەلگىلەرىنە قاراي كوڭىل اۋدارىلادى دا، دەنساۋلىق دەڭگەيىن، ونىڭ تاعامدىق ستاتۋسىن، قاۋىپ فاكتورلارىنىڭ بولۋىن نەمەسە بولماۋىن، ىشكى جانە سىرتقى ورتانىڭ جاعدايلارىنا بايلانىستى اعزانىڭ بەيىمدەلۋ رەاكتسياسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەيدى جانە پسيحيكالىق، سونىمەن قاتار مورالدىق دەن­ساۋلىق دەڭگەيىن انىقتامايدى.

جالپى، دەنساۋلىق تەك قانا ماقسات ەمەس، ءومىر سالتىنىڭ (جاع­دايىنىڭ) نەگىزگى بولىگى. ول بىزگە ەڭ الدىمەن كاسىبي جانە الەۋ­مەتتىك سالالاردا جوعارى جەتىس­تىك­تەرگە باعىتتالعان ومىرلىك ماق­ساتتارىمىزدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاجەت. الايدا، دەنساۋلىق بۇل ادامعا ءبىر رەت جانە ءومىر بويىنا الاتىن سىيلىق ەمەس، ول ءاربىر ادامنىڭ جانە قوعامداعى بارلىق ادامنىڭ سانالى مىنەز-قۇلقىنىڭ ناتيجەسى. وسى ۋاقىتقا دەيىن «دەنساۋلىق» تەرمينى ناقتى عىلىمي انىقتاماعا يە بولما­عان، ونسىز پروفيلاكتيكالىق مەديتسينانىڭ لوگيكاسىن ناقتى باقىلاۋعا بولمايدى. ددۇ جارعى­سىندا «دەنساۋلىق» دەپ «اۋرۋ نەمەسە فيزيكالىق اقاۋلار­دىڭ بولماۋى عانا ەمەس، تولىق فيزي­كالىق، رۋحاني جانە الەۋمەت­تىك ءال-اۋقاتتىڭ جاي-كۇيى» دەپ كور­سەتىلسە دە، بۇل انىقتاما­دا فۋن­دامەنتاليزم، پروفيلاك­تي­كالىق مەديتسينا پرينتسيپتەرى جوق.

ونى قالاي ولشەۋگە بولادى؟ مۇمكىن بۇل ادامنىڭ تولىققاندى دامۋىنا ىقپال ەتەتىن شارت بولار. ال دارىگەرلەر وسى انىقتامادان ەڭ ماڭىزدى جانە ناقتىسىن الدى – بۇل پروفيلاكتيكالىق تەك­سەرۋ­لەردىڭ نەگىزىنەن الىنعان اۋرۋلار مەن فيزيكالىق اقاۋلاردىڭ بول­ماۋى. سوندىقتان مەديتسينا ەم­دەۋ، گوسپيتالدىق، ستاتسيو­نار­لىق، ال سوڭعى ۋاقىتتاردا مامان­دان­دىرىلعان سالا بولىپ بارا جاتىر.

دەنساۋلىق تۇجىرىمداما­سى ءۇشىن عىلىمي بولجاۋ جانە دەنساۋلىقتى باعالاۋ ماسەلەسى، سونداي-اق دەنساۋلىقتى ساقتاۋ مەن نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن الدىن الۋ شارالارى ۇلكەن ماڭىزعا يە. جالپى، ادام دەنساۋلىعى ءۇش نەگىزگى كومپونەنتتەن تۇرا­دى: مورفو-فۋنكتسيونالدىق، في­زيكا-حيميالىق جانە پسيحوەمو­تسيونالدىق. كورسەتىلگەن كومپو­نەنت­تەردىڭ كەز كەلگەنىنىڭ ديس­فۋنك­تسياسى بۇكىل ءتىرى جۇيەدە تەڭ­گە­رىم­سىزدىككە اكەلەدى. بۇل كورسە­تىلگەن ديسفۋنكتسيا، ءوز كەزەگىندە، ولاردىڭ دەنساۋلىق فاكتورلارىنا بايلانىستى.

بۇل دەگەنىڭىز جاقسى تۇقىم قۋالاۋشىلىق، وتباسىن جوسپار­لاۋ مەن دەنساۋلىقتى باعالاۋ كەزىندە ەسكەرۋ قاجەت شارتتار، ءتيىستى ماتەريالدىق جاعدايعا قام­تاماسىز ەتىلۋى، دۇرىس تاماقتانۋ، ياعني تاماق ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى، تاماقتانۋ مادەنيەتىن ازىرلەۋى، جەتكىلىكتى، ادەكۆاتتى، جىنىستىق-جاس جاعدايىنا فيزيكالىق بەل­سەندىلىگى، تەڭگەرىمدى پسيحوەمو­تسيونالدىق جاعداي، ادەكۆاتتى يممۋنولوگيالىق رەاكتيۆتىلىك، ءتيىستى بەيىمدەلۋ مۇمكىندىگى، قا­لىپتى ەندو جانە ەكزو ەكولو­گيالىق جاعداي.

جوعارىدا اتالعان فاكتورلار – دەنساۋلىقتى ساقتاۋ جانە نىعايتۋ تەتىكتەرىنىڭ نەگىزى ناتي­جەسىندە ادام ءومىرىنىڭ ۇزاق­تى­عىن انىقتايدى. عىلىمي دەرەكتەر بويىنشا ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى – 120 جىل. الايدا، ءبىز مۇنداي جاسقا دەيىن ءومىر سۇرمەيمىز. نەلىكتەن؟

بىرىنشىدەن، سالاماتتى ءومىر سالتىنىڭ ناقتى قاعيداتتارى قالىپتاسپاعان، وندا ادامنىڭ ءتيىستى ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارىن، ما­دە­نيەتىن، ادەتىن جانە ونىڭ الەۋ­مەتتىك جاعدايىن ەسكەرۋ قاجەت.

ەكىنشىدەن، بارلىق جەردە تاماق­تانۋ رەجىمى مەن مادە­نيەتى بۇ­زىلعان، ءتيىمدى جانە تەڭدەستى­رىلگەن تاماقتانۋ پرينتسيپتەرى ساقتالمايدى.

ۇشىنشىدەن، سىرتقى جانە ىشكى ورتانىڭ قولايسىز فاكتور­لا­رىنىڭ اعزاعا ۇزاق اسەر ەتۋىنە جول بەرىلەدى. وكىنىشكە قاراي، ادامدار ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ دەنساۋلى­عىن تەك قيىنشىلىق تۋىنداعان جاعدايدا عانا قۇندىلىق رەتىندە باعالايدى. سوندىقتان وسى فاك­تورلاردىڭ اسەرىن بارىنشا ازايتۋ قاجەت; ياعني، كليماتتىق-گەو­گرافيالىق (نازار جەتكىلىكسىز)، مەحانيكالىق، حيميالىق، بيو­لو­گيالىق، الەۋمەتتىك جانە تاعى باسقا دا فاكتورلار ەسكەرىلۋى كەرەك. سوندىقتان دونوزولوگيالىق جاعدايدىڭ باستاپقى دامۋ بەل­گىلەرى تۋرالى حالىقتى حابار­دار ەتۋ قاجەت. اۋىر بەلگى­لەرىنە ارتىق سالماق نەمەسە ارىق­تاۋ، سوزىلمالى شارشاۋ، تۇراق­سىز فۋنكتسيونالدىق (اق، ءپۋلس­تىڭ، وكپەنىڭ جەلدەتكىش سىيىمدى­لىعى­نىڭ، بۇلشىق ەتتىڭ تونۋسى­نىڭ، ۇيقىنىڭ جانە ت.ب. وزگەرۋى) جانە بيوحيميالىق (گليۋكوزا، حولەستەرين، جالپى ليپيدتەر، قان اقۋىزى جانە ت. ب. قۇرامنىڭ وز­گەرۋى) كورسەتكىشتەر جاتادى.

ءبىزدىڭ جانە عىلىمي ادەبي مالىمەتتەردىڭ نەگىزىندە قازىر­گى ۋا­قىتتا ابسوليۋتتى دەنى ساۋ ادامدار جوق دەپ ايتۋعا بولادى. تەك 20%-دان اسپايتىن ادام سالىستىرمالى تۇردە ساۋ دەپ سانالۋى مۇمكىن، بىراق جوعارىدا كورسەتىلگەن كەز كەلگەن جۇكتەمە كەزىندە (فيزيكالىق، حيميالىق، الەۋمەتتىك، بيولوگيالىق) – ادام ساۋ ادامداردىڭ وسى ساناتىنان تۇسەدى، اۋرۋ الدى جاعدايىنا اۋىسادى. ادامداردىڭ 40%-ى ناشار، قاناعاتتانعىسىز بەيىمدەلۋ جاعدايىندا اعزا قورلارىنىڭ سارقىلۋى، الماسۋدىڭ تولىق بولماۋى جانە قولايسىز فاكتورلارعا قارسى تۇرا المايدى. بۇل جاعدايدا اعزا بار اۋرۋلاردى ءوز كۇشىمەن جەڭە المايدى. حالىقتىڭ تاعى 20%-ى (اعزاعا جاعىمسىز فاك­تورلاردىڭ قارقىندى جانە سوزىلمالى اسەرى ناتيجەسىندە) اۋرۋ الدى جانە اۋرۋلاردىڭ سوزىلمالى جاعدايىندا بولادى، ولاردىڭ سيمپتومدارىن ەمدەۋ ارقىلى جويۋ مۇمكىن ەمەس. ادامداردىڭ قالعان 20%-ى ساۋىقتىرۋعا كەل­مەيتىن ەكى نەمەسە ودان دا كوپ اسقىنۋلار مەزگىل-مەزگىل قيناي­تىن سوزىلمالى اۋرۋلارمەن اۋىرا­دى، ولار تەك ۋاقىتشا ءدارى-دار­­مەكپەن عانا ەمدەلىپ، جاعدايى جاق­­سارتىلىپ وتىرىلادى.

بۇل تۇرعىدا «قر حالقىنىڭ دەنساۋلىعىن قولداۋ جانە ساۋىق­تىرۋ جۇيەسىن» قۇرۋ – ماقساتقا ساي جانە كەلەشەگى زور باستاما. مىنە، وسى نەگىزدە (20 جىلدىق تاجي­ريبە نەگىزىندە) ەلىمىزدىڭ استاناسىندا 2019 جىلعى 21 قىر­كۇيەكتە «اۋرۋدىڭ الدىن الۋ جانە ءومىردى ۇزارتۋ» ورتالى­عى اشى­لىپ، ادامداردىڭ دەنساۋ­لىق كۇيىن انىقتاپ، ولاردى دەنساۋ­لىعىن ساقتاۋعا ۇيرەتىپ، ساۋىق­تان­دى­راتىن جۇمىستار باستالدى.

 

ەربولات دالەنوۆ، 

پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

بالالىق شاقتىڭ كورمەسى

قوعام • بۇگىن، 15:56

قىلقالامنىڭ ۇشىنداعى بۋراباي

ايماقتار • بۇگىن، 15:25

اقمولادا براكونەرلەر قۇرىقتالدى

ايماقتار • بۇگىن، 15:18

ۇلى حاكىم ۇلاعاتى ۇرپاققا ۇلگى

رۋحانيات • بۇگىن، 15:09

انا ءتىلى – ارىم دەيتىن جاستار كوپ

قازاقستان • بۇگىن، 09:21

«اقىلعا ساۋلە قونباسا...»

قوعام • بۇگىن، 08:03

قاتىگەزدىك قايدان شىعادى؟!

قوعام • بۇگىن، 07:46

حيرۋرگ، عالىم، قالامگەر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:38

اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالدى

قوعام • بۇگىن، 07:34

تالاپتى جەتەر مۇراتقا

سۇحبات • بۇگىن، 07:27

ليۆيا ءتۇيىنى شەشىلە مە؟

الەم • بۇگىن، 07:17

تەلقوڭىر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:12

بالالار وينايتىن الاڭقاي جوق

ايماقتار • بۇگىن، 07:11

اقباس سيىردان ارتىعى جوق

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:03

جول مۇراتى – ەل قۋاتى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:00

دەموگرافيا دابىلى

قوعام • بۇگىن، 06:56

حاكىم كىتابى – حالىققا

ايماقتار • بۇگىن، 06:55

ۇقساس جاڭالىقتار