بۇل تۇرعىدا دەنساۋلىق ساقتاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى باعىت بولىپ تۇر, ويتكەنى ددۇ دەرەكتەرى بويىنشا دەننىڭ ساۋ بولۋى 49-53% ءومىر سالتىنا, 18-23% تۇقىم قۋالايتىن فاكتورلارعا, 17-20% سىرتقى ورتا فاكتورلارعا جانە 8-10%-ى عانا دەنساۋلىق ساقتاۋ جاعدايىنا بايلانىستى ەكەن.
وسىنىڭ بارلىعى ادامنىڭ ءوز دەنساۋلىعى ءۇشىن جەكە جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى جانە ءبىر مەزگىلدە قانداي قاينار-كوزدەردى پايدالانۋعا بولاتىنىن ۇيرەتەدى. ءدال وسى سالاماتتى ءومىر سالتى تەك اۋرۋدى جويىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار وڭتايلى دەنساۋلىقتى – فيزيكالىق, پسيحيكالىق جانە رۋحاني دامىتادى.
سوڭعى 60 جىلدا عىلىمي-زەرتتەۋلەر كوپتەپ جۇرگىزىلدى جانە الىنعان ناتيجەلەر ءبىر قورىتىندىعا اكەلەدى: ءبىز قالاي ءومىر سۇرەمىز, نەمەن تاماقتانامىز, قانداي ءىس-ارەكەتتەر جاسايمىز, نە ويلايمىز, نەگە سەنەمىز, وسىنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ دەنساۋلىعىمىزدى جانە ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن بەلگىلەيدى.
ال مەملەكەتتىڭ قوعامدىق دەنساۋلىقتى ساقتاۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك پروگرەسپەن كوتەرىلۋى ءتيىس.
ءبىزدىڭ كوپجىلدىق جۇمىس تاجىريبەمىز (10 مىڭنان استام مەديتسينالىق-بيولوگيالىق زەرتتەۋ) حالىقتىڭ ءارتۇرلى توپتارىن مەديتسينالىق كۋالاندىرۋدىڭ قولدانىستاعى پراكتيكاسى تالاپتارعا جاۋاپ بەرمەيتىنىن كورسەتەدى, ويتكەنى دارىگەر ناقتى ۋاقىت ارالىعىندا اۋرۋدىڭ بولۋىن نەمەسە بولماۋىن انىقتايدى, تەك اۋرۋ بەلگىلەرىنە قاراي كوڭىل اۋدارىلادى دا, دەنساۋلىق دەڭگەيىن, ونىڭ تاعامدىق ستاتۋسىن, قاۋىپ فاكتورلارىنىڭ بولۋىن نەمەسە بولماۋىن, ىشكى جانە سىرتقى ورتانىڭ جاعدايلارىنا بايلانىستى اعزانىڭ بەيىمدەلۋ رەاكتسياسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرمەيدى جانە پسيحيكالىق, سونىمەن قاتار مورالدىق دەنساۋلىق دەڭگەيىن انىقتامايدى.
جالپى, دەنساۋلىق تەك قانا ماقسات ەمەس, ءومىر سالتىنىڭ (جاعدايىنىڭ) نەگىزگى بولىگى. ول بىزگە ەڭ الدىمەن كاسىبي جانە الەۋمەتتىك سالالاردا جوعارى جەتىستىكتەرگە باعىتتالعان ومىرلىك ماقساتتارىمىزدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاجەت. الايدا, دەنساۋلىق بۇل ادامعا ءبىر رەت جانە ءومىر بويىنا الاتىن سىيلىق ەمەس, ول ءاربىر ادامنىڭ جانە قوعامداعى بارلىق ادامنىڭ سانالى مىنەز-قۇلقىنىڭ ناتيجەسى. وسى ۋاقىتقا دەيىن «دەنساۋلىق» تەرمينى ناقتى عىلىمي انىقتاماعا يە بولماعان, ونسىز پروفيلاكتيكالىق مەديتسينانىڭ لوگيكاسىن ناقتى باقىلاۋعا بولمايدى. ددۇ جارعىسىندا «دەنساۋلىق» دەپ «اۋرۋ نەمەسە فيزيكالىق اقاۋلاردىڭ بولماۋى عانا ەمەس, تولىق فيزيكالىق, رۋحاني جانە الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتتىڭ جاي-كۇيى» دەپ كورسەتىلسە دە, بۇل انىقتامادا فۋندامەنتاليزم, پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا پرينتسيپتەرى جوق.
ونى قالاي ولشەۋگە بولادى؟ مۇمكىن بۇل ادامنىڭ تولىققاندى دامۋىنا ىقپال ەتەتىن شارت بولار. ال دارىگەرلەر وسى انىقتامادان ەڭ ماڭىزدى جانە ناقتىسىن الدى – بۇل پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋلەردىڭ نەگىزىنەن الىنعان اۋرۋلار مەن فيزيكالىق اقاۋلاردىڭ بولماۋى. سوندىقتان مەديتسينا ەمدەۋ, گوسپيتالدىق, ستاتسيونارلىق, ال سوڭعى ۋاقىتتاردا مامانداندىرىلعان سالا بولىپ بارا جاتىر.
دەنساۋلىق تۇجىرىمداماسى ءۇشىن عىلىمي بولجاۋ جانە دەنساۋلىقتى باعالاۋ ماسەلەسى, سونداي-اق دەنساۋلىقتى ساقتاۋ مەن نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن الدىن الۋ شارالارى ۇلكەن ماڭىزعا يە. جالپى, ادام دەنساۋلىعى ءۇش نەگىزگى كومپونەنتتەن تۇرادى: مورفو-فۋنكتسيونالدىق, فيزيكا-حيميالىق جانە پسيحوەموتسيونالدىق. كورسەتىلگەن كومپونەنتتەردىڭ كەز كەلگەنىنىڭ ديسفۋنكتسياسى بۇكىل ءتىرى جۇيەدە تەڭگەرىمسىزدىككە اكەلەدى. بۇل كورسەتىلگەن ديسفۋنكتسيا, ءوز كەزەگىندە, ولاردىڭ دەنساۋلىق فاكتورلارىنا بايلانىستى.
بۇل دەگەنىڭىز جاقسى تۇقىم قۋالاۋشىلىق, وتباسىن جوسپارلاۋ مەن دەنساۋلىقتى باعالاۋ كەزىندە ەسكەرۋ قاجەت شارتتار, ءتيىستى ماتەريالدىق جاعدايعا قامتاماسىز ەتىلۋى, دۇرىس تاماقتانۋ, ياعني تاماق ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى, تاماقتانۋ مادەنيەتىن ازىرلەۋى, جەتكىلىكتى, ادەكۆاتتى, جىنىستىق-جاس جاعدايىنا فيزيكالىق بەلسەندىلىگى, تەڭگەرىمدى پسيحوەموتسيونالدىق جاعداي, ادەكۆاتتى يممۋنولوگيالىق رەاكتيۆتىلىك, ءتيىستى بەيىمدەلۋ مۇمكىندىگى, قالىپتى ەندو جانە ەكزو ەكولوگيالىق جاعداي.
جوعارىدا اتالعان فاكتورلار – دەنساۋلىقتى ساقتاۋ جانە نىعايتۋ تەتىكتەرىنىڭ نەگىزى ناتيجەسىندە ادام ءومىرىنىڭ ۇزاقتىعىن انىقتايدى. عىلىمي دەرەكتەر بويىنشا ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى – 120 جىل. الايدا, ءبىز مۇنداي جاسقا دەيىن ءومىر سۇرمەيمىز. نەلىكتەن؟
بىرىنشىدەن, سالاماتتى ءومىر سالتىنىڭ ناقتى قاعيداتتارى قالىپتاسپاعان, وندا ادامنىڭ ءتيىستى ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارىن, مادەنيەتىن, ادەتىن جانە ونىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن ەسكەرۋ قاجەت.
ەكىنشىدەن, بارلىق جەردە تاماقتانۋ رەجىمى مەن مادەنيەتى بۇزىلعان, ءتيىمدى جانە تەڭدەستىرىلگەن تاماقتانۋ پرينتسيپتەرى ساقتالمايدى.
ۇشىنشىدەن, سىرتقى جانە ىشكى ورتانىڭ قولايسىز فاكتورلارىنىڭ اعزاعا ۇزاق اسەر ەتۋىنە جول بەرىلەدى. وكىنىشكە قاراي, ادامدار ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ دەنساۋلىعىن تەك قيىنشىلىق تۋىنداعان جاعدايدا عانا قۇندىلىق رەتىندە باعالايدى. سوندىقتان وسى فاكتورلاردىڭ اسەرىن بارىنشا ازايتۋ قاجەت; ياعني, كليماتتىق-گەوگرافيالىق (نازار جەتكىلىكسىز), مەحانيكالىق, حيميالىق, بيولوگيالىق, الەۋمەتتىك جانە تاعى باسقا دا فاكتورلار ەسكەرىلۋى كەرەك. سوندىقتان دونوزولوگيالىق جاعدايدىڭ باستاپقى دامۋ بەلگىلەرى تۋرالى حالىقتى حاباردار ەتۋ قاجەت. اۋىر بەلگىلەرىنە ارتىق سالماق نەمەسە ارىقتاۋ, سوزىلمالى شارشاۋ, تۇراقسىز فۋنكتسيونالدىق (اق, ءپۋلستىڭ, وكپەنىڭ جەلدەتكىش سىيىمدىلىعىنىڭ, بۇلشىق ەتتىڭ تونۋسىنىڭ, ۇيقىنىڭ جانە ت.ب. وزگەرۋى) جانە بيوحيميالىق (گليۋكوزا, حولەستەرين, جالپى ليپيدتەر, قان اقۋىزى جانە ت. ب. قۇرامنىڭ وزگەرۋى) كورسەتكىشتەر جاتادى.
ءبىزدىڭ جانە عىلىمي ادەبي مالىمەتتەردىڭ نەگىزىندە قازىرگى ۋاقىتتا ابسوليۋتتى دەنى ساۋ ادامدار جوق دەپ ايتۋعا بولادى. تەك 20%-دان اسپايتىن ادام سالىستىرمالى تۇردە ساۋ دەپ سانالۋى مۇمكىن, بىراق جوعارىدا كورسەتىلگەن كەز كەلگەن جۇكتەمە كەزىندە (فيزيكالىق, حيميالىق, الەۋمەتتىك, بيولوگيالىق) – ادام ساۋ ادامداردىڭ وسى ساناتىنان تۇسەدى, اۋرۋ الدى جاعدايىنا اۋىسادى. ادامداردىڭ 40%-ى ناشار, قاناعاتتانعىسىز بەيىمدەلۋ جاعدايىندا اعزا قورلارىنىڭ سارقىلۋى, الماسۋدىڭ تولىق بولماۋى جانە قولايسىز فاكتورلارعا قارسى تۇرا المايدى. بۇل جاعدايدا اعزا بار اۋرۋلاردى ءوز كۇشىمەن جەڭە المايدى. حالىقتىڭ تاعى 20%-ى (اعزاعا جاعىمسىز فاكتورلاردىڭ قارقىندى جانە سوزىلمالى اسەرى ناتيجەسىندە) اۋرۋ الدى جانە اۋرۋلاردىڭ سوزىلمالى جاعدايىندا بولادى, ولاردىڭ سيمپتومدارىن ەمدەۋ ارقىلى جويۋ مۇمكىن ەمەس. ادامداردىڭ قالعان 20%-ى ساۋىقتىرۋعا كەلمەيتىن ەكى نەمەسە ودان دا كوپ اسقىنۋلار مەزگىل-مەزگىل قينايتىن سوزىلمالى اۋرۋلارمەن اۋىرادى, ولار تەك ۋاقىتشا ءدارى-دارمەكپەن عانا ەمدەلىپ, جاعدايى جاقسارتىلىپ وتىرىلادى.
بۇل تۇرعىدا «قر حالقىنىڭ دەنساۋلىعىن قولداۋ جانە ساۋىقتىرۋ جۇيەسىن» قۇرۋ – ماقساتقا ساي جانە كەلەشەگى زور باستاما. مىنە, وسى نەگىزدە (20 جىلدىق تاجيريبە نەگىزىندە) ەلىمىزدىڭ استاناسىندا 2019 جىلعى 21 قىركۇيەكتە «اۋرۋدىڭ الدىن الۋ جانە ءومىردى ۇزارتۋ» ورتالىعى اشىلىپ, ادامداردىڭ دەنساۋلىق كۇيىن انىقتاپ, ولاردى دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا ۇيرەتىپ, ساۋىقتاندىراتىن جۇمىستار باستالدى.
ەربولات دالەنوۆ,
پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
