كۇنى كەشە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, ەڭبەك ەرى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان ء«ابىش كەكىلباەۆ جانە ۇلى دالا رۋحانياتى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ۇعا اكادەميگى ەرلان سىدىقوۆتىڭ مودەراتورلىعىمەن وتكەن جيىنعا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, شەتەل جانە قازاق زيالىلارى, قاتىستى. ماڭعىستاۋ وبلىسىنان ارنايى دەلەگاتسيا كەلدى.
جيىن بەتاشارىندا ء«ا.كەكىلباەۆ كەڭىستىگى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساعان مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ: «بيىل ەلىمىزدىڭ رۋحانياتى ءۇشىن ء«ابىش كەكىلباەۆ جىلى» بولدى دەسەك, ارينە قاتەلەسپەيمىز. بۇل حالىقتىڭ اياۋلى پەرزەنتىنە دەگەن شەكسىز قۇرمەتى مەن بيىك باعاسى. بارشاڭىز بىلەسىزدەر, كەمەڭگەر جازۋشىنىڭ 80 جىلدىعى تۋعان جەرىندە عانا ەمەس, ۇلان-عايىر ەلىمىزدىڭ وزگە دە وڭىرلەرىندە كەڭىنەن اتالىپ ءوتىلدى. وسى ورايدا ءابىش اعانىڭ تاريحي تۇلعاسى مەن ءبىرتۋار بولمىسىن, ءبىتىمىن ايقىنداي تۇسەتىن نەبىر ءىس-شارالارعا كۋا بولدىق. اقتاۋ قالاسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتىلىپ, وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيى ءابىش اعامىزدىڭ اتىمەن اتالدى. ءسوز زەرگەرىنىڭ تۋعان جەرىندە حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالى ءوتتى. ونەگەلى ءومىرىنىڭ باسىم بولىگى وتكەن الماتى قالاسىندا اسەم كوشەلەردىڭ بىرىنە ءابىش كەكىلباي ۇلى ەسىمى بەرىلدى. العاشقى ء«ابىش وقۋلارى» جانە ء«ابىش الەمى» اتتى وقۋ كونگرەسى مارەسىنە جەتتى. جەر-جەردە القالى جيىندار مەن كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلدى. ارينە, ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ قايراتكەرلىك بەينەسى مەن ويشىل بەينەسى تۋرالى سانالى ءسوز, پايىمدى پىكىر وسى 80 جىلدىقپەن توقتامايدى», دەگەن مەملەكەتتىك حاتشى قالامگەر شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋدا ءالى دە تولايىم ىستەر جاسالاتىنىن جەتكىزدى.
«اساۋ تەڭىزدەگى الىپ كەمەنىڭ بايسالدى جۇزگەنى سياقتى, ءابىش كەكىلباەۆتىڭ اقىل-وي تەبىرەنىسى دە ەشبىر تولقىن بەتىن قايتارا المايتىن سالماقتى قۇبىلىسقا ۇقسايدى. «مەن ادەبيەتشى بولماسام, ساياساتقا كەلمەس ەم. سۋرەتكەر بولماسام, كۇرەسكەر دە بولماس ەم» دەگەن ءسوز – ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ ومىرلىك كرەدوسى, اينىماس اقيقاتى ەدى. شىندىق پەن شىنايىلىقتى, ادالدىق پەن اقيقاتتى تۇعىر ەتكەن تۋراشىل تۇلعا ءاردايىم حالىقتىڭ ۇدەسى مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن بيىك قوياتىن», دەدى ول.
تاۋەلسىز ەل بولىپ قالىپتاسۋداعى قىسىلتاياڭ تۇستاعى كوسەمسوز شەبەرىنىڭ كەمەل قىزمەتىن ايتقان قر ۇعا اكادەميگى جابايحان ءابدىلدين: ء«ابىش كەكىلباەۆ تەك تالانتتى جازۋشى ەمەس. ول راسىندا دا مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى. اسىرەسە ءابىشتىڭ ەلدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. بۇعان قوسا قازاقتىڭ تاۋەلسىز ەل اتانىپ, ەڭسە تىكتەۋىنە بىردەن-ءبىر رۋحاني ءھام ساياسي ىقپالىن تيگىزدى», دەپ جازۋشىمەن بىرگە وتكەن قىزمەتتىك جىلدارى جايلى باياندادى.
ءابىشتى العاش رەت كەزدەستىرگەن وقيعاسىن بايان ەتكەن, تاياۋدا عانا 95 جاس مەرەيتويى وتكەن قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ: «اناۋ الپىسىنشى, بەرى سالعاندا 1964 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاريالانعان «قان مەن تەردىڭ» ءبىرىنشى نۇسقاسىن قازۇۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى تالقىلاعان. باسقارعان – زەينوللا قابدولوۆ. بايانداماشى ستۋدەنت ەكەن. قازىر دە كوز الدىمدا. قىزىل شىت كويلەكتىڭ جاۋىرىنى مەن ەكى يىعىنىڭ ءتۇسى كۇن جەپ, بوياۋى وڭىپ, بوزارا باستاپتى. بۇيرا شاش, ۇرپەك باس, قولى سيديعان قاعىلەز, ارىق قارا بالا ەكەن. سونىسىنا قاراماستان ەلپىلدەك ەمەس ەكەن ءوزى. قايتا تۋماي جاتىپ ونىڭ شيدەي قول-اياعىنىڭ سۇيەك-ساياعىنا قورعاسىن قۇيىپ قويعانداي, ارجاعىندا ءازىر ءبىز بىلە بەرمەيتىن الدەبىر مىعىم, نىعىز سالماق جاتقانداي. بىراق ءوزىن كەسىرلەۋ مىنەزى بار دەپ ويلادىم. ءوزى دە كەكىرەيىپ تۇرىپ بايانداما جاسادى. «قان مەن تەر» دەدى دە, ءسال توقتاپ, قوڭىر داۋسىن كوتەرىپ: «بۇكىل تىرلىكتىڭ سالماعىن ارقالاعان وسى ەكى سوزبەن اتالعاندىقتان جازۋشى نۇرپەيىسوۆ جاڭا رومانىنىڭ كوتەرگەن ماسەلەسى دە, كورسەتپەك بولعان ءداۋىرى دە ەرەكشە ەلەۋلى شىعار دەپ ويلاپ ەدىم», دەدى ءابىش. ء«اي, باسە, كەكىرەيەتىن رەتىڭ بار ەكەن, بالا» دەدىم ىشىمنەن. مىنا قول-اياعى شيديگەن ۇرپەكباس بالانىڭ اۋزىنان شىققان جاڭاعى ءبىر عانا سويلەم شىنىمەن مەنى قاتتى ويلاندىرىپ تاستادى. مىناۋ قۇددى باسىنا بۇعالىق تۇسپەگەن اساۋ اتتىڭ سالعان جەردەن بىردەن شوقتىعىنا جارماسىپ, تىرپ ەتكىزبەي ۇستاپ تۇرىپ, ءوزىنىڭ ىرقىنا وپ-وڭاي كوندىرىپ العانداي بولدى», دەپ اڭگىمەسىن جالعادى قارت ابىز.
«ەرتەڭىنە جاڭاعى بالانىڭ بايانداماسىن سۇراپ الدىم. اسا زەيىن قويىپ, شۇقشيىپ وقىدىم. مىنا بالا ۇستازدان ءدارىس الىپ جۇرگەن شاكىرتتەن گورى قولىنا قالام ۇستاعان ءبىز سياقتىلاردىڭ وزىنە ءدارىس بەرەتىن دارەجەگە كوتەرىلىپ قالعان ادەبيەت ادامىنىڭ ار جاق-بەر جاعىندا, قانشا زاماننان بەرى قوردالانىپ جاتقان ءىلىم-ءبىلىمدى ابدەن يگەرگەن بە ءوزى؟! كوردىڭ بە, قارشاداي بولىپ الىپ ماعان دا ءوز بيىگىندە تۇرىپ الدىمدى وراپ, كەڭەس بەرۋدەن تايسالاتىن ءتۇرى جوق. سول باياندامامدى كەيىن قوبىرسىپ جاتقان كابينەتىمدەگى كوپ قاعازدىڭ اراسىنان ىزدەپ تابا المادىم», دەپ كوپشىلىككە «كازپراۆدانىڭ» الداعى سانىندا شىعاتىن ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ 70 جىلدىعىندا جاساعان بايانداماسىن وقىدى.
يسپانيالىق فيلولوگ حۋليو نوۆيللو سانچەس دە پەدرو ءابىش كەكىلباي ۇلى تۆورچەستۆوسى تۋرالى ويىمەن ءبولىستى. «العاش رەت ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ «اڭىزدىڭ اقىرى» رومانىن اعىلشىن تىلىندە وقىدىم. ونىڭ شىعارمالارى الەم وقىرماندارى ءۇشىن وتە وزەكتى. الەمنىڭ بىرنەشە تىلىنە اۋدارىلۋى دا سوندىقتان», دەدى شەتەلدىك ادەبيەتشى.
« ۇلى دالا جانە ءا.كەكىلباەۆ تۇلعاسى» تاقىرىبىندا سويلەگەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مىرزاتاي جولداسبەكوۆ: «وسىعان دەيىن ەشبىر قازاق جازۋشىسىنىڭ تويى ءار وڭىردە وسىلاي ەكى اي بويى تويلانىپ كورگەن ەمەس. ءاۋ دەيتىننىڭ ءبارى ساحنا تورىندە تايراڭداپ جۇرگەندە, قوعامدا جازۋشىلار مەن عالىمداردىڭ, ادەبيەتتىڭ بەدەلى تومەندەپ كەتكەن كەزدە, ءابىشتىڭ تويىنا قاتىستى بولىپ جاتقان وسى وقيعالاردى مەن جاقسىلىققا جورىدىم. ءابىش كەكىلباەۆتىڭ تويى – ادەبيەتىمىزدىڭ, زاتى مادەنيەتىمىزدىڭ تويى.
ءابىش ۇلكەن ادەبيەتتىڭ ەسىگىن يمەنبەي اشىپ, ونىڭ تورىنە بىردەن شىقتى. ستۋدەنت كەزىنىڭ وزىندە-اق قۇلاش-قۇلاش ماقالا جازىپ, كەلەلى, تەرەڭ ويلارىمەن ادەبي ورتانىڭ نازارىن اۋداردى.
ءابىش كەكىلباەۆ ادەبيەتكە اۋەلى سىنشى رەتىندە, اقىن رەتىندە كەلىپ, ۇلكەن پروزاعا سوسىن كوشتى. الەمدىك ادەبيەتكە ءوز جولىن سالىپ, شىم-شىتىرىق تاريح بولمىسىن, ابىز دالانىڭ ۇلىلىعىن بارىنشا كەڭ, ايقىن, نانىمدى سۋرەتتەپ, ادەبيەتتىڭ مەرەيىن اسىرعان قالامگەرگە اينالدى. مەن ونى قازاق جازۋشىلارىنىڭ ىشىندە تەك كەمەڭگەر مۇحتار اۋەزوۆكە عانا ۇقساتامىن», دەپ قالامگەر شىعارمالارىن تالداپ ءوتتى.
ءوز كەزەگىندە بايانداما جاساعان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ ءسوز زەرگەرىنىڭ قايراتكەرلىك قىرىنا توقتالدى: «كەكىلباەۆتىڭ كەڭىستىگى ۇشان-تەڭىز. سونىڭ ءبىر باعىتى – ابەكەڭنىڭ مەملەكەتتىك قايراتكەرلىك ەڭبەگى. ونىڭ كلاسسيكالىق شىعارمالارىمەن قاتار فيلوسوفيالىق ويشىلدىعى مەن قايراتكەرلىگى دە بيىكتە تۇر. ءبىز مەملەكەتتىك قىزمەتتەگىلەرگە بىرجاقتى عانا – مانساپ تۇرعىسىنان قارايمىز. ابەكەڭ ەلباسىمەن ۇزەڭگىلەس بولا ءجۇرىپ مەملەكەت قۇرىلىسىن جاسادى. ول ۇلكەن بىلىمدىلىكتى, شىعارماشىلىقتى قاجەت ەتەتىنى ءسوزسىز. جانە بۇل كەز كەلگەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ قولىنان كەلەتىن شارۋا ەمەس. بۇعان قوسا ابىز اعامىز ەلدىڭ الدىندا قىزمەتتە ءجۇرىپ, قالامىن دا سۋىتقان جوق. ابەكەڭ 70-كە كەلگەندە كەۋدەسىنە «التىن جۇلدىز» تاعىپ تۇرىپ ن.نازارباەۆتىڭ «شىركىن, قازاقتىڭ جىگىتتەرىنىڭ ءبارى وزىڭدەي بولسا» دەگەنىن بارشا ەل بىلەدى. وسى ءبىر اۋىز ءسوز ەل-ەلدى ارالاپ, ءبىرتالاي ازاماتقا ۇلگى بولدى», دەدى.
ء«بىر كۇنى اعامىزدىڭ ۇيىنە كلارا جەڭەشەمىزدىڭ شايىن ىشۋگە باردىق. توردە ايساۋلە اپامىز بەن ۇزىن ۇستەلدىڭ ەتەك جاعىندا 4-5 جاستاعى ابىل وتىر. ءبىر ۋاقىتتا ابەكەڭ كوسىلىپ وتىر ەدى, بالانىڭ داۋسى ساڭق ەتە ءتۇستى. ء«اي, ءابىش, توقتاي تۇرشى, مەن سويلەيمىن», دەدى. سويتسەك بۇل ايساۋلە اپامىزدىڭ كەي-كەيدە ايتاتىن ءسوزى ەكەن. سونى بالا ابىل جاتتاپ السا كەرەك. ءبارىمىز وشارىلىپ توقتاپ قالعاندا ابەكەڭ اسقان ءبىر ريزاشىلىقپەن: ء«اي, ءبارىمىز ءبىراز جەرگە كەتىپ قالعان كورىنەمىز. مىنا كەلەر ۇرپاق ءسوزىمدى ايتام دەپ تۇر عوي, وسىنى تىڭدايىق», دەدى.
اقىن سۇلتان ورازالى: ء«ابىش تۋرالى ويلاسام, ەكى وقيعا كوز الدىمنان كەتپەيدى. ءبىرى – العاشقى تانىسقانىم, ەكىنشىسى – سوڭعى ساپارعا اتتاندىرار الدىندا ارۋلاپ, اقىرەت كيىمىنە وراعان ءسات. وسى ەكى ارالىقتا 55 جىل ءومىر ءوتىپتى. ءابىشتىڭ 60 جىلدىعىندا «مارجان ءسوزدىڭ مارعاسقاسى, شىعارمالارى سىرگەلى سوزگە سەس بولار, ىرگەلى ەلگە ەس بولار رۋحاني ازىق, ۇلتتىق قازىنا» دەپ تولعانعان ەكەنمىن. سونىمەن ءبىر داۋىردە قاتار عۇمىر كەشكەن بىزدەر ءۇشىن ءابىش كىم؟ اركىمنىڭ جۇرەگىنە, كوڭىلىنە جاققان ءوز ءابىشى بار. ال مەن ءۇشىن ءابىش – ءتورت قۇبىلاسى تەڭ, دارا تۋعان دارىندى زامانداسىم. اباي ايتقانداي, «كەمەل جاراتىلىس يەسى», دەدى.
بۇعان قوسا اۋقىمدى شارادا مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتتارى – انەس ساراي, اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا, قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلى ءسوز الىپ, بايانداما جاسادى. كونفەرەنتسيا سوڭىندا جازۋشى شىعارمالارىن بۇۇ تىلدەرىنە اۋدارىپ, كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنا ۇسىنىس جاساۋ, ەۇۋ-دەگى ء«ابىش كەكىلباي ۇلى ءدارىسحاناسىن» تىڭ ماتەريالدارمەن تولىقتىرىپ, قايتا جابدىقتاۋ جانە ءا.كەكىلباي ۇلىنىڭ قايراتكەرلىگىنە بايلانىستى قۇجاتتاردى كوپتومدىق جيناق ەتىپ دايارلاۋ جونىندە قارار قابىلداندى.
تەلەگەي-تەڭىز ءبىلىمى كوركەم دۇنيەلەرىن بىلاي قويعاندا, قاتارداعى جيىنداردا-اق تىڭدارمان جۇرتتى تاڭعالدىراتىن ابىزدىڭ ءوزى دە تۇلعاسىمەن ەنتسيكلوپەديا ەدى. شارا بارىسىندا «ارىس» قورىنىڭ (باسپاسى) ء«ابىش الەمى» جوباسى نەگىزىندە جارىق كورگەن ء«ابىش كەكىلباەۆ» ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ ءبىرىنشى تومىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. مۇندا نەگىزىنەن كوركەمسوز شەبەرىنىڭ شىعارماشىلىعى قامتىلعان. پوەزيا, پروزا, دراماتۋرگيا, اۋدارمالار, تاريحي-تانىمدىق تۋىندىلارى, ساپارنامالار, ماقالالار اتتى جەتى تاراۋدان تۇرادى.
