ساياسات • 06 جەلتوقسان، 2019

اڭىزعا اينالعان ابىز – ەلوردادا ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارالار باستالدى

91 رەتكورسەتىلدى

كىندىگى كەسىلىپ، كىرى جۋىلعان جەرىنىڭ تابيعاتىنان اينىمايتىن ءتول بالاسى كەكىل­باي ۇلى قالامىنان تۋعان اڭىز بەن اقيقاتتىڭ الىپ كەڭىستىگى قازاق ساحاراسىن تولىعىمەن قامتىپ، ءتىپتى ءارى اسىپ جاتقانداي. زامانىندا قارا سوزبەن تاريحتىڭ شى­ڭى­راۋىن قازعان جازۋشى قا­لا­مىنىڭ سياسىن سارقىپ، قازاقتىڭ باستان كەشكەنىن جازاردا ءبىر ۋاقىتتاردا ءوزى دە شەجىرەگە اينالارىن ءبىلدى مە ەكەن؟! بۇگىندە قالامگەر حاقىندا ايتىلىپ جاتقان سانسىز ويلار مەن جىلى پىكىرلەر ابىز ءابىشتىڭ جاڭا ءداۋىرىن باستاپ كەتتى.

كۇنى كەشە ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­­­داعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سيتەتىندە مەملەكەت جانە قو­عام قايراتكەرى، قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى، ەڭبەك ەرى ءابىش كەكىل­باي ۇلىنىڭ 80 جىل­دىق مە­رەي­تويىنا ارنال­عان ء«ابىش كەكىلباەۆ جانە ۇلى دالا رۋحانيا­تى» اتتى حالىق­ارا­لىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. ۋنيۆەرسيتەت رەك­­تورى ۇعا اكادەميگى ەر­لان سىدىقوۆتىڭ مو­دەراتور­­لىعىمەن وتكەن جيىن­عا پارلا­مەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى، شەتەل جانە قازاق زيالىلارى، قاتىس­تى.  ماڭعىستاۋ وبلىسىنان ارنا­يى دەلەگاتسيا كەلدى.

جيىن بەتاشارىندا ء«ا.كەكىل­باەۆ كەڭىستىگى» تاقىرىبىندا بايان­داما جاساعان مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ: «بيىل ەلىمىزدىڭ رۋحانياتى ءۇشىن ء«ابىش كەكىلباەۆ جىلى» بولدى دەسەك، ارينە قاتەلەسپەيمىز. بۇل حالىقتىڭ اياۋلى پەرزەنتىنە دەگەن شەكسىز قۇرمەتى مەن بيىك باعاسى. بارشاڭىز بىلەسىزدەر، كەمەڭگەر جازۋشىنىڭ 80 جىلدىعى تۋعان جەرىندە عانا ەمەس، ۇلان-عايىر ەلى­مىزدىڭ وزگە دە وڭىرلەرىندە كەڭى­نەن اتالىپ ءوتىلدى. وسى وراي­دا ءابىش اعانىڭ تاريحي تۇل­عا­سى مەن ءبىرتۋار بولمىسىن، ءبىتى­مىن ايقىنداي تۇسەتىن نەبىر ءىس-شارا­لارعا كۋا بولدىق. اقتاۋ قالا­سىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ­­تىڭ قاتىسۋىمەن ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتىلىپ، وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيى ءابىش اعامىزدىڭ اتىمەن اتالدى. ءسوز زەرگەرىنىڭ تۋعان جەرىندە حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالى ءوتتى. ونەگەلى ءومىرىنىڭ باسىم بولىگى وتكەن الماتى قالا­سىندا اسەم كوشەلەردىڭ بىرىنە ءابىش كەكىلباي ۇلى ەسىمى بەرىلدى. العاشقى ء«ابىش وقۋلارى» جانە ء«ابىش الەمى» اتتى وقۋ كونگرە­سى مارەسىنە جەتتى. جەر-جەردە ال­قالى جيىندار مەن كونفەرەن­تسيالار ۇيىمداستىرىلدى. اري­نە، ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ قاي­­رات­كەرلىك بەينەسى مەن ويشىل بەي­نەسى تۋرالى سانالى ءسوز، پا­يىمدى پىكىر وسى 80 جىل­دىق­پەن توقتامايدى»، دەگەن مەم­لە­كەت­تىك حاتشى قالامگەر شىعارما­شىلى­عىن ناسيحاتتاۋدا ءالى دە تولايىم ىستەر جاسالاتىنىن جەتكىزدى.

«اساۋ تەڭىزدەگى الىپ كەمەنىڭ بايسالدى جۇزگەنى سياقتى، ءابىش كەكىلباەۆتىڭ اقىل-وي تەبىرەنىسى دە ەشبىر تولقىن بەتىن قايتارا المايتىن سالماقتى قۇبىلىس­قا ۇقسايدى. «مەن ادەبيەتشى بولماسام، ساياساتقا كەلمەس ەم. سۋرەتكەر بولماسام، كۇرەسكەر دە بولماس ەم» دەگەن ءسوز – ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ ومىرلىك كرەدوسى، اينىماس اقيقاتى ەدى. شىندىق پەن شىنايىلىقتى، ادالدىق پەن اقيقاتتى تۇعىر ەتكەن تۋراشىل تۇلعا ءاردايىم حالىقتىڭ ۇدەسى مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن بيىك قوياتىن»، دەدى ول.

تاۋەلسىز ەل بولىپ قالىپ­تاسۋ­داعى قىسىلتاياڭ تۇستاعى كوسەمسوز شەبەرىنىڭ كەمەل قىز­مەتىن ايت­قان قر ۇعا اكادەميگى جابايحان ءابدىلدين: ء«ابىش كەكىلباەۆ تەك تالانتتى جازۋشى ەمەس. ول راسىندا دا مەملە­كەت جانە قوعام قايراتكەرى. اسىرەسە ءابىشتىڭ ەلدىڭ ىشكى-سىرت­قى سايا­ساتىنا سىڭىر­گەن ەڭبەگى زور. بۇعان قوسا قازاق­تىڭ تاۋەلسىز ەل اتانىپ، ەڭسە تىكتەۋىنە بىردەن-ءبىر رۋحاني ءھام ساياسي ىقپالىن تي­گىزدى»، دەپ جازۋشىمەن بىرگە وت­كەن قىز­مەتتىك جىلدارى جايلى بايان­دادى.

ءابىشتى العاش رەت كەزدەستىرگەن وقيعاسىن بايان ەتكەن، تاياۋدا عانا 95 جاس مەرەيتويى وتكەن قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ: «اناۋ الپىسىنشى، بەرى سالعاندا 1964 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاريالانعان «قان مەن تەردىڭ» ءبىرىنشى نۇسقاسىن قازۇۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋ­دەنتتەرى تالقىلاعان. باس­قارعان – زەينوللا قابدولوۆ. بايانداماشى ستۋدەنت ەكەن. قازىر دە كوز الدىمدا. قىزىل شىت كويلەكتىڭ جاۋىرىنى مەن ەكى يىعىنىڭ ءتۇسى كۇن جەپ، بوياۋى وڭىپ، بوزارا باس­تاپتى. بۇيرا شاش، ۇرپەك باس، قولى سيديعان قاعىلەز، ارىق قارا بالا ەكەن. سونىسىنا قاراماستان ەلپىلدەك ەمەس ەكەن ءوزى. قايتا تۋماي جاتىپ ونىڭ شيدەي قول-اياعىنىڭ سۇيەك-ساياعىنا قورعاسىن قۇيىپ قويعانداي، ارجاعىندا ءازىر ءبىز بىلە بەرمەيتىن الدەبىر مىعىم، نىعىز سالماق جاتقانداي. بىراق ءوزىن كەسىرلەۋ مىنەزى بار دەپ ويلادىم. ءوزى دە كەكىرەيىپ تۇرىپ بايانداما جاسادى. «قان مەن تەر» دەدى دە، ءسال توقتاپ، قوڭىر داۋ­سىن كوتەرىپ: «بۇكىل تىرلىكتىڭ سالماعىن ارقالاعان وسى ەكى سوزبەن اتالعاندىقتان جازۋشى نۇرپەيىسوۆ جاڭا رومانىنىڭ كوتەرگەن ماسەلەسى دە، كورسەتپەك بولعان ءداۋىرى دە ەرەكشە ەلەۋلى شىعار دەپ ويلاپ ەدىم»، دەدى ءابىش. ء«اي، باسە، كەكىرەيەتىن رەتىڭ بار ەكەن، بالا» دەدىم ىشىم­­نەن. مىنا قول-اياعى شيديگەن ۇرپەكباس بالانىڭ اۋزىنان شىق­قان جاڭاعى ءبىر عانا سويلەم شىنىمەن مەنى قاتتى ويلاندىرىپ تاستادى. مىناۋ قۇددى باسىنا بۇعالىق تۇسپەگەن اساۋ اتتىڭ سالعان جەردەن بىردەن شوقتىعىنا جارماسىپ، تىرپ ەتكىزبەي ۇستاپ تۇرىپ، ءوزىنىڭ ىرقىنا وپ-وڭاي كوندىرىپ العانداي بولدى»، دەپ اڭگىمەسىن جالعادى قارت ابىز.

«ەرتەڭىنە جاڭاعى بالانىڭ بايانداماسىن سۇراپ الدىم. اسا زەيىن قويىپ، شۇقشيىپ وقى­دىم. مىنا بالا ۇستازدان ءدارىس الىپ جۇرگەن شاكىرتتەن گورى قولىنا قالام ۇستاعان ءبىز سياق­تىلاردىڭ وزىنە ءدارىس بەرەتىن دارەجەگە كوتەرىلىپ قالعان ادە­بيەت ادامىنىڭ ار جاق-بەر جا­عىن­دا، قانشا زاماننان بەرى قور­دالانىپ جاتقان ءىلىم-ءبىلىمدى ابدەن يگەرگەن بە ءوزى؟! كوردىڭ بە، قارشاداي بولىپ الىپ ماعان دا ءوز بيىگىندە تۇرىپ الدىمدى وراپ، كەڭەس بەرۋدەن تايسالاتىن ءتۇرى جوق. سول باياندامامدى كەيىن قو­بىر­سىپ جاتقان كابينەتىمدەگى كوپ قاعازدىڭ اراسىنان ىزدەپ تابا المادىم»، دەپ كوپشىلىككە «كازپراۆدانىڭ» الداعى سانىندا شىعاتىن ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ 70 جىلدىعىندا جاساعان بايانداماسىن وقىدى.

يسپانيالىق فيلولوگ حۋليو نوۆيللو سانچەس دە پەدرو ءابىش كەكىلباي ۇلى تۆورچەستۆوسى تۋرالى ويىمەن ءبولىستى. «العاش رەت ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ «اڭىز­دىڭ اقىرى» رومانىن اعىل­شىن تىلىندە وقىدىم. ونىڭ شىعار­مالارى الەم وقىرماندارى ءۇشىن وتە وزەكتى. الەمنىڭ بىرنەشە تىلى­نە اۋدارىلۋى دا سوندىقتان»، دەدى شەتەلدىك ادەبيەتشى.

« ۇلى دالا جانە ءا.كەكىلباەۆ تۇلعاسى» تاقىرىبىندا سويلە­گەن مەملەكەت جانە قوعام قايرات­كەرى، فيلولوگيا عىلىمدارى­نىڭ دوكتورى، پروفەسسور مىرزا­تاي جولداسبەكوۆ: «وسىعان دەيىن ەشبىر قازاق جازۋشىسىنىڭ تويى ءار وڭىردە وسىلاي ەكى اي بويى تويلانىپ كورگەن ەمەس. ءاۋ دەيتىننىڭ ءبارى ساحنا تورىندە تايراڭداپ جۇرگەندە، قوعامدا جازۋشىلار مەن عالىمداردىڭ، ادەبيەتتىڭ بەدەلى تومەندەپ كەتكەن كەزدە، ءابىشتىڭ تويىنا قاتىستى بولىپ جاتقان وسى وقي­عالاردى مەن جاقسىلىققا جورى­دىم. ءابىش كەكىلباەۆتىڭ تويى – ادەبيەتىمىزدىڭ، زاتى مادە­نيەتىمىزدىڭ تويى.

ءابىش ۇلكەن ادەبيەتتىڭ ەسىگىن يمەنبەي اشىپ، ونىڭ تورىنە بىردەن شىقتى. ستۋدەنت كەزىنىڭ وزىندە-اق قۇلاش-قۇلاش ماقالا جازىپ، كەلەلى، تەرەڭ ويلارىمەن ادەبي ورتانىڭ نازارىن اۋداردى.

ءابىش كەكىلباەۆ ادەبيەتكە اۋەلى سىنشى رەتىندە، اقىن رەتىن­دە كەلىپ، ۇلكەن پروزاعا سوسىن كوشتى. الەمدىك ادەبيەتكە ءوز جولىن سالىپ، شىم-شىتىرىق تاريح بولمىسىن، ابىز دالانىڭ ۇلى­لىعىن بارىنشا كەڭ، اي­قىن، نانىمدى سۋرەتتەپ، ادە­بيەتتىڭ مەرەيىن اسىرعان قالام­گەرگە اينالدى. مەن ونى قازاق جازۋشىلارىنىڭ ىشىندە تەك كەمەڭگەر مۇحتار اۋەزوۆكە عانا ۇقساتامىن»، دەپ  قالامگەر شى­عار­مالارىن تالداپ ءوتتى. 

ءوز كەزەگىندە بايانداما جاسا­عان پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ ءسوز زەرگەرىنىڭ قايراتكەرلىك قىرىنا توقتالدى: «كەكىلباەۆتىڭ كەڭىس­تىگى ۇشان-تەڭىز. سونىڭ ءبىر باعىتى – ابەكەڭنىڭ مەملەكەتتىك قاي­راتكەرلىك ەڭبەگى. ونىڭ كلاسسي­كالىق شىعارمالارىمەن قاتار في­لوسوفيالىق ويشىلدىعى مەن قايراتكەرلىگى دە بيىكتە تۇر. ءبىز مەملەكەتتىك قىزمەتتەگىلەرگە بىر­­جاقتى عانا – مانساپ تۇرعى­سىنان قارايمىز. ابەكەڭ ەل­با­سىمەن ۇزەڭگىلەس بولا ءجۇرىپ مەملەكەت قۇرىلىسىن جاسا­دى. ول ۇلكەن بىلىمدىلىكتى، شىعارما­شىلىقتى قاجەت ەتەتىنى ءسوزسىز. جانە بۇل كەز كەلگەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ قولىنان كەلەتىن شارۋا ەمەس. بۇعان قوسا ابىز اعامىز ەلدىڭ الدىندا قىزمەتتە ءجۇرىپ، قالامىن دا سۋىتقان جوق. ابەكەڭ 70-كە كەلگەندە كەۋدە­سىنە «التىن جۇلدىز» تاعىپ تۇرىپ ن.نازارباەۆتىڭ «شىركىن، قازاق­تىڭ جىگىتتەرىنىڭ ءبارى وزىڭدەي بولسا» دەگەنىن بارشا ەل بىلەدى. وسى ءبىر اۋىز ءسوز ەل-ەلدى ارا­لاپ، ءبىر­تالاي ازاماتقا ۇلگى بولدى»، دەدى.

ء«بىر كۇنى اعامىزدىڭ ۇيىنە كلارا جەڭەشەمىزدىڭ شايىن ىشۋگە باردىق. توردە ايساۋلە اپا­مىز بەن ۇزىن ۇستەلدىڭ ەتەك جاعىندا 4-5 جاستاعى ابىل وتىر. ءبىر ۋاقىتتا ابەكەڭ كوسىلىپ وتىر ەدى، بالانىڭ داۋسى ساڭق ەتە ءتۇستى. ء«اي، ءابىش، توقتاي تۇرشى، مەن سوي­لەيمىن»، دەدى. سويتسەك بۇل ايساۋلە اپامىزدىڭ كەي-كەيدە ايتاتىن ءسوزى ەكەن. سونى بالا ابىل جاتتاپ السا كەرەك. ءبارىمىز وشارىلىپ توقتاپ قالعاندا ابەكەڭ اسقان ءبىر ريزاشىلىقپەن: ء«اي، ءبارىمىز ءبىراز جەرگە كەتىپ قالعان كورىنەمىز. مىنا كەلەر ۇرپاق ءسوزىمدى ايتام دەپ تۇر عوي، وسىنى تىڭدايىق»، دەدى.

اقىن سۇلتان ورازالى: ء«ابىش تۋرالى ويلاسام، ەكى وقيعا كوز الدىمنان كەتپەيدى. ءبىرى – العاشقى تانىسقانىم، ەكىنشىسى – سوڭعى ساپارعا اتتاندىرار الدىندا ارۋلاپ، اقىرەت كيىمىنە وراعان ءسات. وسى ەكى ارالىقتا 55 جىل ءومىر ءوتىپتى. ءابىشتىڭ 60 جىلدىعىندا «مارجان ءسوزدىڭ مارعاسقاسى، شىعارمالارى سىرگەلى سوزگە سەس بولار، ىرگەلى ەلگە ەس بولار رۋحاني ازىق، ۇلتتىق قازىنا» دەپ تولعانعان ەكەنمىن. سونىمەن ءبىر داۋىردە قاتار عۇمىر كەشكەن بىزدەر ءۇشىن ءابىش كىم؟ اركىمنىڭ جۇرەگىنە، كوڭىلىنە جاققان ءوز ءابىشى بار. ال مەن ءۇشىن ءابىش – ءتورت قۇبىلاسى تەڭ، دارا تۋعان دارىندى زامانداسىم. اباي ايتقانداي، «كەمەل جاراتىلىس يەسى»، دەدى.

بۇعان قوسا اۋقىمدى شارادا مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەات­تارى – انەس ساراي، اقۇش­تاپ باقتىگەرەەۆا، قاجى­­عالي مۇحانبەتقالي ۇلى ءسوز الىپ، بايانداما جاسادى. كون­فەرەنتسيا سوڭىندا جازۋشى شىعارمالارىن بۇۇ تىلدەرىنە اۋدارىپ، كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىنا ۇسىنىس جاساۋ، ەۇۋ-دەگى ء«ابىش كەكى­لباي ۇلى ءدارىسحاناسىن» تىڭ ماتەريالدارمەن تولىق­تىرىپ، قايتا جابدىقتاۋ جانە ءا.كەكىلباي ۇلىنىڭ قاي­رات­كەر­لىگىنە بايلانىستى قۇجات­تاردى كوپتومدىق جيناق ەتىپ دايارلاۋ جونىندە قارار قابىلداندى.

تەلەگەي-تەڭىز ءبىلىمى كوركەم دۇنيەلەرىن بىلاي قويعاندا، قاتار­داعى جيىنداردا-اق تىڭ­دارمان جۇرتتى تاڭعال­دىرا­تىن ابىزدىڭ ءوزى دە تۇلعاسىمەن ەنتسيكلوپەديا ەدى. شارا بارىسىندا «ارىس» قورىنىڭ (باسپاسى) ء«ابىش الەمى» جوباسى نەگىزىندە جارىق كورگەن ء«ابىش كەكىلباەۆ» ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ ءبىرىنشى تومىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. مۇندا نەگىزىنەن كوركەمسوز شەبەرىنىڭ شىعارماشىلىعى قامتىلعان. پوەزيا، پروزا، دراماتۋرگيا، اۋدارمالار، تاريحي-تانىمدىق تۋىندىلارى، ساپارنامالار، ماقالالار اتتى جەتى تاراۋدان تۇرادى.

4-1

سوڭعى جاڭالىقتار

«اقىلعا ساۋلە قونباسا...»

قوعام • بۇگىن، 08:03

بوكسشىلار الەمدىك رەيتينگتە جوعارىلادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 07:55

قازاقى اس: ءداستۇر مەن ءدام

رۋحانيات • بۇگىن، 07:51

تەرەزەدەن قاراما...

رۋحانيات • بۇگىن، 07:49

قىزمەت بارىسىندا قازا تاپتى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:44

بوزىنگەندى يدىرگەن كۇي ەدى...

رۋحانيات • بۇگىن، 07:42

«كوحلەار نۋكلەۋس» كومەككە كەلدى

ايماقتار • بۇگىن، 07:40

اعا مەن ءىنى

قوعام • بۇگىن، 07:30

ىسقاق قاجى اۋليە

رۋحانيات • بۇگىن، 07:25

قابان، تاڭكى جانە بىدىق

رۋحانيات • بۇگىن، 07:23

قايىق كۇتكەن كۇن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:21

«ۇلتقا قىزمەت ەتۋ – مىنەزدەن»

ساياسات • بۇگىن، 07:16

جاستاردىڭ جارقىن باستاماسى

ايماقتار • بۇگىن، 06:53

بالا اۋىرسا، ءبارىمىز جاۋاپتىمىز

مەديتسينا • بۇگىن، 06:48

ۇقساس جاڭالىقتار