رۋحانيات • 06 جەلتوقسان، 2019

ءابىشتانۋدىڭ ءاز ءالىپبيى

135 رەتكورسەتىلدى

قازاق – قالاي ايتقاندا دا باعى بار حالىق. ۇرپاقتان-ۇرپاققا ۇلىلارىمىزدىڭ ۇلى مۇراسىمەن ءوتىپ كەلەمىز. بۇگىن دە كەلەشەكتىڭ كادەسىنە جارايتىن حات قالدىرۋدى مۇراتىنا اينالدىراتىن ابىزسىز قالماسىمىز حاق. باعزى مەن باقيدى جالعاستىرىپ جاتقان سارا جولدى ءبىر ادامداي باجايلاپ ۇلگەرگەن; ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتانىڭ دا بارلىق قۇبىلىستارى مەن ايتۋلى وقيعالارىنىڭ قارا قازانىندا قايناپ ءجۇرىپ، سونىڭ ءبارىن ساف التىنداي زەردەلەي دە، باعالاي دا بىلگەن; سول ارقىلى قاي كەزەڭدە دە زاماننان گورى ادامدى زەرتتەۋدى العا شىعارۋدىڭ قانشالىقتى قاسيەتتى ءىس ەكەنىن بار بولمىس-بىتىمىمەن تۇيسىنگەن ابىزدار ەستافەتاسىنىڭ تاياقشاسى جەرگە تۇسپەي كەلەدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن.

قازاقتىڭ قازىرگى پرەمەر-ءپۋبليتسيسى، مەم­لەكەتتىك قايراتكەر ساۋىتبەك ابدراح­مانوۆ­تىڭ «ابىز ءابىش» كىتابىن وقۋدى باس­تاعان­دا كەلگەن وي وسى بولدى. ادامدى نە­مەسە حالىقتى جادىنان جاڭىلدىرۋ سياق­تى گيپەرتراگەديانىڭ تابيعاتىن تۇسىن­دىرۋىمەن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەن گۋ­مانيست-جازۋشىلىعى ءوز الدىنا،  تاۋەل­سىز قازاق ەلىنىڭ كوسەمسوز پلانكاسىن دا پرومەتەيدەي ولەرمەندىكپەن ءتۇ-ۋ-ۋ جو­عارىعا كوتەرىپ كەتكەن ءابىش اعا باقيلىق بولعان ءتورت جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىتتا ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ تۇتاس ءبىر عىلىمي ينستيتۋتتىڭ شارۋاسىن تىندىرعانىنا ورنىمىزدان تۇرىپ قول سوقتىق. وراسان زور ەنتسيكلوپەديالىق ءبىلىم مەن پلانەتالىق اقىل-وي يەسىنىڭ ءار سوزىنە زەرتتەۋشىلىك، زەردەلىلىك تالانتىمەن قايتا جان بىتىرگەن ساۋكەڭنىڭ اتالمىش ەڭبەگى كەمەڭگەردى كەلەشەك ۇرپاقتىڭ دا مول قازىناسىنا اي­نالدىرعانى راس. ءابجىل دە ادەمى جا­زىلعان «ابىز ءابىش» زەرتتەۋ كىتابى سوندىقتان دا تىلسىم اسەرگە بولەدى، سوندىقتان دا سانانى وڭاي جاۋلاپ الدى. 

سۋرەتكەر فەنومەنىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ۇشى ونىڭ ۋنيۆەرسالدىلىعىندا جات­قانىنا كوپ ادام كوزىنىڭ تىرىسىندە ءمان بەردى مە؟ ءسوز جوق، زاڭعار جازۋشىلىعىن مويىندادى. ادەبي سىنشىلار مەن ارىپ­تەستەرى ونىڭ كوركەم شىعارمالارىن ايان­باي ناسيحاتتاعانىن جوققا شىعارۋعا بولماس. دەگەنمەن، پۋبليتسيستيكاسى مەن تاريح تۋرالى تولعاۋلارىندا ءومىردى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەپ كەتكەن ابىزدىڭ بارلىق دۇنيەسى ۇلى جاراتىلىسپەن تولىق ۇندەسىپ جاتقانىن جەتەمىزگە جەت­كىزىپ كىم زەرتتەدى؟! كۇمىلجىمەسكە امال جوق. اتالمىش كىتاپ ءابىشتىڭ ابىزدىعى مەن وي­شىلدىعىن عىلىمي جانە پۋبليتسيس­تيكا­لىق تۇرعىدا العاش رەت جان-جاقتى، ءيىن قاندىرىپ تولىققاندى زەرتتەي بىلۋى­مەن جالپاق قازاققا پايداسى زور قۇندى ەڭبەك ەكەنىن استىن سىزىپ ايتۋ – پارىز. وسى ورايدا كىتاپتىڭ العىسوزىن جاز­عان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­دەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ با­يىپ­تى باعا­سىنا باس يزەۋدەن باسقا امال جوق: «ساۋىت­بەك ابدراحمانوۆتىڭ كىتابى – ءابىش كەكىل­باي­­ ۇلى­نىڭ ۇلان-­عايىر ويشىل­­دى­­­عىن كە­شەن­دى تۇردە تالداعان كۇردەلى ەڭ­بەك. بەل­گىلى قالامگەردىڭ جاڭا كىتا­بى ءابىش­­­تانۋ­­دى جوعارى دەڭگەيگە كوتە­رە­تىن، كەكىل­­باي ۇلى كەمەڭگەرلىگىنىڭ كوكجيەگىن كورسەتەتىن ەڭبەك دەپ باعالاۋعا لايىقتى».  ءادىل ءسوز!

كەشە عانا اۋليەدەي بولىپ ارامىزدا جۇرگەن ءابىشتىڭ مول مۇراسىن قالاي ماڭگىلىك ەتە الامىز، ۇرپاقتان-ۇرپاققا قالاي ۇلىلىعىن دالەلدەي الامىز؟ ساۋىت­بەك ابدراحمانوۆتى ەڭ الدىمەن وسىن­داي سۇراقتار ويلاندىرعانى كەلىستى كىتاپ­تىڭ ءار جولىنان انىق سەزىلەدى. بۇل كىتاپ­تى جازباي تۇرعان كەزدىڭ وزىندە دە اۆتور­دىڭ ءابىش تۋرالى كوپ بىلەتىنىنە شەك كەل­تىرگەن ەمەسپىز. سوناۋ 1974 جىلدان بەرى جالىق­پاي­­تىن جىلناماشىداي ءابىش كەكىل­باي­ ۇلى­نىڭ قاس-قاباعىنان باستاپ اتتا­عان ءار قا­دا­مىنا دەيىن قالت جىبەرمەي جۇر­گەنى دە قازىر جۇمباق قۇبىلىستاي كورىنەدى. 

«ابىز ءابىش» كىتابى قولىمىزعا تيگەندە پاراساتتىلىقتىڭ حوش ءيىسى اڭقىپ تۇر­عانداي اسەرگە تاپ بولدىق. مۇقابا­سىنىڭ وزىنەن مۇرىندى جارىپ اكەتتى. سەبەپ؟ ادەتتە كىتاپ اۆتورىنىڭ اتى-ءجونى ونىڭ اتاۋىنان بيىك تۇراتىنى ءتۇسىندىرىپ جاتۋدى كەرەك ەتپەيدى. مۇندا بۇلاي ەمەس. «ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ» «ابىز ابىش­تەن» تومەن تۇر. تالاي نارسەدە تۇپنۇس­قا­­لىققا ۇمتىلاتىن قالامگەر تاعى دا وري­گي­نالدىق قاسيەت تانىتىپ كەتتى. جوق جەر­دەن. پاراساتتىلىق پا؟ ءيا!

ءسوز جوق، ەرەكشە دارىن يەسى تۋرالى جازۋ­دان اسقان ازاپ جوق. ونىڭ ۇستىنە ءوز ۇستا­زىڭ بولسا. دەگەنمەن، تۋىندىسى­نىڭ كونتسەپتسياسىن كۇنىلگەرى ادەمى جاساپ العان زەرتتەۋشىنىڭ فورمۋلاسى كو­ڭىل كوكجيەگىنە بىردەن قوناقتاي كەتتى. ابىزدىڭ مىسى باساتىنى اقيقات. ابىز­عا دەگەن سيمپاتياسىنىڭ سىر بەرە­تى­نى دە وقىرماننىڭ وڭ جامباسىنا كەلە قويۋى ەكىتالاي. ءجون-جوسىقسىز سىر­ناي­­­لات­­قاننان كىم ۇتادى؟ ەشكىم دە! ءابىش كەكىل­باي ۇلىنىڭ تالانتىنا باياعىدا باسىن ءيىپ ۇلگەرگەن وقىرماندى قايتا سەلك ەتكىزبەيتىن كىتاپتىڭ پايداسى بولا ما؟ سوندىقتان دا ءابىش تابيعاتىن اشۋ ءۇشىن ونىڭ يەگىنىڭ استىنان قاراپ تۇرىپ جازباۋ كەرەك، ونىمەن قاتار تۇرىپ جازۋ كەرەك.

جەر جىرتقان سايىن جىلتىراي تۇسەتىن سوقا سياقتى پۋبليتسيست قالامىنىڭ ءدال وسى كىتاپتاعى ىزدەرى سۇيسىندىرمەي قويمايدى. جاساندىلىق جوق. ەشقاشان اسىرا سىلتەمەيدى. ءتىل كوركەمدىگى مەن تازالىعى – ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. سارا ستيل بۇل جولى دا تاڭعالدىرماي قالعان جوق.  ال ەندى كىتاپتىڭ تاراۋلارىنا تاقىرىپ قويۋ شەبەرلىگى، كىتاپ قۇرىلىمىنا تىڭ ءپىشىن تابا ءبىلۋ تاپقىرلىعى دا ونىڭ ساقا زەرتتەۋشىلىگىنەن تاعى دا حابار بەرىپ تۇر. ءار سويلەمى ات قۇلاعىن تەڭەستىرگەندەي ادەمى شىققان. بۇل كىتاپقا رەتسەنزيا جازۋدىڭ قاجەتى بار ما؟ جوق. ودان دا مۇمكىندىگىڭ بولسا، بۇل كىتاپتى جاستانىپ جاتىپ وقۋ كەرەك. مۇمكىندىگىڭ بولسا دەپ تۇرعانىمىز، كىتاپ بار-جوعى مىڭ دانامەن شىققان. وكىنىشتى، ارينە! الداعى ۋاقىتتا بەيىندى مينيسترلىك مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى قوماقتى تيراجبەن شىعارادى دەگەن ءۇمىتىمىز جوق ەمەس.

اۆتوردىڭ شىنايىلىق شەڭبەرىنەن شىقپايتىن شىعارماشىلىق شەبەرلىگى كىتاپتىڭ قۇرىلىمى مەن مازمۇنىن  ءوزارا ۇيلەسىمدىكتىڭ اپوگەيىنە اسىرىپ ۇلگەرگەن. اتالمىش تۋىندىنىڭ تاعى ءبىر ايتپاي كەتۋگە بولمايتىن ارتىقشىلىعى سول، وقىرمان كىتاپتىڭ ءون بويىنان  دراماتيزم مەن ىشكى ديناميكاعا تولى تولىق ءبىر ءداۋىردىڭ شىنايى كارتيناسىن كوز الدىنا اكەلەدى جانە سودان كەرەمەت ءلاززات الادى. ءابىش جولىنىڭ قانشالىقتى وقي­ع­الار مەن قۇبىلىستارعا تولى بولعا­نىن جۇرەگىڭىزبەن سەزەسىز. وسى داۋىردەگى ءابىش اينالاسىنداعى ايتۋلى تۇلعالاردى بۇرىنعىدان دا بەتەر تاني تۇسەسىز، تامسانا تۇسەسىز. ەڭ اياعىندا، جازۋشىنىڭ، اقىننىڭ، دراماتۋرگتىڭ، فيلوسوفتىڭ، اۋدارما­شى­­نىڭ، مەملەكەتتىك قايراتكەردىڭ، سايا­سات­تانۋ­شىنىڭ، تاريحشىنىڭ، مادە­نيەت­تانۋ­شىنىڭ، ونەرتانۋشىنىڭ، الەۋمەتتانۋ­شى­نىڭ، ءپۋبليتسيستىڭ، ءجۋرناليستىڭ، شە­شەن­نىڭ تالانتى ءبىر بويىندا توعىسقان امبە­باپ ابىزدىڭ پاليتراسىز پورترەتىمەن قايتا قاۋىشاسىز. وراسان زور ەڭبەكتىڭ تاكتيكالىق باستى قۇندىلىعى وسى بولار. ال ستراتەگيالىق قۇندىلىعى بۇدان دا الىس­تى مەڭزەيدى. اتالمىش دۇنيە –  ءابىش كەكىل­باي ۇلىنىڭ ەكىنشى ماڭگىلىك ءومىرىنىڭ قاينار باستاۋى.

ابىشتەي ابىز تۋرالى كىتاپتى ساۋىت­بەك اعانىڭ جازعانىنا قۋاندىق. ءابىش تۋرا­لى ىرگەلى ەڭبەكتى الدىمەن ابدراحمانوۆ جازۋى ءتيىس دەگەن وي ىشىمىزدە بۇرىننان بۇ­­­عىپ جاتاتىن. ءابىشتى جازۋ قۇقىعىنىڭ باس پاتەنتى ءدال وسى اۆتورعا بۇيىراتىنى ابىز­دىڭ كوزى تىرىسىندە-اق بوي كورسەتىپ تۇ­را­­تىن. ونىڭ ءابىش اعانى ەرەكشە جاقسى كو­رە­­­تىنىن تالاي بايقاعانبىز. ابىز تۋرالى ما­­­قا­لالارى مەن سۇحباتتارىن دا وقى­عان­­­بىز. ول جايىندا بيىك مىنبەردە تۇرىپ تەبى­­­رەنە سويلەگەنىن دە ۇيىپ وتىرىپ تىڭ­­­دا­­عان­­­بىز. وسى جايتتاردىڭ بارىن­دە دە وزىنە ءتان پاراساتتىلىعىنان ءبىر اي­نى­ماعان. كىتاپتىڭ سوڭعى نۇكتەسىنە دەيىن فاكتىلەردىڭ پاكتىگى ءۇشىن جانىن بەرىپ جازىپ شىققان ساۋكەڭنىڭ بۇل كىتابى – ۇستامدى جازىپ وتىرىپ تا ءوز سۋبەكتىڭنىڭ بيىكتىگىن باعالاي ءبىلۋدىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسى.

كىتاپتا ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ قولتاڭ­­باسىن كوزىمىز شالىپ قالدى: «سوناۋ جاس كەزىنەن باستاپ قازىرگى كەمەل شاعى­نا دەيىن كوزىمە وتتاي باسىلىپ، كوڭى­لىمە شىراق جاققانداي ىستىق كورى­نەتىن جاقسى ءىنىم ساۋىتبەككە ەل سۇيسى­نەر ازاماتتىڭ ەڭ بيىك مەرەيلى باقى­تىن تىلەيمىن. ءابىش كەكىل­باي ۇلى. 21.11.89». اۆتور وتىز جىلدان بەرى كوزى­نىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلە جاتقان وسى قىمبات قولتاڭبا بىزگە ابىزدىڭ ءىز­با­سار ىنىسىنە بەرگەن باسالقى باتاسىنداي كورىندى. باتا قابىل بولعانى شىعار، ەل سۇيسىنەر ازاماتتىڭ ەڭ بيىك مەرەيلى با­قىت تۇعىرىنا كوتەرىلگەن ساۋىتبەك ابدراح­مانوۆتىڭ جۇرت الدىندا بۇگىن ابىرويى اسقاقتاپ بارادى. جاس كەزىنەن ءابىش­تىڭ كوڭىلىنە شىراق جاققانداي ىس­تىق كورىنگەن اسىل اعامىز وسى سۇبەلى دە ىرگەلى تۋىندىسى ارقىلى ابىزدىڭ شىراق­شى­سى­نا اينالعانىن اڭعارماۋ مۇمكىن ەمەس.

كەسەك تۋراپ، كەڭىنەن قۇلاشتايتىن كىتاپ­تى وقىپ شىققاننان كەيىنگى كەلگەن قورى­تىندى وي: ابىز تۋرالى ءدال مۇن­داي­لىق تولىمدى ەڭبەكتى تەك ابىزعا ءتان قارى­مى مەن قاۋقارى بار اۆتور عانا جازا السا كەرەك.

 

شارحان قازىعۇل

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلباسى تۇركيا حالقىنا كوڭىل ايتتى

قازاقستان • بۇگىن، 14:17

قىزىلوردا: قازالىداعى قونىس توي

ايماقتار • بۇگىن، 09:07

ۇقساس جاڭالىقتار