بۇل تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى جاۋاپتى كەزدەردىڭ ءبىرى, ونىڭ مەملەكەت قۇرىلىسىنداعى وزىندىك وتپەلى كەزەڭ, كەمەلدەنگەن جانە تۇراقتى دامۋ ماقساتىندا بىرەگەي جانە ايقىن قادام جاساۋدىڭ ۋاقىتى ەدى. ول «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋدىڭ باستالۋى مەن ەلدىڭ ورداسىن اقمولاعا اۋىستىرۋدىڭ كۇردەلى كەزەڭى بولاتىن. مىنە, وسى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا مەملەكەتتىك حاتشى ءابىش كەكىلباي ۇلى دا تۇردى.
وسى كەزدەرى اتقارىلعان جۇمىستار قوعامدا الەۋمەتتىك-ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە, قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىستەردى رەتتەۋگە, بولىپ جاتقان وزگەرىستەردى حالىققا ءتۇسىندىرۋ مەن عىلىمدى, ءبىلىمدى, مادەنيەتتى, دەنساۋلىق, ءباسپاسوز, جاستار ساياساتى, تۋريزم مەن سپورت جانە ۇلتتىق ادەت-عۇرىپتار مەن قازاقستان حالىقتارىنىڭ داستۇرلەرى, ەتنوسارالىق قاتىناستاردى نىعايتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرىپ, ونى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزىن قالادى.
مەملەكەتتىك حاتشى تاريح جىلىندا قازاق حالقىنىڭ قازىرگى زامانداعى سالت-ءداستۇرىن, ءدىلىن, ادەت-عۇرپىن جەتە تانۋدا جاز ايلارى وتكىزىلگەن جالپى قازاق دالاسىن ەتنومادەني تۇرعىدان زەرتتەۋ شاراسى – عىلىمعا قوسىلعان باعا جەتپەس ۇلەس بولاتىندىعىنا ۇلكەن سەنىم ارتتى. ارنايى جاساقتالعان ەكسپەديتسيالار كەڭ-بايتاق رەسپۋبليكامىزدىڭ 74 اۋدانىندا جۇمىس ىستەدى. بۇل ەلباسى ايتقانداي, قازاق دەگەن حالىق عۇمىر كەشكەن كەزەڭدەگى ەڭ ءىرى, ەڭ ىرگەلى ەتنومادەني زەرتتەۋ بولدى. وعان XXI عاسىردىڭ تابالدىرىعىندا, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا قولىمىز جەتتى. ەندەشە, بۇل دا تاۋەلسىزدىكتىڭ نىشانى ەدى. بۇل ۇدەرىس ءارى قاراي دا جالعاسىن تاپتى, كوپتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى قولعا الىندى, تاريحي زەرتتەۋلەردىڭ دەرەككوزدىك نەگىزى مولايدى, وتكەن تاريحىمىز بەن تاريحي تۇلعالارعا ارنالعان ەسكەرتكىشتەر بوي كوتەردى.
تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىمەن ءبىر مەزگىلدە ۋاقىت تالابىنا سايكەس كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ وزەكتىلىگى مەن قاجەتتىلىگىنىڭ تۋىندايتىندىعىن, ەلدەگى ساياسي قاتىناستاردى ليبەرالداندىرۋ ماسەلەسىنىڭ ءپىسىپ-جەتىلەتىندىگىن دە ءابىش كەكىلباي ۇلى جاقسى سەزىندى. ونى بولاشاققا باعىتتالعان تاعى ءبىر قادام دەپ قابىلدادى.
1998 جىلدىڭ 11 ماۋسىمىندا «ابىلاي حان» سپەكتاكلىنىڭ پرەمەراسى بولدى. ونى ابەكەڭنىڭ تاريحي دراماسىنىڭ جەلىسىمەن رەجيسسەر ب.اتاباەۆ قويدى. ەندەشە, بۇل قويىلىمعا ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ جازۋشى, دراماتۋرگ رەتىندە دە, مەملەكەتتىك حاتشى رەتىندە دە تىكەلەي قاتىسى بار. مەن بۇل درامانىڭ قالاي جازىلعاندىعىنىڭ كۋاسى بولعان ەدىم. ونىڭ العاشقى نۇسقاسى الماتىدا 1997 جىلى باس-اياعى 15-20 كۇن ىشىندە جازىلىپ ءبىتتى. ءارى قاراي ەركەعالي راحماديەۆپەن بىرگە ونىڭ ليبرەتتوسى پىسىقتالدى. بۇل – جاستاردىڭ بويىندا وتانسۇيگىشتىك قاسيەتتى قالىپتاستىراتىن, ازاماتتىق ەكپىنى مول, قاھارماندىق درامالىق داستان, ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ اسقاق جىرى بولدى. ولاي بولسا, ءابىش كەكىلباي ۇلى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وسىنداي جاۋاپتى تاريحي كەزەڭىندە يدەيالىق-تاقىرىپتىق تەگەۋرىنگە, تانىم مەن تاعىلىمعا تولى ەڭبەگى ارقىلى جەكە باسى ء«بىلىمدى مىڭدى جىعادى» دەگەندى دالەلدەپ بەردى. بۇل تاريحي درامادا ءبىر ارتىق ءسوز جوق, ءاربىر ءسوز ورنىمەن قولدانىلعان. ءاربىر سويلەم سالماقتى, ۇراندى. ونىڭ ارقايسىسى تاريحي ساناعا, ۇلتتىق بولمىس پەن وتانسۇيگىشتىككە, تاۋەلسىزدىكتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا, مەملەكەتتىلىگىمىزدى نىعايتىپ دامىتۋعا جانە باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولۋعا شاقىرادى.
ايتا كەتۋ كەرەك, ابەكەڭنىڭ ومىردەگى باستى قارۋى ءسوز بولدى. ول ونىڭ قۇدىرەتىن جاقسى ءبىلدى. سوندىقتان دا بۇل كىسىنىڭ اۋزىنان شىققان ءاربىر ءسوز قۇدىرەتتى ەدى. ول تالاسسا دا, تىرەسسە دە ءوز ايتارى مەن ۇستانىمىن سوزبەن دالەلدەپ, سوزبەن وتكىزىپ, سوزبەن جەتكىزىپ وتىردى. ءابىش كەكىلباي ۇلىنا بوس ءسوز, قىسىر اڭگىمە جانە جالاڭ ۋادە دەگەندەر ءتان ەمەس, ونىڭ بولمىسىنا تىپتەن كەلمەيتىن, مۇلدەم جات دۇنيەلەر بولدى. ونىڭ ويلاۋ قابىلەتى تەرەڭ جانە اۋقىمدى, ادامدى تاڭعالدىراتىن, قالامى دا جۇيرىك, لوگيكاسى دا مىقتى-تىن. ۋاقىتتى تەككە جىبەرمەيتىن, قاعازدى دا ۇنەمدەگىش قاسيەتتەرىن جاقىن ارالاساتىن ادامدار جاقسى بىلەدى. ءبىر پاراق اق قاعازدى تورتكە ءبولىپ, كىشكەنتاي پاراقشالاردى پايدالانۋى وتكەن كەزدەردىڭ تاپشىلىعىنان عانا ەمەس سياقتى. ول كەيدە – ءوز ويىن شاشىراتپاي, جيناقتاۋ ءۇشىن ىستەلگەن ءبىر پسيحولوگيالىق امال سەكىلدى بولىپ كورىنەدى. تىپتەن, كەز كەلگەن جينالىس, كەڭەستەردىڭ بارىسىنداعى نەمەسە سولاردىڭ اراسىنداعى 5-10 مينۋتتىق ۇزىلىستەردى بەكەر جىبەرمەي, باستاعانىن جالعاستىرىپ, جاڭا ويلارىن ءتۇرتىپ الىپ وتىراتىن. قابىلداۋ بولمەسىندەگى قىزدار ابەكەڭنىڭ جازعان دۇنيەلەرىن باسىپ ۇلگەرە الماي اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ جاتاتىن-دى. ال ەگەر جازۋعا ىڭعايى كەلمەي جاتسا, ماسەلەن, دالادا جۇرسە, جىل مەزگىلىنىڭ قاي كەزى بولماسىن, كۇبىرلەپ, كەيبىر سوزدەردى داۋىستاپ ايتىپ جىبەرەتىن كەزدەرىنە دە كۋا بولدىق. سويتسەك بۇل ابىز اعانىڭ وي ءتۇيىپ, وبراز سومداپ نەمەسە ءوزىن تولعانتىپ, قوعامدى ەلەڭدەتىپ جۇرگەن الدەبىر ماسەلەلەردى ىشتەي پىسىقتاپ, تۋىنداعان سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەن ساتتەرى ەكەن عوي.
مەملەكەتتىك حاتشى ءابىش كەكىلباي ۇلى ۇرپاقتار بىرلىگى مەن ساباقتاستىعى جىلىنىڭ ءمانىن «كەلەشەككە دەگەن سەنىم – تەك ۇرپاققا دەگەن سەنىم» ۇستانىمى تۇرعىسىندا قاراستىردى. ول ۇرپاق تۋرالى اڭگىمەنى ستراتەگيالىق تاقىرىپ, ال تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ – بۇگىنگى كوزى ءتىرى ۇرپاقتىڭ پارىزى رەتىندە قابىلدادى. ەندەشە, بوستاندىقتىڭ قادىرىن ءبىلىپ, ءوز تاعدىرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ءوز موينىنا الۋ قازىرگى ۇرپاقتىڭ باستى مىندەتى بولماق. وسى جەردە ابەكەڭنىڭ مىنا سوزدەرىن قازاق قوعامىنىڭ بارلىق وكىلدەرىنە جاريالاعان ۇندەۋى دەسەك تە بولار ەدى: «ەگەر سول بۋىندار ءوز اۋلەتى مەن ءوز شاڭىراعىنىڭ كەلەسى عاسىر مەن مىڭجىلدىقتا دا ءوسىپ-وركەندەگەنىن كوكسەسە, الدىمەن ءوز اۋىزبىرلىگىن نىعايتسىن. قازىر قيناپ تۇرعان ۋاقىتشا قيىندىقتاردان امان-ەسەن شىعۋعا قام جاساسىن. باستى يگىلىك – وتباسىنداعى بىرلىك, سوعان نەگىزدەلگەن ازاماتتىق كەلىسىم مەن حالىقتار دوستىعى. مىنە, ەڭ باستى قوعامدىق, الەۋمەتتىك جانە رۋحاني قۇندىلىقتار وسى. ول بار جەردە باسقا يگىلىكتەرگە دە ۇمتىلىستىڭ جولى اشىلادى».
قوعامدىق دامۋىمىزدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىكتەرىنىڭ قاتارىنا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى كۇردەلى ۇردىستەردەگى ينتەلليگەنتسيانىڭ ءرولىن جاتقىزۋعا بولادى. زيالى قاۋىمنىڭ ادامگەرشىلىك جانە ساياسي تاڭداۋى ماسەلەسىن ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ كوتەردى. قازاق زيالىلارىنىڭ تاريحي جانە الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى, ولاردىڭ جاڭا مەملەكەتتىلىكتىڭ قالىپتاسۋىنا سىڭىرگەن ۇلەسىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ساياسي تاۋەلسىزدىگى, ونىڭ دەموكراتيالىق نەگىزدە دامۋى جانە تەك ەتنوسارالىق ەمەس, ۇلتىشىلىك الاۋىزدىقتى بولدىرماۋ مىندەتتەرىن شەشۋدە ينتەلليگەنتسياعا ارقا سۇيەۋ كەرەكتىگىن ءابىش كەكىلباي ۇلى جاقسى ءتۇسىندى. جانە وسى باعىتتا قىرۋار جۇمىس اتقاردى.
زامانىمىزدىڭ ۇلى جازۋشىسى م.اۋەزوۆتىڭ 100 جىلدىعى اياسىندا مەملەكەتتىك حاتشى ءا.كەكىلباي ۇلى قىرعىزستان مەن رەسەيدە بولدى. وسى تۇستا كورشى قىرعىز ەلىنە ءىسساپارى كەزىندەگى ابەكەڭنىڭ ادامي قاسيەتتەرىن سيپاتتايتىن جانە ماعان تىكەلەي قاتىسى بار مىنا ءبىر ەستەلىكپەن ءبولىسۋدىڭ رەتى كەلىپ وتىر. ءبىزدى شەكارادا قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى باستاعان ءبىر توپ رەسمي ادام قارسى الىپ, «الا-ارچا» رەزيدەنتسياسىنا اكەلىپ ورنالاستىردى. تۇسكى تاماق كەزى بولعان سوڭ قىرعىز جاعى سول جەردە ونىڭ ءراسىمىن جاسادى. مەن ابەكەڭدى نومىرىنەن ەرتىپ اكەلىپ, تاماق ىشەتىن جەرگە كىرگىزىپ, ءوز ورنىنا وتىرعىزدىم دا شىعىپ كەتتىم. ارتىنشا, ءبىر كىسى, قىرعىز جاعىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك, جانىما كەلىپ: ء«سىزدى شاقىرىپ جاتىر», دەدى. مەملەكەتتىك حاتشى ءبىر تاپسىرمالار بەرەدى ەكەن دەپ, وزىمشە دايىندالىپ ىشكە كىردىم دە, كىرەبەرىستە, ارى بارۋعا باتپاي ىركىلىپ تۇرا قالدىم. ابەكەڭ ماعان قاراپ, ۇستەلدەگى بوس ورىنداردىڭ ءبىرىن قولىمەن كورسەتىپ: «كەل, وتىر», دەدى. نەگە وتىر دەپ جاتقانىن ونشا تۇسىنە قويماسام دا: «وتىرىپ جازىپ الۋدى تالاپ ەتەتىن تاپسىرمالار بەرەتىن شىعار» دەپ, وزىمشە شامالاپ, اقىرىن بارىپ شەتكى ءبىر ورىنعا جايعاستىم. سول كەزدە ابەكەڭنىڭ: «بۇل جاپسارباي قۋانىشەۆ دەگەن مەنىڭ دانىشپانىم», دەگەنى بار ەمەس پە! مەن نە دەرىمدى, نە ىستەرىمدى بىلمەي ابدىراپ قالدىم. باسقالار دا سونداي كۇيدە بولعان بولۋ كەرەك, اسىرەسە قازاقستاندىق دەلەگاتسيا مۇشەلەرى. سونى سەزگەن ءابىش كەكىلباي ۇلى: «قىرعىزداردا «دانىشپان» دەگەن ءسوز «كەڭەسشى» دەگەندى بىلدىرەدى, ەندەشە, بۇل جىگىت مەنىڭ كەڭەسشىم بولادى», دەپ ءوز ءسوزىن ۇستەل باسىندا وتىرعان قىرعىزستاننىڭ ۇكىمەت باسشىسى, ەكى ەلدىڭ ۆيتسە-پرەمەرلەرى مەن دەلەگاتسيا مۇشەلەرىنە ءتۇسىندىرىپ بەردى. ال شىن مانىندەگى دانىشپان, قىرعىز تىلىندەگى ەمەس, قازاق تۇسىنىگىندەگى قازاقتىڭ ناعىز دانىشپانى ابەكەڭنىڭ ءوزى ەدى عوي. وسى ءىسساپار بارىسىنداعى ول كىسىنىڭ «سەن ەكەۋمىز اكىم دە, مينيستر دە بولمايمىز. دوكتورلىعىڭدى كوپ سوزباي قورعاپ ال», دەگەن تاعى ءبىر ءسوزى, ءسوزى ەمەس, اعالىق اقىلى ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى. بىلاي قاراعاندا, جوعارى دەڭگەيلى لاۋازىم يەسى بولا تۇرا, ول كىسىنىڭ وسىنداي «كىشىك» بولا بىلەتىندىگى ەمەس, بولعاندىعى, ابەكەڭنىڭ ادامگەرشىلىگىن, ادالدىعىن, كىرشىكسىز تازالىعىن كورسەتسە كەرەك.
رۋحاني كەمەلدەنۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى – مادەنيەتتى ورنىقتىرۋ. مادەنيەت پەن وركەنيەتتىڭ ءاۋ باستان تىرشىلىك پەن دامۋدى ودان ءارى ورگە باستىراتىندىعى 2000 جىلعى مادەنيەتتى قولداۋ جىلىندا ناقتى كورىنىس تاۋىپ, كوپ جۇمىستار اتقارىلدى. ءابىش كەكىلباي ۇلى ءوزىنىڭ پرەزيدەنتكە جولداعان جازباحاتىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى جىلدارى مادەنيەت سالاسىندا قول جەتكەن تابىستارى تۋرالى قىسقا دا مازمۇندى مالىمەتتەر بەردى. ەرەكشە ەسكە الار جايت, سول ءبىر قيىن دەگەن جىلداردىڭ وزىندە رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى مادەنيەت ورىندارى مەن وشاقتارىنىڭ ءبىر دە ءبىرى جابىلعان جوق. كەرىسىنشە, ولاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا تۇراقتى تۇردە قاجەتتى جاعدايلار جاسالىپ وتىردى.
مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ پىكىرىنشە, مۇنىڭ ءبارى, تۇپتەپ كەلگەندە, ەلىمىزدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياسات استارلارىن الەۋمەتكە تۇسىندىرۋگە باعىتتالعان يگى شارالار ەدى. مىنەكي, وسىنداي جاعدايدا ءبىز ءوزىمىز وركەنيەتكە لايىق ۇلتپىز با, وسى كۇنگى دەموكراتيالىق تالاپتارعا ساي مەملەكەتپىز بە, قازىرگى زامانعى باسەكەنىڭ بارىنە توتەپ بەرە الاتىنداي ازاماتتارمىز با دەيتىن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە الاتىنداي قازاقتىڭ ۇلتتىق جاڭا ساناسى قالىپتاستىرىلدى. ءسويتىپ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ يىعىنا اۋىر جۇك ارتىلدى.
ءابىش كەكىلباي ۇلى رۋحاني بەدەرسىزدىك ساياسي تاۋەلسىزدىكتى دە تارك ەتەدى, تويعان توعىشارلىققا حالىقتىڭ, ادامنىڭ ازاماتتىعى ەمەس, وعان ءناپسىسىنىڭ ازاتتىعى عانا كەرەك دەپ ءبىلدى. ول سونىمەن بىرگە تاۋەلسىزدىك شەكاراسىن ورەلى ازاماتتىق سانا مەن بيىك رۋحاني مادەنيەت قانا اينا-قاتەسىز انىقتاي الاتىنىن دا ءتۇسىندى. سوندىقتان رۋحاني-اقىلاقتىق كەلبەتىمىز بەن ۇلتتىق ۇردىستەرىمىزدى قورعاۋدا ايرىقشا تاباندىلىق تانىتۋ كەرەكتىگىن دە ەسكەرتتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ باس كەزىندە العاشقى دۇرمەكپەن بىرقاتار قۇندىلىقتارىمىزدى جوعالتىپ العانىمىزعا قىنجىلدى. سوندىقتان ابەكەڭ قاي كەزەڭدە دە رۋحاني, مادەني ۇردىستەردى نازاردان تىس قالدىرماۋ, سونىڭ ىشىندە ۇلت رەتىندە وزىندىك بەت-بەينەمىزدەن ايىرىلىپ قالماۋ ماڭىزدى ەكەندىگىنە ەرەكشە كوڭىل اۋداردى.
وسى كەزەڭدەردە مەملەكەتتىك حاتشى ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ جۇمىس كەستەسىنىڭ وتە تىعىز بولعاندىعى انىق. وعان ءبىز پرەزيدەنت ارحيۆىندە ساقتالعان قۇجاتتاردى زەرتتەگەندە كوز جەتكىزدىك. ەندى سولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىن اتاپ وتسەك: 2000 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ول رەسپۋبليكالىق كوميسسيالاردىڭ وتىرىستارىن وتكىزدى, قازاقستان تاريحىنا قاتىستى سيرەك كەزدەسەتىن ماتەريالدارمەن, شىعىس تاريحىنا بايلانىستى ادەبيەتپەن جۇمىس ىستەپ, جاڭا شىققان كىتاپتارمەن تانىستى جانە تۇراقتى تۇردە رەسپۋبليكالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن ساراپتاۋمەن اينالىستى. بىرلىك پەن ۇرپاقتار ساباقتاستىعى جىلىنىڭ قورىتىندى ماتەريالدارىنىڭ ماتىنىمەن جانە مادەنيەتتى قولداۋ جىلىنىڭ قۇجاتتارىمەن جۇمىس ىستەدى. «قازاقستان-1» ۇلتتىق تەلەارناسىنا سۇحبات بەردى. جيىرماعا جۋىق مەملەكەت جانە قوعام, مادەنيەت پەن ونەر قايراتكەرلەرى, بەلگىلى عالىمدار مەن ءبىلىم سالاسىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەستى. قاتار, سلوۆەنيا ەلشىلەرىنەن سەنىم گراموتاسىن قابىلدادى. سول سياقتى بولاشاق ۇلتتىق مۋزەيدىڭ ەكسپوزيتسياسىن تالقىلاۋ, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنا قاتىسۋ, استانا مەشىتىنىڭ يمامىن قابىلداۋ, ەلباسىنىڭ شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسيامەن كەزدەسۋىن دايىنداۋ, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 55 جىلدىعىن وتكىزۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىستى. وبلىستىق گازەت جانە تەلەراديو كوميتەتتەرىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەستى, قۇربان ايتقا قاتىستى, «ابىلاي حان» ءفيلمىن تۇسىرۋگە ارنالعان كەڭەس ۇيىمداستىردى. سونداي-اق تۇركىستاننىڭ تاريحىنا قاتىستى ادەبي دەرەككوزدەرمەن جۇمىس ىستەپ, مادەنيەت تۋرالى ماقالاعا ماتەريالدار ىرىكتەدى, ۇلتتىق مۋزەيدە تىگىلەتىن قازاق ءۇيدى قارادى. پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەت اكادەمياسىن بىتىرۋشىلەرگە ديپلومدار تاپسىردى. سولتۇستىك جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىنا ىسساپارمەن بارىپ كەلىپ, پارلامەنت قوس پالاتاسىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىنا قاتىستى, قحا-نىڭ ۇلتتىق-مادەني ورتالىقتارى جەتەكشىلەرىمەن كەزدەستى جانە ساراپتامالىق زەرتتەۋ ماتەريالدارىمەن تانىسۋ سياقتى تاعى دا باسقا كوپتەگەن ءىس-شارالاردى وتكىزگەندىگىن اتاپ وتكەن ءجون.
ابەكەڭ ء«تىل كوگەرمەي, ەل كوگەرمەيدى, ءتىل مەرەيى – ەل مەرەيى» دەگەندى ءجيى ايتاتىن. ويتكەنى تىلدەرىن دامىتىپ, كەمەلىنە كەلتىرگەن حالىقتار عانا ءوسىپ-ءونىپ, وركەن جايعان ەكەن. سوندىقتان ءابىش كەكىلباي ۇلى: «تىلدىك جاراسىم جوق جەردە الەۋمەتتىك جاراسىم بولمايدى. ال الەۋمەتتىك جاراسىم تەك ادىلەتكە عانا سۇيەنە الادى. ادىلىنە جۇگىنسەك, ادامزاتتىڭ ادامزات بولىپ قالۋىنا بارلىق حالىقتىڭ ءبارى قاجەت. ولاردىڭ تاريحي جاساقتالعان تىلدەرى مەن مادەنيەتتەرىنىڭ ءبارى قاجەت. ءبىر ءتىلدىڭ جوعالۋى – تەك بەلگىلى ءبىر ۇلتقا عانا ەمەس, كۇللى ادامزاتقا جاسالعان قيانات بولىپ تابىلادى. ال مادەنيەت پەن ءتىل سياقتى اسا نازىك قۇبىلىس تەك بەلگىلى ءبىر ورتادا عانا وركەن جايىپ, كوسەگەسىن كوگەرتە الادى. ءار ءتىل مەن مادەنيەتتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان سونداي ەتەنە ورتاسى بار», دەگەندى ۇنەمى ەسكە سالىپ وتىردى. سەبەبى ول ۇلتتىق رۋحانياتىمىزدىڭ وزەگى جانە ۇلتتى ۇلى مۇراتتارعا جەتەلەيتىن باعا جەتپەس قۇندىلىق. سوندىقتان دا ابەكەڭ بۇل ماسەلەدە الالىق پەن شالالىققا, جايباسارلىققا جول بەرۋگە بولمايتىندىعىنا كوڭىل اۋدارىپ, جەلدىڭ ىڭعايىنا جىعىلا بەرۋ كوسەگەمىزدى كوگەرتپەيتىندىگىن ايتادى.
ابىز اعا ەل تاريحىن ءتىل تاريحىنان, جەر تاريحىنان بولە-جارا قاراعان ەمەس. سوندىقتان ول ونوماستيكا مەن تەرمينولوگيا سالالارىندا دا ناتيجەلى ءىس جۇرگىزىپ, كۇش-جىگەردى اياماۋعا شاقىردى. قازاق تەرمينولوگياسىن جۇيەلى جولعا سالۋ ءۇشىن ءتيىستى تۇجىرىمداما ازىرلەپ, كوپ سوزبۇيداعا سالماي, جەدەل تالقىلاپ بەكىتۋدى, اركىمنىڭ ءوز بەتىنشە تەرمين جاساۋىنا, رەسمي بەكىتىلمەگەن داۋلى تارجىمەلەردى ورىنسىز قولدانۋىنا شەك قويۋدى ۇسىندى.
ساياسي قۇشتارلىقتار جەتەگىندە كەتە بەرۋ شىن زيالىلىققا جات. اسىرەسە رۋحاني ەكولوگيامىزدىڭ نەگىزى دەپ جۇرگەن ورنىقتىلىق احۋالدى تەڭسەلتىپ الماۋعا مۇقيات بولعانىمىز ءجون. ابەكەڭ ول ءۇشىن بارلىق ماسەلەگە دە ەلدىك تۇرعىسىنان قاراۋدىڭ دۇرىستىعىنا كوڭىل اۋدارادى. قايراتكەر اعانىڭ ەلدىك ماسەلەسى تۋرالى تۇسىنىگى مىنە, وسىلاي تىم تەرەڭ, ءبىزدىڭ قوعامىمىز ءۇشىن, ونىڭ بولاشاعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ول – جاراستىقتىڭ ۇلگىسى, بارشامىزعا ورتاق, بارىمىزگە بىردەي قىمبات جەتىستىگىمىز. حالقىمىز ەلدىك دەپ ەل ىشىندەگى جاراستىقتى ۇققان. ولاي بولسا, ءبىزدىڭ اسىل مۇراتىمىز سول ەلدىكتى ساقتاي ءبىلۋ بولماق. ەلدىكسىز ەشكىمنىڭ كوسەگەسى كوگەرمەيدى دەيدى ابەكەڭ.
ءابىش كەكىلباي ۇلى ءۇشىن بارىنەن قىمبات, ەڭ باستىسى جانە ءتاۋ ەتەر جالعىز كيەسى تاۋەلسىزدىك بولدى. سوندىقتان دا ول: ء«وز مەملەكەتىڭنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قاستەرلەۋ, ءوزىڭ تۇراتىن ەلدىڭ ەگەمەندىگىن قۇرمەتتەۋ – تەك پاتريوتتىق پارىز عانا ەمەس, ۇلكەن گۋمانيستىك جاۋاپكەرشىلىك. ءوزى جۇرگەن ورتانىڭ الدىندا عانا ەمەس, ءوز تاعدىرى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك. ءوزى جۇرگەن ورتانىڭ جاراستىعىن ويلاعان ادام عانا جاراستىقتى دۇنيەدە ءومىر سۇرە الادى. تەك ازات ادامدار مەن تاۋەلسىز حالىقتار عانا دۇنيەدە ونداي شىنايى جاراستىق ورناتا الادى. ويتكەنى حالىق بوستاندىققا جەتپەي تۇرىپ, قوعام بوستاندىققا جەتە المايدى. قوعام بوستاندىققا جەتە الماي تۇرىپ, ادام بوستاندىققا جەتە المايدى. تاۋەلسىزدىك قازىرگى ادامزاتتىڭ ەڭ باستى مۇراسى, ەڭ اسىل يگىلىگى. سوندىقتان ۋاقىتشا قيىندىقتارعا بولا ماڭگىلىك مۇراتتاردى تارك ەتۋگە بولمايدى» دەگەن ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ بۇل سوزدەرى كوپ جايتتى اڭعارتسا كەرەك. سونىمەن بىرگە ابەكەڭ ىشكى ىنتىماقتى نىعايتۋدى تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ ەڭ باستى كەپىلى دەپ ءبىلدى.
ورتاق قيىندىققا بىرگە توتەپ بەرۋگە شاقىرۋدىڭ ورنىنا, ورىنسىز قيقۋدى كوبەيتۋ جولدان دا قالدىرادى, الەۋمەتتىك پيعىلدى دا بۇزادى. الەۋمەتتىك داۋكەستىك, جاپپاي جانجال قۇمارلىق بىردە-ءبىر ماسەلەنى شەشپەگەن, شيەلەنىستىرگەن, دەگەن كەمەل اقىل-وي يەسىنىڭ ومىردەن تۇيگەن پايىمى بۇگىنگى كۇننىڭ اقيقاتى. ول وسى جاعىمسىز جايتتاردى تەك ىزگىلىك ارقىلى جونگە تۇسىرە الامىز دەي كەلە: «ىزگىلىك دەگەنىمىز – ءوزىڭ مەن ءۇرىم-بۇتاعىڭا يگىلىك بولىپ داريتىن ادال ەڭبەك... كۇنبە-كۇن كوزىمىز كورىپ جەتە تۇسكەن اقيقات مىناۋ: جاپپاي ىسكە جۇمىلساق قانا, جاعدايدى تەز جاقسارتا الامىز, ادىلەت بار جەردە ىنتىماق بار», دەيدى.
ول سوندىقتان مەملەكەتتىك حاتشى رەتىندە دە, ازامات رەتىندە دە بۇگىنگى كۇننىڭ باستى يدەولوگيالىق ماقساتى قولىمىزعا تيگەن تاۋەلسىزدىگىمىزدى سىرتتىڭ الا كوزىنەن, ءىشتىڭ الاۋىزدىعىنان امان ساقتاپ قالۋ دەپ ءبىلدى. ابەكەڭ ارمانداپ قانا قول قۋسىرىپ وتىرعان جوق, سونداي دەڭگەيگە جەتكىزەتىن, بيلىك بولىپ, قوعام بولىپ ۇستاناتىن بارىنە ورتاق جاڭاشىل قاعيدالاردى ۇسىندى. ول ازامات پەن بيلىك اراسىنداعى كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناسقا ادامي سيپات بەرۋگە, مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋداعى جاۋاپكەرشىلىكتى تەڭ ءبولىسۋدىڭ قاجەتتىلىگىنە دەگەن سۇرانىس بار ەكەندىگىن تۇسىنە ءبىلدى. ابەكەڭشە ء«وزىمىز تۇزەلمەي تۇرىپ, وزگەلەر تۇزەلمەيدى». ونىڭ عالامي, ادامي جانە مادەني دامۋ فيلوسوفياسى – گۋمانيزمى – قازىرگى زاماناۋي ازاماتتىق قوعامدى قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسى جانە ۇردىسىمەن ۇندەسىپ جاتقانىن كورمەۋگە بولمايدى. بۇل ومىرلىك ۇستانىمنىڭ ءمانى جالقىنىڭ تۇزەلۋى جالپىنىڭ تۇزەلۋىن تەزدەتەدى دەگەن قاعيدادا. ويتكەنى مۇنى ابىز اعامىز ءابىشتىڭ قوعامدىق قاتىناستاردا جالپى تۇزەلمەي تۇرىپ, وندا ادىلەت تە ورنامايدى, قوعام تۇزەلمەي بيلىك تە تۇزەلمەيدى دەگەن وسيەتى دەپ تۇسىنگەن ءجون. ياعني, ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ بۇل كوزقاراسىنداعى باستى ەرەكشەلىك ونىڭ «ەڭ الدىمەن ەل ابىرويىن ويلاماي, ەشكىم دە جاعدايىن تۇزەي المايدى» دەگەندىگىندە جاتىر.
وسى تاقىرىپتى دامىتا كەلە, ءابىش كەكىلباي ۇلى ساياسي ۇستامدىلىق ماسەلەسىن دە كوتەردى. تاۋەلسىزدىكتەن ايىرىلىپ قالماس ءۇشىن بارلىق ماسەلەگە اسقان سالاۋاتتىلىقپەن, پايىمدى پاراساتپەن قاراۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋداردى. ويتكەنى «ساياسي ۇستامدىلىق – مەملەكەت ومىرشەڭدىگى». وسىنىڭ بارلىعى اسىل اعانىڭ ازامات رەتىندە, قايراتكەر رەتىندە وزىنە جۇكتەلگەن ۇلى مىندەتتەردى تولىققاندى اتقارىپ, وتپەلى كەزەڭدە قازاقستاندا مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرىپ, ونى نىعايتۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسقاندىعىنىڭ ناقتى ايعاعى.
ءابىش كەكىلباي ۇلى بيلىكتىڭ بۇكىل تابيعاتىن, فيلوسوفياسىن, پسيحولوگياسىن, الەۋمەتتىك سيپاتىن, تاعدىر-تاۋقىمەتىن, وتكەن جولدارىن, قۇلاپ-كۇيرەگەن تۇستارىن, ونىڭ سەبەپ-سالدارلارىن, مىنەز-قۇلقىن, باعى مەن سورىن الەمدىك دەڭگەيدە ءومىر بويى زەرتتەگەن. بۇل تۋرالى بەلدى دە بەدەلدى ءابىشتانۋشىلار ايتىپ تا ءجۇر, جازىپ تا كەلەدى. ابەكەڭ بيلىكقۇمارلىقتىڭ قاتەر ەكەندىگىن ەسكەرتتى. بيلىكتى ازدىراتىن كولگىرلىك, وسپادارلىق, ينتريگاندىق ەكەندىگىن دە اتاپ كورسەتتى. ول سونىمەن بىرگە ادىلەتتىلىك كاتەگورياسىنىڭ قوعامداعى ءرولىن بارىنشا اشىپ كورسەتۋگە كۇش سالدى. ونى ماسەلەنىڭ ماسەلەسى دەپ پايىمداپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ ۇلكەن جاۋلارى – جىكشىلدىك تە, الاۋىزدىق تا تەك ادىلەتسىزدىكتەن وربيتىندىگىنە قوعامنىڭ نازارىن اۋداردى.
دەمەك, ءابىش كەكىلباي ۇلى قوعامدىق سانادا بيلىكتىڭ تابيعاتى, بيلىك پەن حالىقتىڭ بايلانىسى, دەموكراتيا جانە تاۋەلسىزدىك تۋرالى دۇرىس تۇسىنىك قالىپتاستىرۋدا قىرۋار ەڭبەك ءسىڭىردى, قازاقتىڭ ساياسي وي اعىمىن قالىپتاستىرىپ, كوپتەگەن ىستەردىڭ باسى-قاسىندا بولا ءبىلدى. ەندەشە, ونى تاۋەلسىزدىك تاڭىنىڭ اتۋىن تەزدەتكەن داناگوي ساياساتكەر دەۋگە تولىق نەگىز بار.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ءا.كەكىلباي ۇلىنىڭ 1996-2002 جىلدارداعى كەڭەسشىسى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى
