مال شارۋاشىلىعى ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ الەمدە ماڭىزدى ماسەلەگە اينالىپ كەلەدى. سەبەبى, جەر شارىندا حالىق سانى وسۋىمەن, پلانەتادا بيولوگيالىق قور بىرتىندەپ ازايا بەرەدى. مىسالى, بۇۇ-نىڭ عىلىم جونىندەگى حالىقارالىق كەڭەسىنىڭ پرەزيدەنتى, نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى اتاقتى عالىم يۋان چجە ءليدىڭ ايتۋىنشا, تاياۋ جىلداردا الەمدە ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىنە سۇرانىس 80 پايىزعا جۋىق ارتادى, بۇعان 2050 جىلعى حالىق سانىنىڭ 10 ملرد.-قا دەيىن ءوسۋى سەبەپ بولادى ەكەن. وسىعان بايلانىستى, ازىق-ت ۇلىك ماسەلەسى بويىنشا قولدا بار مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ, قاي ەلدىڭ بولماسىن باستى ماسەلەلەرىنىڭ بىرىنە اينالاتىن سياقتى.
قازاق حالقىنىڭ ەجەلدەن مال وسىرۋدەگى, مال ونىمدەرىن پايدالانۋداعى ءىس-تاجىريبەلەرى جەتەرلىك, مول, ياعني جەرىمىزدىڭ اۋقىمىنىڭ عالامات كەڭدىگىنە, تابيعي-كليماتتىق ەرەكشەلىگىنە, كەرەك بولسا, ءار ءوڭىردىڭ جەر ىڭعايىنا, تابيعاتىنا, جەم-ءشوپ-سۋ قورلارىنا بەيىمدەلگەن, مال تۇقىمدارى مەن تۇرلەرى كوپتەگەن جىلدار, تابيعي-حالىقتىق سۇرىپتاۋ, ەۆوليۋتسيالىق دامۋ نەگىزىندە قالىپتاسقان. سوندىقتان دا, بۇگىندە ماسەلە ولاردىڭ توزىمدىلىك, بەيىمدىلىك قاسيەتتەرىن تومەندەتپەي, ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرىن ارتتىرۋدا بولىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولادى. سونداي-اق, ەلىمىزدىڭ بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولۋ قارساڭىندا, وتاندىق مال شارۋاشىلىعىنىڭ نارىق جاعدايىندا باسەكەگە قابلەتتى بولۋى – بۇگىنگى تاڭداعى تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە ەكەنىن ايتپاسقا بولمايدى. وسى ورايدا وزىق يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى سارالاپ, ءوز جاعدايىمىزعا بەيىمدەپ, وندىرىسكە ەنگىزۋ ارقىلى جاڭا دامۋ كەزەڭىنە وتۋگە بولاتىندىعىن الەمدىك تاجىريبە ايقىنداۋدا. بۇل ورايدا, تاريحى تەرەڭ, ءداستۇرلى قوي شارۋاشىلىعىنىڭ ەلىمىزدە الار ورنى ەرەكشە بولسا كەرەك. اتاپ ايتقاندا, الەمدەگى قوي شارۋاشىلىعى تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك, قوي مالىن ءوسىرۋ, ەت ونىمدەرىن ءوندىرۋ, نارىقتىق ەكونوميكادا ءتيىمدى جانە كەلەشەگى مول باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى ەكەن. بىراق تا, بۇگىندە ءبىز, بۇل مال ءتۇرىنىڭ تابيعي ەرەكشەلىكتەرىنە ساي, قۇندىلىقتارىن تولىقتاي, ءتيىمدى دە پايدالانا الىپ وتىرمىز با دەگەن سۇراق تۋىندايدى. مىسالى, الىسقا بارماي-اق , بۇگىندە كوپ سىن ايتىپ جۇرگەن, كەشەگى جوسپارلى, مەملەكەتتىك قوي شارۋاشىلىقتارىنىڭ باسىم بولىگىندە 30- 40 مىڭعا تارتا قوي مالدارى ءوسىرىلىپ, شالعاي جايىلىمدىقتار مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانىلعان جوق پا؟ اتاپ ايتقاندا, ول كەزدە قوي شارۋاشىلىعىندا كۇيەك (ۇرىقتاندىرۋ), ءتول الۋ ءىس-شارالارى, ەگىن شارۋاشىلىعىنداعى, ەگىن ەگۋ, جيناۋ ناۋقاندارىنان كەم ەمەس جاعدايلاردا ۇيىمداستىرىلىپ وتكىزىلدى, بۇل كەزەڭدە قوسىمشا ادامدار ەڭبەككە دە تارتىلدى.
ەگەر دە, ورتا ەسەپپەن ءبىر شارۋاشىلىقتا 40 مىڭ باس قوي مالى, ءار وتاردا ورتا ەسەپپەن 500-600 باس, ولاردىڭ ارقايسىندا 3-4 ادام ەڭبەك ەتتى دەسەك, تەك ءبىر شارۋاشىلىقتا تىكەلەي قوي مالىن باعىپ, كۇتۋ جۇمىستارىمەن ( 40000:550ح4= 290) 300-گە تارتا ادام اينالىسقان ەكەن. بۇدان باسقا, قوي قىرقۋ, ەتكە مال وتكىزۋ كەزەڭدەرىندە قانشا قوسىمشا جۇمىس ورىندارى پايدا بولادى. اسىرەسە, كوكتەم ايلارىندا كەشكىلىك جايلاۋدا ماڭىراعان قوي, قوزى داۋىستارى اۋىل ءسانى مەن شىرايىن كەلتىرىپ تۇراتىن سياقتى ەدى.
ارينە, بۇل جۇيەدە دە كەمشىلىكتەر از بولعان جوق, جاۋاپسىزدىق, ەڭبەككە دەگەن ىنتالىلىقتىڭ تومەندىگى سەكىلدى فاكتىلەر ورىن الدى. بىراق تا قايتكەندە دە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگى, مەملەكەتكە سالماق سالماي, اۋىلدىق جەرلەردە تابىس كوزدەرىن يەلەنىپ وتىردى عوي. وكىنىشكە وراي, جاسىراتىنى جوق, بۇگىندە پارلامەنت دەپۋتاتتارى دا ءجيى ايتىپ جۇرگەن, ءارتۇرلى ايدار تاعىپ, مەملەكەتتىك قارجى ەسەبىنەن جۇمىس ورىندارىن اشۋ باعدارلامالارى دا ەلىمىزدەگى جۇمىسسىزدىق پروبلەمالارىن تۇبەگەيلى شەشە الماي وتىر عوي. دەگەنمەن دە, ەل ەكونوميكاسىنىڭ الەمدىك نارىقتىق جۇيەگە وتۋىنە بايلانىستى مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا ايتارلىقتاي وزگەرىستەردىڭ قاجەت بولعاندىعىنا كۇمان كەلتىرۋدەن اۋلاقپىن. دەگەنمەن, بۇگىنگە دەيىن اتقارىلعان نارىقتىق باعىتتاعى ءىس-شارالاردىڭ, اسىرەسە, ەلىمىزدىڭ قوي شارۋاشىلىعى سالاسىندا ايتارلىقتاي وڭ وزگەرىستەردىڭ نىشانىن سەزدىرمەۋى ويلانارلىقتاي ماسەلە سياقتى. مىسالى, قوي شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعان اۆستراليا ەلىندە وسى سالا بويىنشا جالپى جيىنتىعى 500 مىڭنان – 1,0 ميلليون باسقا دەيىن قوي وسىرەتىن شارۋاشىلىق قۇرلىمدارىن بىرىكتىرەتىن اسسوتسياتسيالار قىزمەت اتقارادى ەكەن. بۇلاردىڭ قىزمەتى جايىلىمدىق جەرلەردى قالىپتاستىرۋ, قوي قىرقۋ جانە باسقاداي زووتەحنيكالىق-مال دارىگەرلىك ءىس-شارالاردى اتقارۋ, سونىمەن قاتار, فەرمەرلەردىڭ وتباسى جاعدايلارىنا بايلانىستى دا ماسەلەلەر بويىنشا قىزمەتتەر اتقارادى ەكەن. دەمەك, وسىنداي جۇيەنى ءبىز, وتكەندى ايتپاعاندا, كەلەشەكتە, بۇگىنگى قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايدا قانشا ۋاقىتتا قالىپتاستىرا الامىز؟ ماسەلە وسىندا!
سوندىقتان دا, م
