وتكەن تاريحىنا ەرەكشە ءمان بەرەتىن ديدارلىقتار سالتاناتتى شارانىڭ باس جاعىندا كەزىندە مەكەمە قابىرعاسىندا ەڭبەك ەتكەن, بۇگىندە ومىردەن ءوتىپ كەتكەن ارداگەرلەردى قۇرمەتپەن ەسكە الىپ, تاعزىمنىڭ ونەگەلى ۇلگىسىن كورسەتتى.
مەرەيتويدىڭ اشىلۋىندا جەزقازعان قالاسىنىڭ اكىمى قايرات بەگىموۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەپ, «ديدار» ارناسىنىڭ ديرەكتورى بازارباي الەۋحان ۇلىنا تەلەۇجىمعا ارنالعان اقشالاي سەرتيفيكاتتى تابىس ەتتى. سونىمەن قاتار قالا باسشىسى «جەزقازعان قالاسىنا – 65 جىل» مەرەكەلىك مەدالىمەن ساپابەك ابايدىلدەنوۆ, ءاسيا ايداربەكوۆا, شۇعا نۇرماعامبەتوۆا, توعانباي قۇلمانوۆ, امانجول ۇسەنوۆ, جۇپار الكەنوۆا سىندى ارداگەرلەردى ماراپاتتادى. ال ارداگەرلەردىڭ تاعى ءبىر توبى – ماقسۇت سەكسەنباەۆ, يرينا كەللەر, امانكۇل ارىمبەكوۆاعا قۇرمەت گراموتالارىن تابىس ەتتى.
سونداي-اق قاراعاندى وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ يدەولوگيالىق جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ايگەرىم يسبەكوۆا ءوڭىر باسشىسى جەڭىس قاسىمبەكتىڭ قۇتتىقتاۋىن جەتكىزىپ, تەلەارنانىڭ ءبىر توپ قىزمەتكەرىن وبلىس اكىمىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتادى. ولاردىڭ اراسىندا تەلەارنانىڭ بۇگىنگى قىزمەتكەرلەرى ماحمۇد سەكسەنباەۆ, تولەش سۇلەيمەن ۇلى, ماقپال ورىنبەتوۆا, ەلدوس كاكەنوۆ, بازارباي الەۋحان ۇلى بولدى.
بۇدان كەيىن ساحنا تورىنە وسى تويعا ارنايى كەلگەن قوناقتار كوتەرىلىپ, تەلەارنا ۇجىمىنا اقجارما تىلەكتەرىن ارنادى. مىسالى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ توراعاسى سەيىتقازى ماتاەۆ «ديداردى» ۇزاق جىل ابىرويمەن باسقارىپ كەلە جاتقان بازارباي الەۋحان ۇلىن «قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى» اتاعىمەن ماراپاتتاپ, بىلىكتى باسشى, مىقتى مەنەدجەرگە لايىقتى قۇرمەت كورسەتتى.
قۇتتىقتاۋ تىلەكتەرىنىڭ ارا-اراسىندا مەرەيتوي قوناقتارى الدىندا ارنايى كەلگەن جانە جەرگىلىكتى ونەرپازدار كۇي تارتىپ, ءان شىرقادى, بي بيلەپ كورەرمەن قاۋىمنىڭ كوڭىلىن كوتەردى. اسىرەسە تويشىل قاۋىم قازاققا تانىمال ءانشى قوراباي ەسەنوۆتىڭ, داۋلەسكەر كۇيشى جانعالي جۇزباەۆتىڭ جانە «ماقپال» ءانسامبلى بيشىلەرىنىڭ ونەرىنە ءتانتى بولدى.
تەلەارنانىڭ بۇل تويىندا ۇلىتاۋ-جەزقازعان وڭىرىندە «ديدار» دەگەن ەسىمدى يەلەنگەن جاس بۋىننىڭ ءبىر توپ وكىلىنە قۇرمەت كورسەتىلىپ, لايىقتى سىي-سىياپات جاسالدى. سونىمەن قاتار بوياۋى كەۋىپ ۇلگەرمەگەن « ۇلى دالانىڭ «ديدارى» اتتى ەستەلىكتەر جيناعى دا مەرەيتوي اياسىندا تىندىرىلعان ۇلكەن شارۋانىڭ ءبىرى بولدى. ال اقىن رۋسلان نۇرباي مەن كومپوزيتور قانات ءمۇرسالىموۆ جازعان «جەزديدار» ءانىن مەرەيتويعا جيىلعان قاۋىم ۇجىمنىڭ ءانۇرانى رەتىندە قابىلداپ, ىستىق ءىلتيپاتتارىن ءبىلدىرىستى.
جالپى, «ديدار» تەلەارناسىنىڭ مەرەيتويى سالتاناتتى شارامەن عانا شەكتەلىپ قالمادى. باعدارلاما اياسىندا جۋرناليستيكانىڭ مايتالمان ماماندارى مەن ءو.بايقوڭىروۆ اتىنداعى جەزقازعان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى اراسىندا كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىلىپ, شاراپاتى مول شارا ءوتتى. بۇدان بولەك, تەلەارنانىڭ ءباسپاسوز كلۋبىندا «قازىرگى كەزەڭدەگى ايماقتىق تەلەارنالار: تەوريا جانە تاجىريبە» تاقىرىبىندا وتكەن كونفەرەنتسيا دا مەرەيتوي باعدارلاماسىنىڭ مازمۇنىن ارتتىرا ءتۇستى. ال ۇلىتاۋدا ۇيىمداستىرىلعان «ىشكى ءتۋريزمدى قالىپتاستىرۋداعى بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنىڭ ءرولى» اتتى كوشپەلى كەڭەس بارىسىندا سالتاناتتى شاراعا ارنايى كەلگەن جۋرناليستەر مەن اتالعان اۋداننىڭ اكىمى بەرىك ابدىعالي ۇلى اراسىندا ساليقالى اڭگىمە ءوربىدى.
مىنە, الپىسجىلدىق اسۋى ەل ىشىندە وسىنداي مازمۇندا اتالىپ جاتقان تۇستا تەلەارنانىڭ تاريحى تۋرالى دا از-كەم ايتا كەتۋدى ءجون سانادىق. تامىرلى تەلەارنانىڭ وتكەن تاريحىندا اتاۋى مەن مارتەبەسى بىرنەشە مارتە وزگەرتىلىپتى. اتاپ ايتقاندا, 1959 جىلى قاراپايىم عانا اۋەسقوي ستۋديا بولسا, ارادا ءبىر جىل وتكەندە جەزقازعان تەلەۆيزيا ستۋدياسى مارتەبەسىن العان ەكەن. 1973 جىلى وبلىستىق تەلەۆيزيا جانە راديوحابارلارى جونىندەگى كوميتەت دەپ اتالدى. 1991 جىلدان باستاپ جەزقازعان وبلىستىق تەلەراديوكومپانياسى بولىپ وزگەرتىلگەن. ال 1997 جىلى «ديدار» قالالىق تەلەۆيزيا كانالى دەگەن اتاۋدى ۇستاپ قالدى.
ءيا, «ديداردىڭ» تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, تەلەارنا ءوزىنىڭ تامىرىن جەزقازعان تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق كومبيناتىنداعى ەلەكتر تسەحىنىڭ ينجەنەرلەرى ب.دلۋگاچ, ا.تروشين قۇرعان شاپ-شاعىن اۋەسقوي ستۋديادان تارتادى ەكەن. العاشقى حابارىن 1959 جىلدىڭ 5 قىركۇيەگى كۇنى مەتاللۋرگتەردىڭ مادەنيەت سارايىنان تاراتقاندا, بۇل وقيعا قالانىڭ مادەني ءومىرىن ءدۇر سىلكىندىرىپتى. قاراپايىم ينجەنەرلەردىڭ يگى باستاماسىن قالالىق پارتيا كوميتەتى مەن ونىڭ باسشىسى قىزۋ قولداپ, كوپ ۇزاماي اۋەسقوي ستۋديا جەزقازعان تەلەستۋدياسى بولىپ قۇرىلىپ, مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتكەن.
تەلەارنانىڭ العاشقى ديرەكتورى بولىپ كەرىمباي كوپباەۆ قىزمەت ەتكەن. ودان كەيىن مەكەمەنى ءار جىلدارى زينوۆي شكۋندين (1964-1970 جج.), راقىمباي جۇماتاەۆ (1970-
1985 جج.), ءسابيت بايدالين (1985-1997 جج.) باسقاردى.
ەرەكشە ايتۋعا تۇرارلىق ءبىر جايت, «ديدار» تەلەارناسى ەلىمىزدە العاش بولىپ قۇرىلعان تەلەۆيزيالىق ستۋديالار قاتارىنان ورىن الادى. ناقتىراق ايتساق, 1958 جىلى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت الماتى جانە قاراعاندى قالالارىندا تەلەۆيزيالىق ستۋديالار اشىلىپ, حابار تاراتا باستايدى دا, ارادا ءبىر جىل وتكەندە سول كەزدەگى شاعىن قالا جەزقازعاندا اۋەسقوي ستۋديا قۇرىلادى. ياعني, بۇگىنگى «ديداردى» ەلىمىزدەگى ءۇشىنشى بولىپ قۇرىلعان تەلەارنا دەپ سەنىمدى تۇردە ايتۋعا بولادى.
الپىس جىلدىڭ جۇگى ارتىلعان تاريحىندا «ديدار» تەلەارناسى تالاي اۋىرتپاشىلىقتى باسىنان وتكەرگەن. ءتىپتى, تاعدىرى قىل ۇشىندا تۇرعان كەزدەرى دە بولىپتى. اسىرەسە جەزقازعان وبلىسى تاراتىلعان تۇستا تەلەارنا دۇنيە-مۇلكىنەن ايىرىلىپ, قارىزعا بەلشەدەن باتىپ, جابىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان. مىنە, وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزدە مەكەمەنىڭ تىزگىنىن قولىنا العان بازارباي الەۋحان ۇلى بىرەر جىلدىڭ ىشىندە تەلەارنانىڭ اۋعان جۇگىن تۇزەپ, بۇگىنگىدەي بولىپ-تولعان قالپىنا جەتكىزە ءبىلدى.
«ديدار» تەلەارناسىندا ءار جىلدارى ءوز ءىسىنىڭ ناعىز مايتالمانى ساناتىنداعى ماماندار ەڭبەك ەتتى. مىسالى, بەلگىلى اقىن ءجۇرسىن ەرمان مەن ونىڭ زايىبى باقىتجامال ەڭبەك جولىن وسى مەكەمەدە باستاعان. بۇدان بولەك, قاراشاڭىراقتا ساپابەك مىرزاتوۆ, ەسكەن حاسەنوۆ, سايلاۋحان ناكەنوۆ, امانجول ۇسەنوۆ, جانباۋ ءبىرمانوۆ, گالينا دراگوۆوز, سارا ىسقاقوۆا, رايا بايماعانبەتوۆا, شۇعا نۇرماعانبەتوۆا, ءاسيا ايدارحانوۆا, نەسكەن بيتەنوۆا, ۆالەنتينا گولوۆينا, پەتر سەۆوستيانوۆ, ماحمۋد سەكسەنباەۆ, ماقسۇت سەكسەنباەۆ, دۋلات ءابىلدين سىندى كاسىبي ماماندار جۇمىس ىستەپ, تەلەارنا جىلناماسىن ءوز قولدارىمەن جازعان.
قازىرگى تاڭدا جەزقازعاننىڭ «ديدارى» حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسىندا دانەكەرلىك قىزمەتىن ادال اتقارىپ, جەزقازعان- ۇلىتاۋ وڭىرىمەن عانا شەكتەلىپ قالماي, IDTV جۇيەسى نەگىزىندە ەل كولەمىندە حابار تاراتاتىن تۇعىرلى ءھام تامىرى تەرەڭگە كەتكەن تەلەارناعا اينالعان.
قاراعاندى وبلىسى,
جەزقازعان قالاسى
