تاعى ءبىر كەرەعار جايت, جىل سايىن كوكتەم مەن كۇز ايلارىندا مىڭداعان ءتۇپ كوشەت وتىرعىزىلسا دا, كوپ كەشىكپەي كوكتەي سولىپ قۋراپ قالاتىندىعى. سوندا وسىنشاما ءتۇپ اعاش ەگىلدى دەپ الاۋلاتىپ-جالاۋلاتۋدىڭ قانداي قاجەتى بار؟ تال توپىراققا شانشىلعان سوڭ, وعان ءتيىستى كۇتىم جاسالىپ, ۋاقىتىندا سۋارىلىپ تۇرۋى ءتيىس قوي. ەكىنشىدەن, اقتوبە قالاسىندا بۇرىننان بار كارى اعاشتار ءشىرىپ, ءارتۇرلى وسىمدىك دەرتىنە شالدىققانى بولەك ءبىر اڭگىمەنىڭ ەنشىسى. وڭىردە ونى رەتكە كەلتىرەتىن كاسىبي مامانداردىڭ تاپشىلىعى مەن دەندرولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ جوقتىعى دا الاڭداتپاي قويمايدى.
بولاشاقتا ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندەگى ءىرى شاھاردىڭ جاسىل بەلدەۋىن ورنىقتىرۋ ءىسى قانداي جولدارمەن جۇزەگە اسپاق؟ بۇل سالماقتى ساۋالعا وراي ەڭ الدىمەن ايتارىمىز, قازىرگى كەزدە مۇندا جاسىل جەلەكتى ساندىق جۇيە ارقىلى تۇگەندەۋ جانە قۇجاتتاندىرۋ جونىندە ارنايى ستراتەگيالىق جوبا بەلگىلەنگەن. جوبانىڭ اتى – جوبا, تۇپكىلىكتى شەشىم ەمەس. سوندىقتان دا اقتوبەدە تابيعات جاناشىرلارى مەن قوعام بەلسەندىلەرى ونىڭ مەن تيىمدىلىگى نەمەسە باسى ارتىق شىعىن ەكەندىگى جونىندە ءارتۇرلى وي-پىكىر ورىستەتۋدە. ەڭ الدىمەن ايتارىمىز, اتالعان اۋقىمدى جوبا رەسەيلىك, ياعني ماسكەۋدەن ارنايى شاقىرىلعان مامانداردىڭ كومەگىنە سۇيەنە وتىرىپ جاساقتالعانى.
ماسكەۋ پەداگوگيكالىق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى ەكاتەرينا چەرنياەۆا اقتوبە قالاسىندا وتكىزىلە باستاعان قوعامدىق تىڭداۋلار كەزىندە اعاشتاردى تۇگەندەۋ مەن قۇجاتتاندىرۋ جۇيەسى رەسەي استاناسىندا جاقسى ناتيجە بەرگەنىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇندا ءبارى دە ەسكەرىلگەن. مىسالى, ءار اعاشقا ءبىر رەتتىك سۋارۋ كەزىندە ءارى جاز ۋاقىتىندا قانشا سۋ كەرەكتىگى مەن تىڭايتقىشتى ەنگىزۋدىڭ مولشەرى كورسەتىلگەن. اتالعان جۇيە بۇگىنگە دەيىن جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. مۇنىڭ باستى ءمانىسى, قالاداعى ءار اعاش پەن بۇتا ارنايى كارتاعا ەنگىزىلىپ, ءتيىستى نومىرگە يە بولاتىنىندا. اعاشتىڭ تەگى مەن ءتۇرى, جاسى جانە ديامەترى, بيىكتىگى, بارلىق دەرەكتەرى تىركەلەدى. ماسكەۋلىك مامانداردىڭ مالىمدەۋىنشە, قالانىڭ ءار تۇكپىرىندە ورنالاسقان قاراعاشتاردا كەزدەسەتىن اۋرۋلاردى انىقتاۋعا دا اتالعان جۇيە كومەگىن تيگىزە الادى. قىسقاسى, اعاشتاردى كۇتۋ مەن باپتاۋعا قاتىستى جۇمىستاردى ساپالى ءارى جۇيەلى كوزقاراس نەگىزىندە جوسپارلاۋعا تولىق نەگىز بار. اتالعان جۇيە جاعدايىندا ونى شابۋعا نەمەسە كەسۋ مەن قىرقۋعا مۇلدە بولمايدى. بۇل ءىس قاجەتتىلىككە قاراي تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى وكىلدەرىنىڭ رۇقساتى بويىنشا اتقارىلماق.
ءسويتىپ اقتوبەدە الداعى ۋاقىتتا اعاشتاردى ەسەپكە الۋدىڭ ەلەكتروندى بازاسى قۇرىلىپ, قالا اۋماعىنداعى جاسىل جەلەك قاتاڭ باقىلاۋعا الىنباق. بۇل ءىس ءوز كەزەگىندە تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەردى ودان ءارى جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. تۇگەندەۋ مەن ەسەپكە الۋ دەگەننەن شىعادى. سوڭعى كەزدە اقتوبە قالاسىندا اعاش پەن تال-تەرەكتىڭ جاي-كۇيى جانە سان مەن ساپاسى جونىندەگى دەرەكتەردى جيناقتاۋ ءىسى مۇلدەم نازاردان تىس قالىپتى. بۇل جايت جاسىل جەلەكتى باپتاۋعا بولىنەتىن قاراجاتتى ءتيىمدى تۇردە جۇمساۋعا كەدەرگى كەلتىرمەك.
قوعامدىق تىڭداۋ كەزىندە اقتوبە قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى جانگەلدى اۋباكىروۆ تال-تەرەكتى ساندىق جۇيە ارقىلى تۇگەندەۋدىڭ بىرنەشە پايدالى جاقتارى بار ەكەنىن ايتتى. بىرىنشىدەن, بۇل سوڭعى ۋاقىتتا ۇمىت قالعان ستاتيستيكالىق ەسەپ ءۇشىن قاجەت بولسا, ەكىنشىدەن, قالانىڭ جاسىل بەلدەۋىن جەتىلدىرۋ مەن قالىپتاستىرۋعا دا تيگىزەتىن جاردەمى مول, ۇشىنشىدەن, قالادا تۇرعىزىلاتىن جاڭا نىساندار مەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇرىلىسىن ايقىن جوبالاۋعا دا جول اشىلادى. ە.چەرنياەۆانىڭ سوزىنشە, ۇسىنىلعان جوبا عىلىمي نەگىزگە ارقا سۇيەيدى. وسى ارقىلى سۋ جانە ەنەرگيا مەن ەڭبەك رەسۋرستارىن ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك تۋماق.
قوعامدىق تىڭداۋلار بارىسىندا بۇل ماسەلەگە قاتىستى وزگە مازمۇندا ۇسىنىس-تىلەك بىلدىرگەن اقتوبەلىكتەر دە بار. سولاردىڭ ءبىرى, ورمان شارۋاشىلىعى ءىسىنىڭ كانىگى شەبەرى, اقتوبە ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى كارەن ايجارىق جاڭا جوباعا بىرجاقتى كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراي المايتىنىن جەتكىزدى. «ويتكەنى ءبىر كەزدە وسىعان ۇقساس تاجىريبەنى قولعا الىپ, ءبىراز ءىس-ارەكەت جاساپ كورگەنىمىزبەن ناقتى ناتيجە شىقپادى. مەنىڭ ويىمشا, اعاشتاردى نومىرلەپ قويعاننان گورى, ناقتى وقۋ ورىندارى مەن كاسىپورىندارعا, مەكەمەلەرگە بەكىتىپ بەرۋدىڭ پايداسى كوبىرەك. مۇنداي جاعدايدا اتالعان ىسكە بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قاراجاتتى ۇنەمدى جۇمساۋعا جول اشىلادى. سوندا قاراجات تەك تىڭايتقىش ازىرلەۋ مەن كوشەتتەردى ساتىپ الۋعا جۇمسالادى», دەدى ول. سونداي-اق وڭىردەگى جاسىل جەلەك ءوسىرۋ مەن دەندرولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ىسىنە ەنجار قاراي المايتىن جەرگىلىكتى ماماندار مەن عالىمدار رەسەيلىكتەر ۇسىنعان جوبادا ونى كەشەندى تۇردە ىسكە اسىرۋعا قاجەتتى باستى فاكتوردىڭ ەسكەرىلمەي قالعانىن مالىمدەدى. بۇل جاسىل جەلەكتى ساندىق جۇيە ارقىلى تۇگەندەۋ مەن قۇجاتتاندىرۋ ءىسى اياقتالعان سوڭ ونى كۇتۋ مەن باپتاۋ ءىسىن ناقتى كىمدەر اتقاراتىندىعى, ەڭ باستىسى, وعان جۇمسالاتىن سۋ مولشەرى قانداي كوزدەردەن كەلەتىندىگى جونىندەگى ماسەلەدەن تۋىندايدى.
بۇگىندە وزدەرى جەتكىلىكتى سۋ كوزدەرىنە ءزارۋ اقتوبە جانە سازدى سۋ قويمالارى بۇل قاجەتتىلىكتى وتەي الا ما؟ وڭىردەگى تابيعات جاناشىرلارى وسىعان الاڭدايدى. ماسكەۋلىكتەر ۇسىنعان جوبا بۇل ماسەلەنىڭ تۇبەگەيلى شەشىمىن قولعا ۇستاتا قويۋى ەكىتالاي دەسەك شە؟ اقتوبە قالاسىنداعى جاسىل جەلەكتى ساندىق جۇيە ارقىلى تۇگەندەۋ وتە قاجەتتى جوبا. ايتسە دە تال-تەرەكتەردى سۋارۋ مەن كۇتۋ جونىندەگى وڭتايلى شەشىمدەر وسى باستان قولعا الىنباسا, پايداسى مول دەپ ەسەپتەلگەن باستاما جارتىكەش كۇيىندە قالىپ قويۋى ابدەن مۇمكىن. تاعى ءبىر قىنجىلارلىق جايت, وبلىستا قازىرگى سۋ قويمالارىندا جيناقتالعان ازىن-اۋلاق سۋ مولشەرىنىڭ ءوزى زياندى حيميالىق ەلەمەنت – بورمەن لاستانعان. سەبەبى اتالعان سۋ قويمالارىنا بور كونتسەنتراتسياسى قالا ماڭىنداعى ەلەك وزەنى ارقىلى تۇسەدى. بۇل كەلەڭسىزدىك كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە ەرىكسىز بولاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. شامامەن بۇل ۋاقىت ەكى-ءۇش اپتانىڭ ارالىعىن قامتيدى. ورىن الاتىن جايتتاردىڭ كۇردەلى سيپات الاتىنى سونشالىق, توتەنشە جاعداي كەزىندە ونى رەتتەۋ جۇيەسىن ويلاستىرۋدىڭ ءوزى مۇمكىن بولماي قالادى ەكەن. ءسويتىپ بورمەن لاستانعان سۋمەن قورەكتەنگەن اعاشتار بوي جازىپ وسە الماي قالاتىنى ءارى ءارتۇرلى وسىمدىك دەرتىنە شالدىعاتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە توپىراقتانۋشى ماماندار اقتوبە توپىراعى قۇنارىنىڭ تومەندىگى اعاشتاردىڭ كوككە بوي سوزىپ وسۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزەدى دەپ ەسەپتەيدى.
ياعني, اعاشتاردى سۋارۋدىڭ بالاما جولدارىن ويلاستىرۋ قاجەتتىلىگى الدان شىعادى. وعان وڭىردەگى اۋىزسۋدىڭ باستى كوزى كوكجيدە جەراستى سۋ كوزدەرىن پايدالانۋعا بولار ما ەدى... جالپى, بۇگىنگى سۋ قويمالارى ءوڭىردىڭ تەحنيكالىق سۋعا جانە اعاش پەن باۋ-باقشانى سۋارۋعا دەگەن قاجەتتىلىگىن وتەي الماي جۇرگەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز. وسى ورايدا بۇعان دەيىن وبلىس اۋماعىندا 10 جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ جونىندەگى ماسەلەلەر ءجيى ايتىلاتىن. كەيىننەن بۇل اڭگىمەلەردىڭ ەستىلمەي كەتكەنىنە دە كۋامىز. ونىڭ ءبىر سەبەبى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى اتالعان سۋ قويمالارىنىڭ نورماتيۆتىك-سمەتالىق قۇجاتتارىن ازىرلەۋدى كەشىكتىرگەنىنەن بولدى.
اقتوبەدە اعاشتاردى كۇتىپ-باپتاۋ مەن وسىرۋگە بايلانىستى ورىن الىپ جۇرگەن كەلەڭسىز كورىنىستەردى دە ايتا كەتكەنىمىز ورىندى. بۇل – اعاشتاردى اياۋسىز قىرقىپ كەسكەننەن كەيىن تومار بولىپ قالاتىنى. بوتانيكا ماماندارى كارى تەرەكتەردىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشۋى جانە جاس وسكىندەردىڭ پايدا بولۋى ءۇشىن قاجەت كەزدە وسى ىسپەتتى وڭدەۋ ءتاسىلىن قولدانا الادى. ايتسە دە قالادا بۇل ءىستى جەتىك مەڭگەرگەن كاسىبي ماماندار ەمەس, كوپ جاعدايدا باعباندىققا قاتىسى جوق, وعان ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن كولدەنەڭ كوك اتتىلار اتقارىپ جۇرگەنى دە انىق بايقالادى. سەبەبى بەلگىلى ءبىر كومپانيا تەندەرلىك كونكۋرستا ۇتىپ شىعادى دا, اعاشتاردى رەتتەۋدىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ, جىرتقىشتىق ارەكەتتەرگە بوي ۇرادى. ويتكەنى اتالعان كاسىپورىندا تال-تەرەكتى كۇتۋدىڭ جاي-كۇيىن جەتىك بىلەتىن ماماندار جوق, دەيدى قالا اكىمدىگىنە قاراستى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى, اباتتاندىرۋ, كوگالداندىرۋ جانە سانيتارلىق تازالىق سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى حاسەن يۋسۋپوۆ.
بۇل كورىنىس وبلىس ورتالىعىندا قاجەتتى ماماندار مەن دەندرولوگتاردىڭ مۇلدەم جەتكىلىكسىز ەكەنىن كورسەتەدى. سوندىقتان دا قالادا اتالعان ماماندىققا بەيىمدەۋ مەن قايتا وقىتىپ ازىرلەۋ جۇمىستارى شۇعىل قولعا الىنۋ قاجەت. سونداي-اق بۇل ءىس قالا تۇرعىندارىنىڭ ۇدايى باقىلاۋىندا بولعانى ءجون.
ءتۇيىپ ايتقاندا, اقتوبەنى جاسىل قالاعا اينالدىرۋ جونىندەگى جوبانىڭ ومىرشەڭ ەكەنى انىق. وسى ورايدا جاۋاپكەرشىلىگى مول ءىس جان-جاقتى, كەشەندى سيپات العان جاعدايدا عانا ناتيجەلى بولاتىنى نازاردان تىس قالماسا ەكەن دەمەكپىز.
اقتوبە
