ەنىڭ ويىمشا, مەملەكەت باسشىسى وسىلايشا تەك قانا كوزبوياۋشىلىقتى اشكەرەلەپ وتىرعان جوق. سونىمەن قاتار بۇدان ءارى جالعان اقپارات بەرىپ جۇمىس ىستەۋگە بولمايتىنىن كورسەتىپ وتىر. سەبەبى بۇل ەكونوميكامىزدى دامىتۋدا ۇلكەن كەدەرگىگە اينالدى. ونى دۇرىس باسقارۋ ءۇشىن دە جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جاعدايدىڭ ناقتىلىعىن ءبىلۋ قاجەت.
وسىعان مىسال رەتىندە ءبىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن, ناقتىراق ايتساق, استىق ءوندىرىسىن كەلتىرۋگە بولادى. بيىلعى قۋاڭشىلىق ونداعى قوردالانعان كوپتەگەن ماسەلەنىڭ بەتىن اشتى.
ماسەلەن, نەگە دامىعان ەلدەر ۇقساس اۋا رايى جاعدايىندا بىزگە قاراعاندا 2 ەسە كوپ ءونىم الادى؟ نەگە ءبىزدىڭ نەگىزگى باسەكەلەس ەلدەرىمىزدە سوڭعى 15 جىلدا بيدايدىڭ ونىمدىلىگى 30-40%-عا, ال بىزدە بار بولعانى 14%-عا ءوستى؟ نەلىكتەن استىق وندىرەتىن باسقا ءىرى مەملەكەتتەردە ناننىڭ باعاسى بىزدەگى سياقتى كوتەرىلمەيدى؟
مۇمكىن, مۇنداي سۇراقتاردان كەيىن اتالعان سالانىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنا ەلەۋلى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاجەت شىعار؟ ال ازىرشە ماسەلەنى تالداي قاراساق, بىزدە قاعاز جۇزىندە, باياندامادا ءبارى ءمىنسىز. مىسالى, جىل سايىن كوكتەمدە «شارۋاشىلىقتار ۇزدىك سۇرىپتى تۇقىمدارمەن قامتاماسىز ەتىلدى» دەپ مالىمدەيمىز. ال شىندىعىندا قالاي؟ بيىل ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ عالىمدارى سولتۇستىك وبلىستاردىڭ 23 ەليتا تۇقىمىن وندىرەتىن شارۋاشىلىقتارىنىڭ ەڭ جوعارعى ساپاداعى دەگەن تۇقىمدارىن زەرتتەدى. ناتيجەسىندە ولاردىڭ بارلىعىنىڭ زەڭ جانە باكتەريالىق اۋرۋلارعا ۇشىراعانى انىقتالدى.
تاعى ءبىر مىسال, اكىمدىكتەردىڭ ەگىن سالۋ جانە ەگىن جيناۋ جۇمىستارىنىڭ اياقتالعانى تۋرالى رەسمي اقپاراتتارى مەن عارىشتىق مونيتورينگ مالىمەتتەرىنىڭ اراسىندا كوپ الشاقتىق بار. مۇنىڭ ءوزى جۇزدەگەن مىڭ گەكتار القاپتاردىڭ قاراۋسىز قالىپ, بوس جاتقانىنىڭ بىردەن-ءبىر كورسەتكىشى. تاۋەكەلى جوعارى ەگىنشىلىك جاعدايىندا (اسىرەسە بيىلعىداي) توپىراقتاعى وسىمدىكتەر ءۇشىن قاجەتتى ىلعالدىلىقتى كوتەرۋ ماقساتىندا اۋىسپالى ەگىسكە پار تاناپتارىن ەنگىزۋدىڭ ماڭىزى زور. استىق سەبەتىن وبلىستاردىڭ ءبىرىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىلعى پار تاناپتارىنىڭ كولەمى 720 مىڭ گەكتاردى قۇراعان, ال ءبىزدىڭ عارىشتان تۇسىرگەن سۋرەتتەر بويىنشا ونىڭ كولەمى 2 ەسەگە از بولىپ شىقتى. مۇنداي جالعان اقپارات نە ءۇشىن قاجەت؟ اكادەميك ا.ي.باراەۆ ايتقانداي: «جەردى الداي المايسىڭ عوي!». سوڭعى ۋاقىتتا جينالعان ءونىمنىڭ كولەمى تۋرالى جىل سايىنعى مالىمەتتەر ءتىپتى كەلەكەگە اينالۋدا. وسى ورايدا ءوزىنىڭ عارىشتىق مونيتورينگتەرى ارقىلى ەگىستىكتەرىمىزدىڭ جاعدايىن بىزدەن جاقسى ءبىلىپ وتىرعان امەريكالىقتاردىڭ بولجامىنداعى تسيفرلار بىزدەگى مالىمەتتەرگە قاراعاندا شىندىققا كوبىرەك جاناساتىنى ىڭعايسىز جاعداي تۋعىزادى.
ءبىز ۇلكەن ماجىلىستەردە «ەگىن ءتۇسىمىنىڭ كۇرت ارتۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ەرەكشە زاماناۋي اگروتەحنولوگيالار جەرگىلىكتى جەرلەردە ايتارلىقتاي القاپتارعا ەنگىزىلگەن» دەپ, وتىرىكتى شىنداي قىلىپ بايانداۋدى ۇيرەندىك. كەيدە قيالداعان «شىندىعىمىز» دامىعان ەلدەردىڭ كورسەتكىشتەرىنەن دە ارتىق بولىپ جاتادى...
قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرىندە ءتارتىپ ورناتۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. بىراق ونىڭ ناتيجەلى بولۋى جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ناقتى جاعدايدى بىلۋگە تىكەلەي بايلانىستى. ەندى اشىق كاداسترلاۋدىڭ, شىنايى باعالاۋدىڭ جانە جەرمەن جۇمىس ىستەگەندە ايقىن ارەكەت جاساۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى. ال بۇل ءۇشىن تسيفرلى تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن عارىشتىق مونيتورينگ جانە جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ ادىستەرىن باتىل تۇردە قولدانۋ كەرەك. سول كەزدە عانا ءبىز دۇرىس مالىمەتتەرگە قول جەتكىزە الامىز جانە دە بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەردىڭ ونداعان مىڭ قىزمەتكەرلەرىن قاعازباستىلىقتان بوساتىپ, ولاردىڭ وزدەرىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىمەن, اسىرەسە پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي, ساراپتاۋ جۇمىستارىمەن شۇعىلدانۋىنا تولىق مۇمكىندىك تۋعىزاتىن بولامىز. تەك وسىلاي «اششى» شىندىقتى ءبىلىپ قانا, اگرارلىق سالانى دۇرىس دامىتا الامىز.
اقىلبەك كۇرىشباەۆ,
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, «س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى» اق باسقارما توراعاسى
