كاير مەن نايروبي سامميتتەرى ارالىعىنداعى قازاقستان
بيىل جوعارى دەڭگەيدە وتكەن نايروبي ءسامميتى 25 جىل بۇرىن كايردە قابىلدانعان حقحك ارەكەتتەرى باعدارلاماسىن 2030 جىلعا قاراي تۇپكىلىكتى جانە تولىق جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ساياسي ەرىكتىلىك پەن قارجىلىق مىندەتتەمەلەردى شوعىرلاندىرۋدى ماقسات تۇتادى. بۇل مىندەتتەمەلەر وتباسىن جوسپارلاۋ مەن اقپاراتتاندىرۋدا بىردە ءبىر ادامنىڭ دا كوڭىلىندە قاياۋ بولماعانىن, بالا ۇستىندە كەتكەن انالاردىڭ ءولىم-ءجىتىمىن تۇبىرىمەن جويىپ, قوعامداعى قىز-كەلىنشەكتەردى زورلىق-زومبىلىقتان ارىلتىپ, ايەل ادامدار مەن ءجاسوسپىرىم قىزدارعا قاتىستى زياندى ارەكەتتەردى تۇپكىلىكتى تىيۋدى كوزدەيدى.
قازاقستان ۇلتتىق دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ءتورايىمى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا, دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ءلاززات اقتاەۆا, ءسىم كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق دەپارتامەنى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ولجاس توعىزباەۆ, دسم قازاق دەرموتولوگيا جانە جۇقپالى اۋرۋلار عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى باۋىرجان بايسەركين, Y-PEER ۇلتتىق جاستار ۆولونتەرلىق جەلىلەرىنىڭ جەتەكشىسى كاميلا تۇياقباەۆالار بولدى.
نايروبيدەگى سامميت KALIA لاقاپ اتىمەن تانىلعان قازاقستاندىق ءانشى, بۇۇ-نىڭ حالىقتىڭ قونىستانۋى مەن دامۋى سالاسىنداعى سپيكەرى, ەلىمىزدەگى قىز بالالاردىڭ قۇقىعى مەن رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىعىنا قاتىستى ىلكىمدى باستامالارعا بەلسەنە ارالاسىپ جۇرگەن اقمارجان كوشەرباەۆانىڭ «قىز تاعدىرى» اتتى انىمەن اشىلدى.
ء«بىزدىڭ ەلىمىز وسى جىلداردا انالاردىڭ ءولىم-ءجىتىمىن تومەندەتىپ, گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزۋدە ءسوزسىز ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. بىزگە سەكسۋالدىق جانە رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىقتى نىعايتۋعا ينۆەستيتسيا سالۋدى جالعاستىرۋ قاجەت. قازاقستان 2020 جىلدان باستاپ مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىنە كوشەدى. قازاقستان ۇكىمەتى وسى وتپەلى كەزەڭدە دەنساۋلىقتى ساقتاۋعا كەتەتىن شىعىنداردىڭ قارجىلاي مىندەتتەمەلەرىن ءوز موينىنا الادى. دەنساۋلىقتى ساقتاۋعا كەتەتىن قارجىلىق شىعىندار الداعى بەس جىلدا ەكى ەسەگە كوبەيىپ, دەنساۋلىقتى قورعاۋعا كەتەتىن شىعىندار بيىلعى ءىجو-ءنىڭ 3,2 پايىزىنان 2025 جىلعا قاراي 5 پايىزعا دەيىن ارتادى. بۇل مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى رەفورمالاۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. ساقتاندىرۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىنە كوشۋ قازاقستانعا 2020 جىلدان باستاپ 28 جاسقا دەيىنگى جاستار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىعىن قورعاۋدا امبۋلاتوريالىق قىزمەتتىڭ قوسىمشا 91 ءتۇرىن جابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى قازاق دەلەگاتسياسىنىڭ جەتەكشىسى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا.
سامميتتە دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ءلازززات اقتاەۆا دا قازاقستاندا جۇيەلى اتقارىلىپ جاتقان شارالاردىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاي كەلە, ناتيجەسىندە سوڭعى 10 جىلدا انالاردىڭ ءولىم-ءجىتىمى 2,6 ەسەگە, سابيلەردىڭ شەتىنەۋى 2,3 ەسەگە, ءولى تۋعان شارانالار 1,2 ەسەگە, ال جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى جۇكتىلىك 35 پايىزعا تومەندەگەنىن اتاپ ءوتتى.
ۆيتسە-ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىنە قاراعاندا, قازاقستان تاعى ءبىر اسا ماڭىزدى زاڭنامالىق مىندەتتى موينىنا الىپ وتىر. بۇل – اتا-انالارىنىڭ كەلىسىمىنسىز, ءوز بەتتەرىنشە مەديتسينالىق كومەككە جۇگىنۋ جاسىن 18-دەن 16 جاسقا دەيىن تومەندەتۋ. بىراق مۇنىڭ جاساندى تۇسىك جاساتۋعا قاتىسى جوق.
«انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياسي شارالار ەلدىڭ باسىمدىققا يە مىندەتتەمەلەرىنىڭ ءبىرى. قازاقستاندىقتاردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىعىن جاقسارتۋدا جۇيەلى, كەشەندى شارالار لەگى 2025 جىلعا دەيىنگى مەملەكەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسىندا كورىنىس تاپقان», دەيدى ۆيتسە-مينيستر.
حالىقتىڭ قونىستانۋى جانە دامۋى كونفەرەنتسياسى الەمدى قالاي وزگەرتتى؟
جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, 1994 جىلى كايردەگى حالىقتىڭ قونىستانۋ جانە دامۋ كونفەرەنتسياسىندا الەمنىڭ 179 مەملەكەتى, ونىڭ ىشىندە قازاقستان دا ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن ازىرلەپ, ايەلدەردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىعى مەن قۇقىقتارى ۇلتتىق جانە جاھاندىق دامۋدا ورتالىق مانگە يە بولۋى كەرەكتىگى تۋرالى ۇندەۋ جاريالاعان.
بۇل قۇجات بارشانىڭ رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىقتى ساقتاۋداعى كەشەندى قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە شاقىرىپ, وتباسىن جوسپارلاۋدى, قاۋىپسىز جۇكتىلىك پەن بوسانۋ, سونداي-اق جىنىستىق جولمەن بەرىلەتىن ينفەكتسيالاردى ەمدەۋدى دە قامتيدى.
سونداي-اق رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىق پەن ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋدىڭ ءوزارا بايلانىستى ەكەندىگى جانە قوعام ءۇشىن اسا ماڭىزدىلىعى اتاپ كورسەتىلگەن.
قىسقاسى, حالىقتىڭ قونىستانۋى جانە دامۋ كونفەرەنتسياسىنا نەندەي جاعداياتتار الىپ كەلدى؟ سوناۋ 1960 جىلدارى, الەمدەگى ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى تومەندەي باستاعان كەزدە كەيبىر زەرتتەۋشىلەر مەن ساياساتكەرلەر حالىقتار سانىنىڭ تابيعي رەسۋرستاردان اسىپ كەتۋى, ولاردىڭ ويىنشا, ءتىپتى مۇنىڭ سوڭى اشتىق پەن الەۋمەتتىك كوللاپسقا اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن دەگەن ماسەلە كوتەرىلىپ, دابىل قاعا باستايدى.
وسىعان جاۋاپ رەتىندە ۇكىمەتتەردىڭ ارەكەتى تومەندەگىدەي بولادى. كەيبىر ەلدەر حالىق سانىنىڭ ءوسۋىنىڭ ەكونوميكاعا جانە قورشاعان ورتاعا اسەرىن زەرتتەي باستاسا, كەي مەملەكەتتەر وتباسىن جوسپارلاۋ باعدارلامالارىنا كۇش-جىگەرىن ارنايدى, ەندىگى ءبىر ۇلتتار تۋ دەڭگەيىن تومەندەتۋ ءۇشىن ءماجبۇرلى شارالار قابىلداۋعا كوشەدى.
حالىقتىڭ قونىستانۋ جانە دامۋ كونفەرەنتسياسى ءىس-قيمىلىنىڭ باعدارلاماسى الەمدىك قاۋىمداستىقتى بىرىكتىرىپ, حالىقتىڭ وسۋىندەگى جاڭا كونسەنسۋستى كورسەتتى. دەمەك, حالىقتىڭ نىسانالى كورسەتكىشتەرى ەمەس, ادام قۇقىقتارى مەن قادىر-قاسيەتتەرى ءاربىر ادامنىڭ ۇرپاعىن جالعاستىرۋداعى ماقساتتارىن ىسكە اسىرۋدىڭ ۇزدىك ءتاسىلى بولىپ تابىلادى.
ال وسىدان 25 جىل بۇرىن كايرعا قازاقستان اتىنان بارعان 8 دەلەگاتتىڭ ءبىرى, اكۋشەر-گينەكولوگ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نينا قايىپوۆا كونفەرەنتسيانىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان يۋنفپا-نىڭ تاياۋداعى ءىس-شارالارىنىڭ بىرىندە باستى سپيكەرلەردىڭ ءبىرى بولدى.
نينا قايىپوۆا كايردەگى كونفەرەنتسيا 25 جىلدا قازاقستانعا قالاي اسەر ەتكەنى تۋرالى پىكىرىمەن بولىسە كەلە, بۇل قازاقستانداعى بىرقاتار سەرپىندى ينستيتۋتسيونالدى وزگەرىستەرگە جول اشقانىن اتاپ ءوتتى.
«10 مىڭعا جۋىق ادام قاتىسقان كاير كونفەرەنتسياسىنىڭ ءىس-قيمىل باعدارلاماسى 14 تاراۋدان تۇرادى. ەڭ باستىسى, 1995 جىلى ءبىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز وتباسى, ايەلدەر پروبلەمالارى جانە دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كەڭەستى قۇردى. بۇگىندە كەڭەستىڭ بازاسىندا وتباسى جانە ايەلدەر ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلعان, ءبىز بۇۇ-نىڭ حالىقتىڭ قونىستانۋ جانە دامۋ قورىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيمىز. بىراق, ەڭ ماڭىزدىسى 1996 جىلى نافيس ساديك حانىم ءبىزدىڭ رەسپۋبليكالىق عىلىمي ورتالىقتىڭ بازاسىندا كاير كونفەرەنتسياسىنىڭ ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندە ازيا-تىنىق مۇحيت ءوڭىرى ءۇشىن كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, 11 مەملەكەت قاتىستى. نافيس ساديك حانىمنىڭ قازاقستاندى تاڭداۋى كەزدەيسوق ەمەس ەدى. ويتكەنى كاير كونفەرەنتسياسىنان كەيىنگى ەسەپتەردە كورسەتىلگەندەي, ءبىز يۋنفپا-مەن جەمىستى, قىزىقتى جانە شىعارماشىلىق تۇرعىداعى جۇمىس ىستەگەنىمىز اتاپ كورسەتىلگەن بولاتىن», دەيدى.
نايروبيدە 25 جىل وتكەن سوڭ تاعى نەنى تالقىلادى؟
ءوز كەزەگىندە حالىقتىڭ قونىستانۋى جانە دامۋى كوميسسياسى دا جىل سايىنعى وتىرىسىندا بۇۇ بۇكىل الەمدەگى رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىق پەن قۇقىقتاردىڭ جاي-كۇيىن قاراستىرادى. بۇل ايەل قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن مولايتۋ, قىز بالالاردى وقىتۋ جانە گەندەرلىك زورلىق-زومبىلىقتى جويۋ جولىندا جۇمسالعان كۇش-جىگەرلەردەگى جەتىستىكتەر مەن جىبەرىپ العان مۇمكىندىكتەردى دە قامتيدى. جىل سايىنعى شولۋلار الدا تاعى قانداي جۇمىس تۇرعانىن كورسەتەدى. ويتكەنى اتالعان كەلىسىمنىڭ جاسالعانىنا 25 جىل وتسە دە ۇلكەن پروگرەسس باياۋلاپ, كەيبىر شارالار توقىراپ قالعان.
وكىنىشكە قاراي, الدىن الۋعا بولاتىن انا ءولىم-ءجىتىمى 40 پايىزعا ازايسا دا, الەم ءالى دە حالىقتىڭ قونىستانۋى جانە دامۋ كونفەرەنتسياسىنىڭ ءىس-قيمىل باعدارلاماسى الدىنا قويعان كەيبىر ماقساتتاردان قاشىق تۇر.
كۇن سايىن جاھاندا 830 ايەل بوسانىپ جاتقاندا كوز جۇمادى. كۇن سايىن 33 مىڭ كامەلەتتىك جاسقا جەتپەگەن قىزدىڭ نەكەسى قيىلادى.
جىل سايىن ءاربىر بەسىنشى ايەل ەر-ازاماتتار مەن كۇيەۋلەرى تاراپىنان ءزابىر كورەدى. ساياسي قاقتىعىستار مەن شيەلەنىستەردىڭ, تابيعي اپاتتاردىڭ سالدارىنان بوسقىن بولعان 5 ميلليونداي جۇكتى ايەل مەديتسينالىق كومەككە ءزارۋ.
بۇكىل الەمدە 232 ميلليون ايەل قاجەتتى پرەپاراتتارعا قولى جەتپەگەندىكتەن جۇكتىلىگىن جوسپارلاي المايدى.
بۇل ماسەلەلەردى رەتكە قويۋ ءۇشىن قوعامعا ءالى دە وتە كۇردەلى جۇمىستاردى اتقارۋعا, كۇش بىرىكتىرۋگە, تاپتاۋرىن تۇسىنىكتەردى وزگەرتۋگە, وسىنىڭ ءبارىن ەڭسەرە الاتىنىنا سەنۋگە تۋرا كەلەدى.
الماتى
