قازاقستان • 03 جەلتوقسان، 2019

بۇۇ-نىڭ نايروبيدەگى ءسامميتى قازاق ءانشىسى قاليانىڭ «قىز تاعدىرى» انىمەن باستالدى

97 رەتكورسەتىلدى

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ وسىدان 25 جىل بۇرىن كايردان باستاۋ العان حالىقتىڭ قونىستانۋى جانە دامۋى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى بيىل قاراشا ايىندا نايروبيدە (كەنيا) جالعاسىن تاپتى. وسىلايشا الەم 12-14 قاراشا ارالىعىندا اتالعان ءسامميتتىڭ شيرەك عاسىرىن اتاپ ءوتتى. دۇنيەجۇزىنە ءماشھۇر بۇل جيىن ۇرپاق دەنساۋلىعى مەن رەپرودۋكتيۆتىك قۇقىقتاردى قورعاۋدىڭ تۇتاس ءبىر مەجەسى. الەم ەلدەرى 6 مىڭعا جۋىق وكىلدەرى جينالعان بۇۇ-نىڭ تاريحي كونفەرەنتسياسىنا جوعارى دەڭگەيدەگى قازاقستان دەلەگاتسياسى دا قاتىسىپ، وسى 25 جىلدىق جولدا قول جەتكىزىلگەن تابىستار مەن ءالى كەنجە قالعان كوكەيكەستى جاعدايلاردى تالقىلادى.

كاير مەن نايروبي سامميتتەرى ارالىعىنداعى قازاقستان

بيىل جوعارى دەڭگەيدە وتكەن نايروبي ءسامميتى 25 جىل بۇرىن كايردە قابىلدانعان حقحك ارەكەت­تەرى باعدارلاماسىن 2030 جىلعا قا­راي تۇپكىلىكتى جانە تولىق جۇزە­گە اسىرۋ ءۇشىن ساياسي ەرىكتىلىك پەن­ قار­جىلىق مىندەتتەمەلەردى شوعىر­لان­دىرۋدى ماقسات تۇتادى. بۇل مىن­دەت­تەمەلەر وتباسىن جوسپارلاۋ مەن اقپاراتتاندىرۋدا بىردە ءبىر ادامنىڭ دا كوڭىلىندە قاياۋ بولماعانىن، بالا ۇستىندە كەتكەن انالاردىڭ ءولىم-ءجى­تى­مىن تۇبىرىمەن جويىپ، قوعامداعى قىز-كەلىنشەكتەردى زورلىق-زومبىلىقتان ارىل­تىپ، ايەل ادامدار مەن ءجاسوسپىرىم قىز­دارعا قاتىستى زياندى ارەكەتتەردى تۇپكىلىكتى تىيۋدى كوزدەيدى.

قازاقستان ۇلتتىق دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا پارلامەنت ءماجى­لى­سىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ­ كو­مي­تە­تىنىڭ ءتورايىمى، پرەزي­دەنت جا­نىن­داعى ايەلدەر ىستەرى جانە وت­با­سى­­لىق دەموگرافيالىق ساياسات­ جو­­نىن­­­دەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ءتور­ايى­­مى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا، دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ءلاززات اقتاەۆا، ءسىم كوپجاقتى ىن­تىماقتاستىق دەپارتامەنى ديرەك­تورى­نىڭ ورىنباسارى ولجاس توعىز­باەۆ، دسم قازاق دەرموتولوگيا جانە جۇقپالى اۋرۋلار عىلىمي ور­تا­لى­عى­نىڭ ديرەكتورى باۋىرجان باي­سەركين، Y-PEER ۇلتتىق جاستار ۆولون­تەرلىق جەلىلەرىنىڭ جەتەكشىسى كاميلا تۇياقباەۆالار بولدى.

نايروبيدەگى سامميت KALIA لاقاپ اتىمەن تانىلعان قازاقستاندىق ءانشى، بۇۇ-نىڭ حالىقتىڭ قونىستانۋى مەن دامۋى سالاسىنداعى سپيكەرى، ەلى­مىزدەگى قىز بالالاردىڭ قۇقىعى مەن رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىعىنا قا­تىستى ىلكىمدى باستامالارعا بەلسەنە ارالاسىپ جۇرگەن اقمارجان كوشەر­باەۆا­نىڭ «قىز تاعدىرى» اتتى انىمەن اشىلدى.

ء«بىزدىڭ ەلىمىز وسى جىلداردا انا­لاردىڭ ءولىم-ءجىتىمىن تومەندەتىپ، گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزۋدە ءسوز­سىز ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. بىزگە سەك­­سۋالدىق جانە رەپرودۋكتيۆتىك دەن­ساۋلىقتى نىعايتۋعا ينۆەستيتسيا سالۋدى جالعاستىرۋ قاجەت. قا­زاقستان 2020 جىلدان باستاپ مىن­دەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساق­تاندىرۋدى قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىنە كوشەدى. قازاقستان ۇكىمەتى وسى وتپەلى كەزەڭدە دەنساۋلىقتى ساقتاۋعا كەتەتىن شىعىنداردىڭ قارجىلاي مىن­­دەتتەمەلەرىن ءوز موينىنا الادى.­ دەن­ساۋلىقتى ساقتاۋعا كەتەتىن قار­جى­لىق شىعىندار الداعى بەس جىلدا ەكى ەسەگە كوبەيىپ، دەنساۋلىقتى قور­عاۋعا كەتەتىن شىعىندار بيىلعى ءىجو-ءنىڭ 3،2 پايىزىنان 2025 جىلعا قاراي 5 پايىزعا دەيىن ارتادى. بۇل مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى رە­فورمالاۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. ساق­تان­دىرۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىنە كوشۋ قازاقستانعا 2020 جىلدان باس­تاپ 28 جاسقا دەيىنگى جاستار مەن جاس­وسپىرىمدەردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك دەن­ساۋ­­لىعىن قورعاۋدا امبۋلاتوريالىق قىزمەتتىڭ قوسىمشا 91 ءتۇرىن جابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى»، دەيدى قازاق دە­لەگاتسياسىنىڭ جەتەكشىسى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا.

سامميتتە دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ءلازززات اق­تاەۆا دا قازاقستاندا جۇيەلى اتقا­رىلىپ جاتقان شارالاردىڭ ما­ڭىز­دى­لىعىن اتاي كەلە، ناتيجەسىندە سوڭعى 10 جىلدا انالاردىڭ ءولىم-ءجىتىمى 2،6 ەسەگە، سابيلەردىڭ شەتىنەۋى 2،3 ەسەگە، ءولى تۋعان شارانالار 1،2 ەسەگە، ال جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى جۇكتىلىك 35 پايىزعا تومەندەگەنىن اتاپ ءوتتى.

ۆيتسە-ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىنە قاراعاندا، قازاقستان تاعى ءبىر اسا ماڭىزدى زاڭنامالىق مىندەتتى موينىنا الىپ وتىر. بۇل – اتا-انالارىنىڭ كەلىسىمىنسىز، ءوز بەتتەرىنشە مەديتسي­نا­لىق كومەككە جۇگىنۋ جاسىن 18-دەن 16 جاسقا دەيىن تومەندەتۋ. بىراق مۇنىڭ جاساندى تۇسىك جاساتۋعا قاتىسى جوق.

«انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك سايا­سي شارالار ەلدىڭ باسىمدىققا يە مىن­­دەت­تەمەلەرىنىڭ ءبىرى. قازاق­ستان­دىق­تاردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك دەن­ساۋلى­عىن جاق­سارتۋدا جۇيەلى، كەشەندى شارالار لەگى 2025 جىلعا دەيىنگى مەم­لەكەتتىك دەن­ساۋلىق ساق­تاۋدىڭ جاڭا باعدار­لاماسىندا كورىنىس تاپقان»، دەيدى ۆيتسە-مينيستر.

حالىقتىڭ قونىستانۋى جانە دامۋى كونفەرەنتسياسى الەمدى قالاي وزگەرتتى؟

جوعارىدا اتاپ وتكەندەي، 1994 جىلى كايردەگى حالىقتىڭ قونىستانۋ جانە دامۋ كونفەرەنتسياسىندا الەم­نىڭ 179 مەملەكەتى، ونىڭ ىشىندە قازاق­ستان دا ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن ازىر­لەپ، ايەلدەردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك دەن­ساۋ­لىعى مەن قۇقىقتارى ۇلتتىق جانە جاھان­دىق دامۋدا ورتالىق مانگە يە بولۋى كەرەكتىگى تۋرالى ۇندەۋ جاريا­لاعان.   

بۇل قۇجات بارشانىڭ رەپرودۋكتيۆ­تىك دەنساۋلىقتى ساقتاۋداعى كەشەندى قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىگىن قامتا­ما­سىز ەتۋگە شاقىرىپ، وتباسىن جوس­پار­لاۋدى، قاۋىپسىز جۇكتىلىك پەن بوسانۋ، سونداي-اق جىنىستىق جولمەن بە­رى­لەتىن ينفەكتسيالاردى ەمدەۋدى دە قامتيدى.  

سونداي-اق رەپرودۋكتيۆتىك دەن­ساۋ­لىق پەن ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋدىڭ ءوزارا باي­لانىستى ەكەندىگى جانە قوعام ءۇشىن اسا ماڭىزدىلىعى اتاپ كورسەتىلگەن.  

قىسقاسى، حالىقتىڭ قونىستانۋى جانە دامۋ كونفەرەنتسياسىنا نەندەي جاعداياتتار الىپ كەلدى؟  سوناۋ 1960 جىلدارى، الەمدەگى ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى تومەندەي باستاعان كەزدە كەيبىر زەرتتەۋشىلەر مەن ساياساتكەرلەر حالىقتار سانىنىڭ تابيعي رەسۋرستاردان اسىپ كەتۋى، ولاردىڭ ويىنشا، ءتىپتى مۇنىڭ سوڭى اشتىق پەن الەۋمەتتىك كوللاپسقا اكەپ سوقتىرۋى مۇمكىن دەگەن  ماسەلە كوتەرىلىپ، دابىل قاعا باستايدى. 

وسىعان جاۋاپ رەتىندە ۇكىمەتتەر­دىڭ ارەكەتى تومەندەگىدەي بولادى. كەي­بىر ەلدەر حالىق سانىنىڭ ءوسۋى­نىڭ ەكونوميكاعا جانە قورشاعان ورتاعا اسەرىن زەرتتەي باستاسا، كەي مەم­­لەكەتتەر وتباسىن جوسپارلاۋ باع­­دار­لامالارىنا كۇش-جىگەرىن ارناي­دى، ەندىگى ءبىر ۇلتتار تۋ دەڭگەيىن تو­­مەن­­دەتۋ ءۇشىن ءماجبۇرلى شارالار قا­بىلداۋعا كوشەدى.  

حالىقتىڭ قونىستانۋ جانە دامۋ كونفەرەنتسياسى ءىس-قيمىلىنىڭ باعدار­لاماسى الەمدىك قاۋىمداستىقتى بىرىك­تىرىپ، حالىقتىڭ وسۋىندەگى جاڭا كونسەنسۋستى كورسەتتى. دەمەك، حالىقتىڭ نىسانالى كورسەتكىشتەرى ەمەس، ادام قۇقىقتارى مەن قادىر-قاسيەتتەرى ءاربىر ادامنىڭ ۇرپاعىن جالعاستىرۋداعى ماقساتتارىن ىسكە اسىرۋدىڭ ۇزدىك ءتاسىلى بولىپ تابىلادى. 

ال وسىدان 25 جىل بۇرىن كايرعا قازاقستان اتىنان بارعان 8 دەلەگاتتىڭ ءبىرى، اكۋشەر-گينەكولوگ، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور نينا قايىپوۆا  كونفەرەنتسيانىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان يۋنفپا-نىڭ تاياۋداعى ءىس-شارالارىنىڭ بىرىندە باس­تى  سپيكەرلەردىڭ ءبىرى بولدى.

نينا  قايى­پو­ۆا كايردەگى كون­فەرەن­تسيا 25 جىلدا قازاقستانعا قا­لاي اسەر ەت­كە­نى تۋرالى پىكى­رىمەن بو­­لىسە كەلە، بۇل قازاق­ستانداعى بىر­قا­تار سەرپىندى ينستيتۋتسيونالدى وزگە­رىستەرگە جول اش­قانىن اتاپ ءوتتى.

«10 مىڭعا جۋىق ادام قا­تىس­قان كاير كون­فە­رەنتسيا­سى­نىڭ ءىس-­قيمىل باع­دارلاماسى 14  تاراۋدان تۇرادى. ەڭ باستىسى، 1995 جىلى ءبىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز وتباسى، ايەلدەر پروبلەمالارى جانە دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى كەڭەستى قۇردى. بۇگىندە كەڭەستىڭ بازاسىندا وتباسى جانە ايەلدەر ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلعان، ءبىز بۇۇ-نىڭ حالىقتىڭ قونىستانۋ جانە دامۋ قورىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەيمىز. بىراق، ەڭ ماڭىزدىسى 1996 جىلى نافيس ساديك حانىم ءبىزدىڭ رەسپۋبليكالىق عىلىمي ورتالىقتىڭ بازاسىندا كاير كونفەرەنتسياسىنىڭ ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندە ازيا-تىنىق مۇحيت ءوڭىرى ءۇشىن  كونفەرەنتسيا وتكىزىپ، 11 مەملەكەت قاتىستى. نافيس ساديك حانىمنىڭ قازاقستاندى تاڭداۋى كەزدەيسوق ەمەس ەدى. ويتكەنى كاير كونفەرەنتسياسىنان كەيىنگى ەسەپتەردە كورسەتىلگەندەي، ءبىز يۋنفپا-مەن جەمىستى، قىزىقتى جانە شىعارماشىلىق تۇرعىداعى جۇمىس ىستەگەنىمىز اتاپ كورسەتىلگەن بولاتىن»، دەيدى.

نايروبيدە 25 جىل وتكەن سوڭ تاعى نەنى تالقىلادى؟

ءوز كەزەگىندە حالىقتىڭ قونىس­تا­نۋى جانە دامۋى كوميسسياسى دا جىل سايىنعى وتىرىسىندا  بۇۇ بۇكىل الەم­دەگى رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىق پەن قۇقىقتاردىڭ جاي-كۇيىن قاراس­تى­رادى. بۇل ايەل قۇقىقتارى مەن مۇم­­كىندىكتەرىن مولايتۋ، قىز بالا­لار­دى وقىتۋ جانە گەندەرلىك زور­لىق-زومبىلىقتى جويۋ جولىندا جۇم­سالعان كۇش-جىگەرلەردەگى جەتىس­تىكتەر مەن جىبەرىپ العان مۇمكىندىكتەردى دە قامتيدى. جىل سايىنعى شولۋلار الدا تاعى قانداي جۇمىس تۇرعانىن كور­سەتەدى. ويتكەنى اتالعان كەلىسىم­نىڭ جاسال­­عانىنا 25 جىل وتسە دە ۇلكەن  پرو­­گرەسس باياۋلاپ، كەيبىر شارالار تو­قى­راپ قالعان. 

وكىنىشكە قاراي، الدىن الۋعا بولاتىن انا ءولىم-ءجىتىمى 40 پايىزعا ازايسا دا، الەم ءالى دە حالىقتىڭ قونىستانۋى جانە دامۋ كونفەرەنتسياسىنىڭ ءىس-قيمىل باعدارلاماسى الدىنا قويعان كەيبىر ماقساتتاردان قاشىق تۇر. 

كۇن سايىن جاھاندا 830 ايەل بوسانىپ جاتقاندا كوز جۇمادى. كۇن سايىن 33 مىڭ كامەلەتتىك جاسقا جەتپەگەن قىزدىڭ نەكەسى قيىلادى.

جىل سايىن ءاربىر بەسىنشى ايەل ەر-ازاماتتار مەن كۇيەۋلەرى تاراپىنان ءزابىر كورەدى. ساياسي قاقتىعىستار مەن شيە­لەنىستەردىڭ، تابيعي اپاتتاردىڭ سال­دارىنان بوسقىن بولعان 5 ميلليونداي جۇكتى ايەل مەديتسينالىق كومەككە ءزارۋ.

بۇكىل الەمدە 232 ميلليون ايەل قا­جەت­تى پرەپاراتتارعا قولى جەتپەگەن­دىك­تەن جۇكتىلىگىن جوسپارلاي المايدى.

بۇل ماسەلەلەردى رەتكە قويۋ ءۇشىن قوعامعا ءالى دە وتە كۇردەلى جۇمىستاردى اتقارۋعا، كۇش بىرىكتىرۋگە، تاپتاۋرىن تۇسىنىكتەردى وزگەرتۋگە، وسىنىڭ ءبارىن ەڭسەرە الاتىنىنا سەنۋگە تۋرا كەلەدى.  

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

بالالىق شاقتىڭ كورمەسى

قوعام • بۇگىن، 15:56

قىلقالامنىڭ ۇشىنداعى بۋراباي

ايماقتار • بۇگىن، 15:25

اقمولادا براكونەرلەر قۇرىقتالدى

ايماقتار • بۇگىن، 15:18

ۇلى حاكىم ۇلاعاتى ۇرپاققا ۇلگى

رۋحانيات • بۇگىن، 15:09

انا ءتىلى – ارىم دەيتىن جاستار كوپ

قازاقستان • بۇگىن، 09:21

«اقىلعا ساۋلە قونباسا...»

قوعام • بۇگىن، 08:03

قاتىگەزدىك قايدان شىعادى؟!

قوعام • بۇگىن، 07:46

حيرۋرگ، عالىم، قالامگەر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:38

اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالدى

قوعام • بۇگىن، 07:34

تالاپتى جەتەر مۇراتقا

سۇحبات • بۇگىن، 07:27

ليۆيا ءتۇيىنى شەشىلە مە؟

الەم • بۇگىن، 07:17

تەلقوڭىر

رۋحانيات • بۇگىن، 07:12

بالالار وينايتىن الاڭقاي جوق

ايماقتار • بۇگىن، 07:11

اقباس سيىردان ارتىعى جوق

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:03

ۇقساس جاڭالىقتار