ادىلەتتى, قۋاتتى ءارى وركەندەگەن قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى
قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋ بويىنشا جۋىردا وتكەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ۇلت دامۋىنىڭ داڭعىل جولعا تۇسكەنىن كورسەتەدى.
ەلىمىز ساياسي ترانسفورماتسيانىڭ ەڭ ماڭىزدى كەزەڭىنە قادام باستى. تاۋەلسىزدىك العالى 35 جىل ىشىندە مۇنداي ەلەۋلى وقيعا بولعان ەمەس.
سوڭعى جىلدارى ءۇشىنشى مارتە وتكەن جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسى جەتىلگەنىن, ازاماتتارىمىز مەملەكەت كەلەشەگىن ايقىندايتىن ماڭىزدى شەشىمدەردى قابىلداۋ ۇدەرىسىنە تىكەلەي اتسالىسۋعا دايىن ەكەنىن بايقاتتى. رەفەرەندۋمعا داۋىس بەرۋ قۇقىعى بار حالىقتىڭ 73,12 پايىزى قاتىستى. بۇل – رەكوردتىق كورسەتكىش. كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردى داۋىس بەرۋشىلەردىڭ 87,15 پايىزى, ياعني, جۇرتشىلىقتىڭ باسىم بولىگى قولدادى.
ازاماتتارىمىز ماقۇلداعان قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسى حالىقتىڭ ءادىل ءارى قۇقىقتىق مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرۋدى قالايتىنىن اڭعارتادى. زاڭ مەن ءتارتىپ, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا قۇرمەتپەن قاراۋ جانە ونى مۇلتىكسىز ساقتاۋ, قوعامدى جاڭعىرتۋ قاعيداتتارى كونستيتۋتسياعا ارقاۋ بولدى. سونداي-اق ءبىلىم, عىلىم, تەحنولوگيا, مادەنيەت سالالارىن ىلگەرىلەتۋگە, ەكولوگيالىق سانا, ۆولونتەرلىك, وتانشىلدىق قۇندىلىقتارىن دارىپتەۋگە باسىمدىق بەرىلدى. ەڭ ماڭىزدىسى, قازاقستاننىڭ زايىرلى مەملەكەت ەكەنى انىق جازىلدى.
ءبىر جاعىنان, مۇنى جاس بۋىننىڭ ءۇمىتىن اقتاۋعا باعىتتالعان ايتۋلى قادام دەسەك بولادى. سول سەبەپتى جاڭا كونستيتۋتسيا وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ باعدارى, تەمىرقازىعى رەتىندە قىزمەت اتقاراتىنىنا سەنىمدىمىن.
جاڭا كونستيتۋتسيا ازاماتتاردىڭ دەربەس دەرەكتەرىن قالاي قورعايدى؟
اتا زاڭىمىز وتە مۇقيات, بارىنشا جاۋاپكەرشىلىكپەن ازىرلەندى. ماتىندەگى ءاربىر سويلەمنىڭ جازىلۋىنا ءوزىم دە ۇلەس قوستىم. كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا قۇرامىنا ەلىمىزدىڭ 129 ازاماتى ەندى. قوعام اتىنان وسىلاي وكىلدىك ەتۋ بۇرىن-سوڭدى بولماعان. ولار كونستيتۋتسيانى ەگجەي-تەگجەيلى زەردەلەپ, ساراپشىلار مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردان كەلىپ تۇسكەن 12 مىڭعا جۋىق ۇسىنىستى قاراستىردى. اتا زاڭ جوباسى التى اي بويى قوعام تالقىسىنان ءوتتى.
جاڭا كونستيتۋتسيا «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسىنا ساي ستراتەگيالىق مۇراتىمىزدى ىسكە اسىرۋعا بەرىك نەگىز قالاپ, ونى ودان ءارى نىعايتا تۇسەدى.
پرەزيدەنت كۆوتاسىن الىپ تاستاۋ زاڭ شىعارۋشى بيلىك تارماعىنىڭ دەربەستىگىن كۇشەيتەدى. ءبىر پالاتالى پارلامەنت جۇيەسىنە (قۇرىلتايعا) كوشۋ زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتىپ, جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جاڭا كونسۋلتاتيۆتىك ورگان – حالىق كەڭەسى ازاماتتاردىڭ مەملەكەت ىسىنە قاتىسۋ اياسىن كەڭەيتىپ, قوعامدىق ديالوگتىڭ وربۋىنە جول اشادى.
سونىمەن قاتار جاڭا كونستيتۋتسيالىق جۇيە اياسىنداعى ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار مەملەكەتتىك باسقارۋدى جەتىلدىرىپ, باسشى كادرلاردى تۇراقتى تۇردە جاڭارتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. بۇل باعىتتاعى وزگەرىستەردىڭ ناقتى ناتيجەسىنىڭ ءبىرى رەتىندە ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىنىڭ ەنگىزىلۋى, باستى مەملەكەتتىك تۇلعالاردىڭ قىزمەت مەرزىمى مەن قۇزىرەتىن شەكتەۋ ەل باسقارۋ جۇيەسىنىڭ كەمەلدەنگەنىن كورسەتەدى.
جاڭا كونستيتۋتسيا تەك مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى كوزدەمەيدى. ونىڭ وزەگى – ادام. اتا زاڭنىڭ ەڭ ۇلكەن ءبولىمى العاش رەت ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا ارنالىپ وتىر.
قۇجاتتا ادامنىڭ جەكە باسىنا قول سۇعىلماۋ قۇقىعىنا, سونىمەن قاتار دەربەس دەرەكتەردىڭ قورعالۋىنا, سوت شەشiمiنسiز تۇرعىن ۇيدەن ايىرماۋعا جانە شىعارىپ جىبەرمەۋگە كەپىلدىك بەرىلەدى.
سونداي-اق ءار ازاماتتىڭ بىلىكتى زاڭ كومەگىن الۋ جانە قورعالۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ەداۋىر نىعايدى.
عىلىم, ءبىلىم جانە كونستيتۋتسيا: قازاقستاننىڭ جاڭا باعىتىنىڭ ءۇش تىرەگى
ەڭ باستىسى, ەندى كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن كەز كەلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار تەك جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا عانا ماقۇلدانادى. وسىلايشا, ەل تاعدىرىنا قاتىستى اسا ماڭىزدى شەشىمدەر حالىقتىڭ تالقىسىنان ءوتىپ بارىپ قابىلدانادى.
بۇدان بولەك, جاڭا كونستيتۋتسيا ەل دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق نەگىزىن قالىپتاستىرىپ, تۇراقتىلىق پەن جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىمىزدى ارتتىرادى. ماسەلەن, اتا زاڭدا مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋ تەتىكتەرى كۇشەيدى, زياتكەرلىك مەنشىك قورعاۋ تۋرالى باپ ەنگىزىلىپ, ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ ەرەجەلەرى ايقىندالدى. يننوۆاتسيا مەن يندۋستريانىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرۋ ءۇشىن «قارقىندى داميتىن قالا» ارناۋلى قۇقىقتىق رەجيمى ەنگىزىلدى.
قازاقستان شەتەلدەردەن تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋ كورسەتكىشى بويىنشا ورتالىق ازيادا كوش باستاپ تۇر. ايماققا كەلگەن ينۆەستيتسيانىڭ 70 پايىزعا جۋىعى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە تيەسىلى. ايتسە دە بۇل باعىتتا ءالى اتقارىلاتىن شارۋا كوپ. قازاقستاننىڭ تولىق تسيفرلىق ەلگە اينالۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتۋ جانە يننوۆاتسياعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا قۇرۋ ءۇشىن وسىنداي رەفورمالار جۇرگىزىلۋى قاجەت ەدى.
ءبىر جاعىنان بيزنەستى, يننوۆاتسيا مەن ۇزاقمەرزىمدى سەرىكتەستىكتى دامىتۋعا بەيىل ەكەنىمىزدى كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتۋ ارقىلى حالىقارالىق ينۆەستورلار مەن سەرىكتەستەردىڭ سەنىمىنە يە بولامىز.
دۇنيە جۇزىندەگى دۇربەلەڭدەرگە قاراماستان, قازاقستان وتىز جىل ىشىندە كوركەيىپ, الەمنىڭ ەڭ دامىعان 50 ەكونوميكاسىنىڭ قاتارىنا ەندى. تسيفرلىق ۇكىمەتتى دامىتۋ كورسەتكىشى بويىنشا جاھانداعى ۇزدىك 30 ەلدىڭ ساناتىندامىز. ەلىمىزدە مۇناي مەن گازدىڭ مول قورى بار. جاڭارتىلاتىن قۋات كوزدەرىن, اسا ماڭىزدى پايدالى قازبالار مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋگە الەۋەتىمىز جەتكىلىكتى. ءبىز – عارىش دەرجاۆاسىمىز. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتتىك. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشە بولدىق.
بۇگىندە ەلىمىز ورتا ءدالىز اياسىندا جاڭا ساۋدا باعىتتارىن وركەندەتۋدى قولعا الدى. ورتالىق ازياداعى كورشىلەس ەلدەرمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتىپ, وزىق تەحنولوگيالاردى يگەرۋگە, ايماقتاعى مىقتى سۋپەركومپيۋتەردى ىسكە قوسىپ, قازاق ءتىلىنىڭ ۇلكەن ءتىل مودەلىن جاساۋعا كىرىستى.
ەلىمىزدە ەكونوميكالىق تۇرعىدان بەلسەندى, ەڭبەكقور, جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتاردىڭ ۇلەسى باسىم. ولاردىڭ اراسىنان دارىندى سۋرەتشىلەر, ونەر جۇلدىزدارى, مانەرلەپ سىرعاناۋ, دزيۋدو سەكىلدى سپورت تۇرلەرىنەن وليمپيادا جەڭىمپازدارى شىقتى.
1995 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرىن بەكەمدەپ, ەل ەڭسەسىن تىكتەۋگە وڭ ىقپال ەتتى. ال جاڭا اتا زاڭ كەمەلىنە كەلىپ, جاڭعىرۋعا بەت بۇرعان, كەلەشەككە قول سوزعان قوعامنىڭ باستى قۇجاتى بولماق. بۇدان بىلاي حالقىمىز تاريحي تاڭداۋىن جاساعان 15 ناۋرىزدى كونستيتۋتسيا كۇنى رەتىندە اتاپ وتەمىز.
وسى سىندارلى ساتتە تاريحقا تاعزىم ەتىپ, ادىلدىك پەن تەحنولوگيالىق پروگرەسس قاعيداتتارىن ىلگەرىلەتەتىن, اشىق ەكونوميكا مەن جاۋاپتى جاھاندىق سەرىكتەستىكتى قولدايتىن قۋاتتى مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن قالاپ جاتىرمىز.
قاسىم-جومارت توقاەۆ
