رۋحانيات • 28 قاراشا، 2019

ۇرپاعى مىقتىنىڭ – ۇلىسى مىقتى

278 رەت كورسەتىلدى

بايىرعى بابالاردان بۇگىنگە جەتكەن: «بالا ۇيادا نە كورسە، ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەيتىن قۇندى ءتامسىل بار. وسى ءتامسىلدى ءسال تاپسىرلەپ كورسەك، ياعني بالانىڭ وتباسى وشاق قاسىندا كورگەن تاربيەسى مەن ۇيرەنگەن ونەگەسى ونىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالادى. وتباسىنان ابەس قىلىق كورىپ وسكەن بالا ۇلكەيگەندە سونى جاسايدى. بۇل تالاس تۋدىرمايتىن ماسەلە.

دانا حالقىمىز «جاستا بەرگەن تاربيە، جاس قايىڭدى يگەندەي» دەگەندى بەكەر ايتپاسا كەرەك. سول سياقتى ەرتە داۋىردە ءومىر سۇرگەن ۇلكەن ويشىل اريستوتەلدىڭ ء«سابي ول – تازا تاقتا، نە جازساڭ، سونى وقيسىڭ» دەۋى قازاقتىڭ جوعارىدا ايتىلعان اقىل تارازىسىمەن ۇندەسىپ جاتىر.

تۇسىنگەن جانعا ۇرپاق تاربيەسى وتە ۇلكەن ۇعىم. ۇرپاعى تاربيەلى قاۋىمنىڭ – ۇلىسى مىقتى، ىرگەسى بەرىك، شاڭىراعى بيىك، ت ۇلىگى تۇگەل، بەرەكەسى باياندى، تىرلىگى بايسالدى بولادى. بۇل الدەقاشان دالەلدەنگەن اكسيوما. بۇرىنعىلار كوپ ايتاتىن «ىلگەرى كەتكەننىڭ ءيتى وتتايدى، كەيىن كەتكەننىڭ كەلىنى ۇرلىق قىلادى» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ استارىندا اتان تۇيە تارتا الماس جۇك جاتىر.

سوندىقتان دا اتامىز قازاق ۇرپاعىنىڭ باياندى، بايسالدى، بايىپتى، يماندى بولۋىنا قاتتى ءمان بەرگەن. ءتىپتى بۇرىنعى بابالارىمىز ء«يا، اللا، بالا بەر، بالا بەرسەڭ سانا بەر، سانا بەرمەسەڭ الا بەر» دەيدى ەكەن. وسىعان قاراعاندا حالقىمىز ساناسىز ۇرپاقتان ءۇمىت كۇتپەگەنى، ونىڭ بارىنان جوعى ءتيىمدى ەكەنىن وتە جاقسى بىلگەن. 

قازىرگى تاڭدا مامان پسيحوپەداگوگتار «ۇلتتىق تاربيەنىڭ وزەگى – وتباسى. ويتكەنى ءسابي بالا كوزىن اشىپ كورگەنىن قايتالاۋمەن تاربيەلەنەدى. وتباسىندا رۋحاني-يماني دۇرىس تاربيە كورگەن بالا قوعامعا پايدالى. ول ءوز ىسىنە يە، سەنىمدى، جىگەرلى بولىپ وسەدى. ال الداۋ، ارباۋعا ۇشىراپ، قاعاجۋ كورىپ وسكەن بالا جىگەرسىز، سەنىمسىز، ءىس-ارەكەتتە تۇراقسىز بولادى» دەيدى.

سول سياقتى تانىمال ۇستاز، بۇگىنگى قوعامداعى بالا تاربيەسى جايلى ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىق اۆتورى انار امانكەلدىقىزى، بالا ءوزىن جابىققان ساتتە جۇباتاتىن، ۋاقتىلى تاماعى مەن كيىمىنە كوڭىل بولەتىن، اۋىرعاندا قارايتىن سەنىمدى بىرەۋدىڭ ارقاشان قاسىندا بولۋى، ونىڭ وزىنە سەنىمدى بولىپ ءوسۋىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. كەيىن ول ءوزىن تۇسىنەتىن، سۇيەتىن، قولدايتىن اكە-شەشە تۇلعاسىنا ويىسادى. سەنىم اياسىندا وسكەن بالا جاسوسپىرىمدىك شاقتى دا جەڭىل ءارى قيىنشىلىقسىز وتكەرەدى... بالا تاربيەسى سابىرلىلىقتى، ەڭ باستىسى، ونەگە بولا ءبىلۋدى كەرەك ەتەدى. ول ءۇشىن وتباسىڭىزدا ۇلتتىق، قوعامدىق، ءدىني قۇندىلىقتاردى جوعارى ۇستاڭىز. كىشكەنتايىنان ۇيىندە كوپ كىتاپ وقىلاتىن بالالار ءومىرىنىڭ العاشقى جىلدارىنان-اق كىتاپقا قىزىعۋشىلىق تانىتادى. بارلىق بالا اتا-اناسىنا نەمەسە قاسىندا بولعان جاندارعا ەلىكتەپ، ولاردىڭ كۇندەلىكتى ىستەگەن ىستەرىن قايتالايدى، دەپ عىلىمي-پەداگوگيكالىق پايىم جاساپتى. 

سول سياقتى ەجەلگى كوشپەندىلەر ۇعىمىندا كونەدەن كەلە جاتقان مىناداي وسيەت بار. دانا جۇرتىمىز: «بالاڭدى بەس جاسقا دەيىن پاتشاداي سىيلا، ون ەكى جاسقا دەيىن قۇلداي جۇمسا، ون ەكىدەن اسقان سوڭ وزىڭمەن تەڭ كور» دەپتى. ياكي، بالانى بەس جاسقا دەيىن بەتىنەن قاقپاي ەركىن ءوسىر، ول ەركىندىكتىڭ، ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن ۇيرەنسىن دەگەنى. ويتكەنى ءسابي كۇنىندە قاعاجاۋ كورگەن بالا تايىندا جانشىلىپ مىنىلگەن جىلقى سياقتى جىگەرسىز كەلەدى. ال ون ەكى جاسقا دەيىن «قۇلداي جۇمساۋ» ۇعىمى ءتىپتى تەرەڭ. «بەيبىت كۇندە كوپ تەر توكسەڭ، مايداندا قان از توگىلەدى» دەپ اتاقتى جاھانگەر-قولباسشى شىڭعىسحان ايتقانداي، قازاقتار بالاسىن وتاۋ قۇراتىن ون ءۇش جاسقا دەيىن ءومىردىڭ ويى مەن قىرىن، جىرى مەن سىرىن ۇيرەتىپ ۇلگەرەتىن بولعان. بالا وتاۋ يەسى جاسىنا جەتتى. ونى ەل يەسى، جەر يەسى، حالىقتىڭ بارى ءھام نارى رەتىندە سەزىندىرۋ ءۇشىن اكە بالاسىن وزىمەن تەڭ كورەدى، بىردەي ۇستايدى، قارت قىران سياقتى بىرگە ۇشىپ، بىرگە قونىپ ءجۇرىپ باۋليدى. وسى ءۇردىس بۇزىلماسا، بالا ءۇشىن اكەدەن اسقان اسقار تاۋ، اكەنىڭ يىعىنان بيىك شىڭ بولمايدى.

وتباسىنان ونەگەلى تاربيە كورگەن ۇرپاق قوعامىنىڭ ۇستىنى ىسپەتتەس. ءتىپتى ادامزاتتىڭ ابزالى مۇحاممەد پايعامبار ءوز ۇمبەتىنە قاراتىپ: «سەندەردىڭ ارتتارىڭا قالدىرۋعا ءتيىس ەڭ قۇندى دۇنيەلەرىڭ – مال م ۇلىك، قازىنا بايلىق، التىن-كۇمىس ەمەس ۇرپاققا ۇيرەتكەن ونەگەلى تاربيەلەرىڭ» دەگەن ەكەن.

سول سياقتى حالقىمىزدا «قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم» دەگەن وتە ءماندى ۇعىم بار. بۇل دا سول ۇرپاق تاربيەسىنە قاتىستى ايتىلعان قۇندىلىق. « ۇلىڭ وسسە ۇلى جاقسىمەن، قىزىڭ وسسە قىزى جاقسىمەن كورشى بول» دەگەندەي قىزدىڭ تاربيەسىن اتا-اناسىمەن بىرگە كورشىسى، ونىڭ ارعى جاعىنداعى ىرگە قانات قونعان ۇيلەر، ودان قالدى كەلەسى قوڭسىلار، ءتىپتى ەڭ شەتكى قىرقىنشى ۇيگە دەيىنگى اۋىل-ايماق باقىلاۋى ءتيىس دەگەن ءسوز بۇل. بۇدان ءبىزدىڭ تۇيەتىنىمىز – ۇرپاعى تاربيەلى حالىقتىڭ بولاشاعى زور بولماق.

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار باعامى قايتا ءوستى

قارجى • بۇگىن، 15:53

الماتى ماڭىندا جەر سىلكىندى

ايماقتار • بۇگىن، 10:02

جاس تەننيسشىلەرمەن كەزدەسۋ

تەننيس • بۇگىن، 07:47

ۇقساس جاڭالىقتار