ارنۇر اسقار,
«Egemen Qazaqstan» – بىشكەكتەن (قىرعىزستان)
قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنت سوورونباي جەەنبەكوۆپەن بىرگە بىشكەكتەگى «اتا بەيىت» ۇلتتىق تاريحي-مەموريالدىق كەشەنىنە باردى. مەملەكەت باسشىلارى 1916 جىلعى قايعىلى وقيعا كەزىندە قازا بولعاندارعا ورناتىلعان ەسكەرتكىشكە گۇل شوعىن قويدى. سونداي-اق ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى كورنەكتى قىرعىز جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ قابىرىنە بارىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتتى.
ودان كەيىن پرەزيدەنتتەر الا ارچا رەزيدەنتسياسىنىڭ «اقساقالدار» زالىندا شاعىن قۇراممەن كەزدەسۋ وتكىزدى. كەزدەسۋگە ەلىمىزدىڭ دەلەگاتسياسى ساپىنان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇحتار تىلەۋبەردى, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ءاليحان سمايىلوۆ, پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى مۇرات نۇرتىلەۋوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىسى قايرات نۇرپەيىسوۆ, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ قاتىستى. ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارى قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتىڭ قازىرگى احۋالى مەن پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى.
شاعىن قۇرامداعى كەزدەسۋدىڭ ناتيجەسى تۋرالى سوورونباي جەەنبەكوۆ:
– ءبىزدىڭ كەلىسسوزىمىز ءداستۇرلى باۋىرلاستىق جانە ءوزارا تۇسىنىستىك رۋحىندا ءوتتى. ەكىجاقتى ارىپتەستىككە بايلانىستى ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلادىق. ءوزارا ءىس-قيمىلعا قاتىستى شەشۋشى ماسەلەلەر بويىنشا ۋاعدالاسىپ, ونى شەشۋدىڭ تەتىكتەرىن انىقتادىق. ءبىزدىڭ كەلىسسوزىمىز قىرعىزستان مەن قازاقستان اراسىنداعى قاتىناستاردى دامۋدىڭ جاڭا ساپالى دەڭگەيىنە كوتەرەتىنىنە سەنىم بىلدىرەمىن. قىرعىزستان-قازاقستان ستراتەگيالىق ارىپتەستىگى مەن وداقتىق قاتىناستار الداعى ۋاقىتتا دا ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەدى, – دەدى. ول قازاقستان پرەزيدەنتىنە ءوزىنىڭ شاقىرتۋىن قابىل الىپ, قىرعىز ەلىنە مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەنىنە العىسىن ءبىلدىردى.
ەكى ەل دەلەگاتسياسىنىڭ شاعىن قۇرامداعى وتىرىسىنىڭ ناتيجەسىنە قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا جوعارى باعا بەردى.
– قۇرمەتتى سوورونباي ءشارىپ ۇلى! ەڭ الدىمەن باۋىرلاس قىرعىز ەلىندە ىستىق ىقىلاسپەن قارسى الىپ, جىلى قوناقجايلىق كورسەتكەندەرىڭىز ءۇشىن العىس بىلدىرەمىن. ءسىزدىڭ قىرعىز ەلىنە مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلۋگە شاقىرۋىڭىزدى زور ريزاشىلىقپەن قابىل الدىم. بۇل سوڭعى جارتىجىلدىقتاعى ءبىزدىڭ ءۇشىنشى كەلىسسوزىمىز. وسىنداي تىعىز جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە, كەڭ اۋقىمدى باعىتتار بويىنشا ەكىجاقتى بايلانىستار ەلدەرىمىزدىڭ جاقىنداسۋىنا جانە حالىقتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا وڭ ىقپال ەتەرىنە كامىل سەنەمىن! وسىعان دەيىن شاعىن قۇرامدا ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلادىق. بىرقاتار كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزدىك. قازىر وتەتىن جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەستى مەملەكەتتەرىمىزدىڭ اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى ودان ءارى نىعايتۋدىڭ تاعى ءبىر تاماشا مۇمكىندىگى دەپ بىلەمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە وسىنداي فورماتتاعى وتىرىستىڭ 2014 جىلى قازاقستان استاناسىندا وتكەنىنە توقتالدى.
– كەڭەس جۇمىسىنىڭ ءبىراز ۋاقىت كىدىرىپ قالعانىنا قاراماستان, اتالعان جيىن ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا ماڭىزدى ساياسي شەشىمدەر قابىلداۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن ىنتىماقتاستىقتىڭ جوعارى ورگانى بولىپ قالا بەرەدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, قىرعىزستان قازاقستان ءۇشىن تاتۋ كورشى, وداقتاس جانە باۋىرلاس مەملەكەت.
– ءبىزدى مىڭداعان جىلداردان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان دوستىقتىڭ بەرىك ارقاۋى بىرىكتىرەدى. اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدە ءومىر ءسۇردى, قيلى كەزەڭدەردە ءبىر-بىرىنە قولداۋ كورسەتتى. وسىنداي دوستىق بايلانىستاردىڭ نەگىزىندە ءبىز قازىرگى كەزەڭدە دە ءوزارا قارىم-قاتىناستارىمىزدى تابىستى جولعا قويا بىلدىك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتى ماڭىزدى جەتىستىك رەتىندە وسىعان دەيىن جاسالعان 180-گە جۋىق كەلىسىمنىڭ شارتتىق-قۇقىقتىق بازاسىنا نازار اۋداردى.
– قازاقستان مەن قىرعىزستان تۇراقتى ايماقتىق جانە جاھاندىق ارىپتەستىككە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ حالىقارالىق ساياساتتىڭ كۇن تارتىبىندەگى كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەرگە قاتىستى كوزقاراسىمىز ۇقساس, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى
سونداي-اق ق.توقاەۆ ەكى ەلدىڭ 180-گە تارتا كەلىسىم مەن ۋاعدالاستىقتان تۇراتىن سالماقتى كەلىسىمدى-قۇقىقتىق بازا قالىپتاستىرعانىن اتاپ كورسەتتى. قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەتىن كوپتەگەن ماسەلەگە قاتىستى سىندارلى تالقىلاۋ وتكىزىپ, ءتيىمدى شەشىمگە كەلۋگە كومەكتەسەتىن باسقا دا ماڭىزدى ينستيتۋتتار بار. قازاقستاننىڭ ەكىجاقتى قاتىناستارىنىڭ مۇنداي جان-جاقتى ينستيتۋتسيونالدىعى وزگە ەشبىر مەملەكەتپەن جاسالماعان.
مەملەكەت باسشىسى كولىك-ترانزيتتىك ينفراقۇرىلىمى قالىپتاسقان ورتاق شەكارانىڭ بولۋى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى سەرىكتەستىگى – ەكى ەلدىڭ ەكونوميكالىق بايلانىستارىنىڭ باسىمدىعى دەپ اتاپ ءوتتى. وسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان قىرعىزستاننىڭ جەتەكشى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ, كورشى ەلدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىندا ءۇشىنشى ورىنعا بەرىك ورنىقتى.
– ءبىزدىڭ ساۋدا اينالىمدارىمىزدىڭ كورسەتكىشى ءۇشىنشى جىل قاتارىنان وسكەنى بايقالادى. 2015-2018 جىلدار ارالىعىندا ءوزارا ساۋدا-ساتتىق كولەمى 30 پايىزعا ارتىپ, 900 ميلليون دوللارعا جەتتى. قازاقستان قىرعىز ەكونوميكاسىنا 1 ميلليارد دوللاردان استام قارجى قۇيعان ءىرى ينۆەستورلاردىڭ ءبىرى بولدى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەسىنىڭ 5-وتىرىسى بولدى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى ەكىجاقتى ءىس-قيمىلدار ماسەلەسى تالقىلاندى.
مەملەكەتتەر باسشىلارى قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى بايلانىستاردى قالىپتاستىرۋ جانە دامىتۋ ىسىندەگى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگىن اتاپ ءوتتى.
كەلىسسوزدەر بارىسىندا قىرعىز تاراپى 2020 جىلى بىشكەكتە اباي قۇنانباي ۇلىنا ەسكەرتكىش ورناتىلاتىنى تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىن ايتتى.
كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى بويىنشا كەلەسى قۇجاتتارعا قول قويىلدى:
- قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ بىرلەسكەن دەكلاراتسياسى;
- «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ 2020-2022 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى باعدارلاماسى»;
- جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەستىڭ شەشىمدەر جيىنتىعى;
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى كوشى-قون سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم;
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «قاراسۋ – اۆتوجول» جانە قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ «اق تىلەك – اۆتوجول» وتكىزۋ پۋنكتتەرى اراسىندا جاڭا كوپىر سالۋ جانە قازىرگى كوپىردى قايتا جوندەۋ جونىندەگى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل تۋرالى كەلىسىم;
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارجى مينيسترلىگى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى ەكونوميكالىق قىلمىستارعا قارسى كۇرەس جونىندەگى مەملەكەتتىك قىزمەتى (قارجى پوليتسياسى) اراسىنداعى ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق قىلمىستارعا قارسى كۇرەس سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم;
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قورعانىس مينيسترلىگى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ باس شتابى اراسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري اەرودرومدارىندا اسكەري اۋە كەمەلەرىن قابىلداۋ, اەرودرومدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ جانە كۇزەتۋ تۋرالى كەلىسىم;
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى اراسىنداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم;
- قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى جانىنداعى ەكولوگيالىق جانە تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى مەملەكەتتىك ينسپەكتسياسى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋم;
- قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىلگەرىلەتۋ جانە ىسكە اسىرۋ جونىندەگى بىرلەسكەن قىزمەت تۋرالى كەلىسىم.
قازاقستان مەن قىرعىزستان دەلەگاتسيالارىنىڭ اراسىندا وتكەن كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى بويىنشا قاسىم-جومارت توقاەۆ پەن سوورونباي جەەنبەكوۆ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءۇشىن بىرلەسكەن مالىمدەمە جاسادى.
– قۇرمەتتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى! ءسىزدىڭ مەملەكەتتىك ساپارىڭىز قازاق-قىرعىز قاتىناستارىنا ودان ءارى وڭ ىقپالىن تيگىزەدى دەپ سەنەمىز. بۇگىن ءبىز مەملەكەتارالىق ءىس-قيمىلدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن تالقىلادىق. قىرعىز-قازاق ەلدەرىنىڭ مۇددەسىن قامتىعان مازمۇندى جانە ناتيجەلى كەزدەسۋلەر وتكىزدىك. كەلىسسوزدەر ءوزارا سەنىم مەن تۇسىنىستىك رۋحىندا وتكەنىن اتاپ وتەمىن. ءبىزدىڭ باۋىرلاس ەلدەرىمىزدىڭ ورتاسىندا جاڭا ستراتەگيالىق قاتىناستاردى تەرەڭدەتە ءتۇسۋدىڭ جولدارىن تالقىلادىق. سوڭعى 5 جىلدىڭ ىشىندە ۇيىمداستىرىلماي كەلگەن جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەس وتىرىسى تابىستى ءوتتى. ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق, سۋ-ەنەرگەتيكالىق جانە كولىك باعىتىنداعى ءوزارا ارەكەتتەرگە كوڭىل بولدىك. ودان باسقا باعىتتاردا دا بايلانىستى كەڭەيتۋ تۋرالى اقىلداستىق. تاريحى, ءتىلى, ءدىنى, سالت-ءداستۇرى ۇقساس ەكى ەلدىڭ مادەني سالاسىنا كوڭىل بولدىك. اتالعان سالاداعى بايلانىستاردى قازىرگىدەن دە جانداندىرا ءتۇسۋ كەرەك دەگەن ورتاق شەشىمگە كەلدىك. ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعىنىڭ اياسىنداعى بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار ماسەلەسىن تالقىلادىق. ەلارالىق وزەكتى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءوزارا پىكىر الماستىق. كوپ تاراپتى قىزمەتتەستىكتىڭ فورماتىندا اتقارىلۋعا ءتيىس بىرلەسكەن ارەكەتتەردى ايقىندادىق. ءبىزدىڭ ۇكىمەتتەرىمىز اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا-ساتتىق كولەمىن قاناتتاندىرۋ جولدارىن بەلگىلەدىك. بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا ساۋدا-ساتتىق كولەمى بيىل 10 پايىزعا جوعارىلادى. قىرعىزستانداعى قازاق-قىرعىز بىرلەسكەن كاسىپورىندارىنىڭ سانى 1900-گە جەتكەنى ەكونوميكالىق باعىتتارداعى جۇمىستاردىڭ قارقىن العانىن بىلدىرەدى. بۇگىنگى كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بىرقاتار ماڭىزدى قۇجاتقا قول قويىلدى. نەگىزگى قۇجاتتاردىڭ ءبىرى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى 2020-2022 جىلدارعا ارنالعان ىنتىماقتاستىقتىڭ كەشەندى باعدارلاماسى. اتالعان باعدارلاما ەكى تاراپتىڭ قارىم-قاتىناسىنىڭ بارلىق سالاسىن قامتيدى. قىرعىز تاراپى وسى كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىسىنا رازى ەكەنىن جانە بۇگىنگى جۇمىستارىمىزدىڭ جەمىستى بولعانىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇگىنگى تالقىلاۋلار ساياسي-ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق سالالاردا بايلانىستاردى كۇشەيتۋگە ىقپال ەتەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – قۇرمەتتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ قورىتىندىسى ەكى ەلدىڭ ىنتىماعىن, باۋىرلاستىعىن ارتتىرا تۇسەدى, – دەدى سوورونباي جەەنبەكوۆ.
ءوز كەزەگىندە قازاقستان باسشىسى قىرعىزستاندىق ارىپتەسىنە جانە بارشا قىرعىز حالقىنا ىستىق ىقىلاسپەن قارسى العانى ءۇشىن تاعى دا العىس ءبىلدىردى. باۋىرلاس قىرعىزستانعا مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ ءمان-ماعىناسى ەرەكشە ەكەنىنە توقتالدى.
– ونىڭ سەبەبى بارشاڭىزعا ايقىن. ەجەلدەن ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدى ىنتىماق, دوستىق بايلانىستىرادى. اتا-بابامىزدان ميراس بولىپ قالعان وسى بەرىك ارقاۋدىڭ نەگىزىندە ەكى ەل اراسىنداعى وداقتاستىق جانە ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق تابىستى دامىپ كەلەدى. وسى قۇندىلىقتاردى ەسەلەپ, قازاق-قىرعىز قاتىناستارىن جاڭا ساتىعا كوتەرۋ ءۇشىن كۇش-جىگەرىمىزدى بىرىكتىرىپ, جۇمىلىپ جۇمىس ىستەيمىز دەپ سەنەمىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, قىرعىزستان – قازاقستان ءۇشىن وداقتاس مەملەكەت, قايىرىمدى كورشى, باۋىرلاس ەل. قاشاندا ءبىزدىڭ حالىقتاردىڭ اراسىنداعى تەرەڭنەن تامىر تارتاتىن تىعىز باۋىرلاستىق قاتىناستار تاتۋ كورشىلىكتىڭ مىزعىماس نەگىزى بولىپ كەلەدى. بابالارىمىز ارقاشان ءبىر-بىرىنە قولۇشىن بەرىپ, قولداۋ كورسەتتى. تاريحتىڭ تراگەديالىق پاراقتارىندا دا ەكەۋى قيىندىقتى بىرگە كوردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ ەكى مەملەكەت جاڭا زاماناۋي, گەوساياسي احۋالدا ءوزارا قارىم-قاتىناستى تابىستى قالىپتاستىردى.
– قىرعىزستان مەن قازاقستان اراسىنداعى وسى قارىم-قاتىناستار وداقتاستىق پەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. ەكى ەل اراسىنداعى قاتىناستاردى قالىپتاستىرۋعا جانە دامىتۋعا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ باعا جەتپەس ۇلەس قوستى. ەلباسى قازاق پەن قىرعىز حالىقتارىن تاريحتىڭ ءوزى تىعىز بايلانىستىرعانىن بىرنەشە رەت اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. قۇرمەتتى سوورونباي ءشارىپ ۇلى جەەنبەكوۆتىڭ قىرعىز مەملەكەتىنىڭ باسشىلىعىنا كەلۋىمەن ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جاڭاشا سەرپىن العانىن دا اتاپ ءوتۋ كەرەك. نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن سوورونباي جەەنبەكوۆ 2017 جىلى ساياسي ەرىك-جىگەر تانىتىپ, ەكى ەل ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتىك شەكارانىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداۋ جۇمىسىن مارەگە جەتكىزدى. ءسويتىپ بارشا الەمدىك قوعامداستىققا قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ رۋحاني تۇرعىدا بەرىك بايلانىستى ەكەنىن كورسەتتى. قازاقستان پرەزيدەنتى رەتىندە مەن قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ جان-جاقتى ءوزارا ءىس-قيمىلىن ودان ءارى جالعاستىرۋعا نيەتتىمىن. بۇگىن ءبىز قول قويعان بىرلەسكەن دەكلاراتسيا وسىنىڭ دالەلى, – دەدى قازاقستان باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, شاعىن قۇرامداعى كەلىسسوزگە جانە جوعارى مەملەكەتارالىق كەڭەس وتىرىسىنا قاتىسقان ەكى مەملەكەت دەلەگاتسيالارىنىڭ قۇرامى جوعارى دەڭگەيلى لاۋازىمدى تۇلعالاردان جاساقتالعان. كەلىسسوزدەر بارىسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى.
– 2015-2018 جىلدارى ەكىجاقتى تاۋار اينالىمى 30 پايىزعا ارتىپ, 900 ميلليون دوللارعا جۋىقتادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز قىرعىزستاننىڭ جەتەكشى ساۋدا سەرىكتەسىنە اينالدى جانە رەسەي مەن قىتايدان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندى بەرىك يەلەنىپ وتىر. ءوز كەزەگىندە ورتالىق ازيا ەلدەرى ىشىندە قىرعىزستان – قازاقستاننىڭ ەكىنشى ساۋدا سەرىكتەسى. ءبىزدىڭ تاياۋ بولاشاقتاعى جوسپارىمىز تاۋار اينالىمىن 1 ملرد دوللارعا دەيىن كوتەرۋ. وسىعان وراي ەكىجاقتى ساۋدا نومەنكلاتۋراسىن كەڭەيتىپ, جاڭا نارىقتىق باعىتتاردى ىزدەۋگە تاپسىرما بەرىلدى. بۇل ماسەلەدە كاسىپكەرلەرگە ىڭعايلى جاعداي جاساۋدىڭ ەرەكشە ماڭىزى بار. سوعان بايلانىستى ساۋدا كەدەرگىلەرىن ازايتۋعا ۋاعدالاستىق, بيزنەس كووپەراتسيالاردىڭ جۇمىسىن كەڭەيتۋدى قاراستىردىق. بۇگىندە قازاقستاندا قىرعىزستان كاپيتالى بار 1 100-دەن استام كاسىپورىن جۇمىس ىستەۋدە. ال قىرعىزستانداعى قازاقستاندىق كاپيتال سالىنعان كاسىپورىنداردىڭ سانى 2 مىڭعا جۋىقتايدى. بۇل كورسەتكىش ءوسىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتەر ەكى ەلدىڭ اراسىندا ىسكەرلىك بايلانىستاردى قولداۋ ءۇشىن كاسىپكەرلەردىڭ ءوزارا تىكەلەي بايلانىس ورناتۋىنا مۇمكىندىك تۋدىراتىن الاڭ قۇرۋعا ۋاعدالاستى.
پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ كۇن تارتىبىندە قارالعان باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ينۆەستيتسيا سالۋعا قاتىستى بولدى. قازاقستان باسشىسى اتاپ وتكەندەي, ءبىزدىڭ ەلىمىز قىرعىزستانداعى ەڭ ءىرى ينۆەستورلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا سالىنعان 1 ميلليارد دوللاردان استام قاراجات وسىنىڭ ءبىر كورىنىسى. وسىعان وراي پرەزيدەنت قازاقستان مەن قىرعىزستان اۋماعىندا كاسىپكەرلەر مەن ينۆەستورلارعا قولايلى جاعداي تۋعىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا كەزەكتى مارتە توقتالىپ ءوتتى. شەكارا بويىنداعى ماسەلەلەر بويىنشا بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار دا بىرتىندەپ دامىپ كەلەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ءوزارا ساۋدا-ساتتىقتىڭ شامامەن 50 پايىزىن قۇرايتىن شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعىنىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن كولدەنەڭ تارتتى. بۇل جاقسى كورسەتكىش. شەكارا بويىنداعى بايلانىستى ودان ءارى جاقسارتا ءتۇسۋ ءۇشىن ەكى ەل ازاماتتارىنىڭ قاتىناۋىن جاقسارتۋ, سول ارقىلى ساۋدا اعىنىن ۇلعايتۋ شارالارى قولعا الىندى. اتاپ ايتقاندا, سارىتوبە, توقماق, اۋقاتتى, كەڭب ۇلىڭ ءوتۋ بەكەتتەرىنىڭ مارتەبەسىن وزگەرتۋ جۇمىستارى اياقتالادى. كەگەن, قورداي, قاراسۋ, اقتىلەك جانە باسقا دا ءوتۋ بەكەتتەرىنىڭ جۇمىسىن جەدەلدەتۋ قاراستىرىلعان. ەكسپورتتىق جانە يمپورتتىق وپەراتسيالاردى دامىتۋ ءۇشىن تاۋارلاردى راسىمدەۋ لوگيستيكالىق ورتالىعى قۇرىلۋى مۇمكىن. بۇل جوبا اكىمشىلىك پروتسەدۋرالاردى جانە ەل اۋماعىندا تاۋار تاسىمالداۋدى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتۋگە ءتيىس.
كەلىسسوزدەر بارىسىنداعى وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى سۋ-ەنەرگەتيكالىق سالاداعى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل بولدى.
– ورتالىق ازيانىڭ ترانسشەكارالىق وزەندەرىنىڭ سۋ رەسۋرستارى ورتاق قۇندىلىق بولىپ تابىلادى. ونى ءتيىمدى پايدالانۋعا ونداعان ميلليون ادامنىڭ تاعدىرى, بۇكىل ايماقتىڭ تۇراقتىلىعى مەن يگىلىگى تاۋەلدى. شۋ مەن تالاس وزەندەرى باسسەينى بويىنشا قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى بۇگىندە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلى ءۇشىن جاقسى مىسال بولا الادى. سۋ شارۋاشىلىعى مەملەكەتارالىق نىساندارىن پايدالانۋ جونىندەگى بىرلەسكەن كوميسسيا بار. قازاقستان جىل سايىن وسى نىسانداردى پايدالانۋ مەن جوندەۋ جۇمىستارىن ۇلەستىك قارجىلاندىرۋعا قاتىسادى. وسى ماقساتتارعا ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان 2000 جىلدان بەرى 1 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىندى, قارجىلاندىرۋ الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسا بەرەدى. ءبىز بۇگىن ەكىجاقتى فورماتتا جانە ايماقتاعى باسقا دا ارىپتەستەرىمىزبەن تىعىز جۇمىس ىستەۋدى جالعاستىرۋ تۋرالى ۋاعدالاستىق, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسى جىل ساناپ ەكى مەملەكەت اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار دا قانات جايىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. بۇل سالا عاسىرلار بويى باۋىرلاس ەلدەردىڭ جاقىنداسۋىندا شەشۋشى ءرول اتقارعانى ءمالىم. قازاقستاندا قىرعىز ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قاتىسۋىمەن كوپتەگەن مادەني شارالار جۇيەلى تۇردە وتكىزىلەدى. ايتالىق, وتكەن جىلى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ 90 جىلدىعى قازاقستاندا كەڭ كولەمدە اتاپ ءوتىلدى. استاناداعى كوشەلەردىڭ بىرىنە ۇلى جازۋشىنىڭ ەسىمى بەرىلدى, باسقا دا كوپتەگەن شارالار ءوتتى. پرەزيدەنت وسى سالاداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ قارقىنىن باسەڭدەتپەۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. تاياۋ بولاشاقتا ءوزارا مادەنيەت كۇندەرىن ۇيىمداستىرۋ ۇسىنىلدى.
– ەكى ەل اراسىندا 180-گە تارتا كەلىسىم مەن ۋاعدالاستىقتان تۇراتىن سالماقتى كەلىسىمدى-قۇقىقتىق بازا قالىپتاستى. بۇگىن دە ەكىجاقتى كەلىسىمدەردىڭ ءىرى پاكەتىنە قول قويىلدى. سول قۇجاتتاردىڭ ىشىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ 2020-2022 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى باعدارلاماسىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل كەشەندى باعدارلاما ءبىزدىڭ ارىپتەستىگىمىزگە جاڭاشا سەرپىن بەرۋى كەرەك, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا قازاقستان باسشىسى قىرعىزستاندىق ارىپتەسىنە كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىنە كوڭىلى تولاتىنىن جەتكىزدى. قوناقجاي پەيىلىنە جانە كەزدەسۋدى كەرەمەت ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن العىس ءبىلدىردى.
بۇل ساپار قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان پرەزيدەنتى رەتىندە كورشى ەلگە جاساعان العاشقى مەملەكەتتىك ساپارى ەكەنىن ايتا كەتەيىك.
كەلىسسوزدەردەن كەيىن قازاقستان باسشىسى قىرعىزستانعا جاساعان مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ مادەني ءىس-شارالار باعدارلاماسى اياسىندا پرەزيدەنت سوورونباي جەەنبەكوۆپەن بىرگە قىرعىز حالقىنىڭ كورنەكتى جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ مۋزەي-ۇيىنە باردى. قازاقستان پرەزيدەنتى قالامگەردىڭ 22 جىل بويى تۇرعان ۇيىندە اشىلعان مۋزەيدەگى جادىگەرلەرمەن تانىستى. جازۋشىنىڭ زايىبىمەن جانە بالاسىمەن اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ ش.ايتماتوۆپەن 1989 جىلى بەيجىڭدە تانىسقان ءساتىن ەسكە الدى. مەملەكەت باسشىسىنا بىشكەك قالاسىندا ش.ايتماتوۆ اتىنداعى مادەني ورتالىق اشىلاتىنى تۋرالى ايتىلدى. ەكسكۋرسيا سوڭىندا قازاقستان باسشىسى قۇرمەتتى قوناقتار كىتابىنا ەستەلىك قولتاڭباسىن قالدىردى.
بۇگىن قاسىم-جومارت توقاەۆ بىشكەك قالاسىندا وتەتىن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى جوعارى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ سەسسياسىنا قاتىسادى. سەسسيا اياسىندا ۇقشۇ قىزمەتىنىڭ 2018 جىلعى باسىم باعىتتارىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى قورىتىندىلانىپ, بولاشاق جوسپارلارى جاسالادى. ۇيىم جۇمىسىنىڭ بارلىق شەشۋشى باعىتتارى بويىنشا كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەر تالقىلانباق.
