قورقىت جاتقان قاسيەتتى جەر وتكەندى تۇگەندەپ, بولاشاققا باعدار بەردى
جۇما, 21 ماۋسىم 2013 1:15
ءپىل ساۋىرلى قارا جەر جاراتىلعاننان بەرى تالاي حالىق تاريح ساحناسىنان سىرعىپ ءتۇسىپ قالدى. ال تامىرسىز تاسقا تاريحىن قاشاعان قازاق جەرى كونە قۇندىلىققا تولى. ءبىر ءبۇيىرىن شۇقىپ قالساڭ, وتكەن زامانداردان سىر شەرتىپ سالا بەرەدى. بابالار ءومىر سالتىن اينىتپاي كوز الدىڭا كەلتىرەدى. وتكەن كۇندەردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى سايراي جونەلەدى. توپىراقتىڭ قاسيەتتىلىگى دە سوندا بولسا كەرەك. ەجەلدە «تارازدان شىققان لاق سىردىڭ بويىنا دەيىن تامنىڭ توبەسىمەن ءجۇرىپ وتەدى» دەيدى ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز, وسى ارالىقتىڭ بارلىعى قالا بولعان دەگەن ءسوز. وركەنيەتى ءورىستەگەن, مادەنيەتى دامىعان ايماق بولعانىنان حابار بەرەدى. «قازاق دالاسىنا وركەنيەتتى ءبىز اكەلدىك» دەپ ورەكپيتىندەر ءاسىلى مۇنى بىلمەسە كەرەك. ايتپەسە, بۇلاي سولەمەگەن بولار ەدى عوي.
جۇما, 21 ماۋسىم 2013 1:15
ءپىل ساۋىرلى قارا جەر جاراتىلعاننان بەرى تالاي حالىق تاريح ساحناسىنان سىرعىپ ءتۇسىپ قالدى. ال تامىرسىز تاسقا تاريحىن قاشاعان قازاق جەرى كونە قۇندىلىققا تولى. ءبىر ءبۇيىرىن شۇقىپ قالساڭ, وتكەن زامانداردان سىر شەرتىپ سالا بەرەدى. بابالار ءومىر سالتىن اينىتپاي كوز الدىڭا كەلتىرەدى. وتكەن كۇندەردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى سايراي جونەلەدى. توپىراقتىڭ قاسيەتتىلىگى دە سوندا بولسا كەرەك. ەجەلدە «تارازدان شىققان لاق سىردىڭ بويىنا دەيىن تامنىڭ توبەسىمەن ءجۇرىپ وتەدى» دەيدى ەكەن. بۇل دەگەنىڭىز, وسى ارالىقتىڭ بارلىعى قالا بولعان دەگەن ءسوز. وركەنيەتى ءورىستەگەن, مادەنيەتى دامىعان ايماق بولعانىنان حابار بەرەدى. «قازاق دالاسىنا وركەنيەتتى ءبىز اكەلدىك» دەپ ورەكپيتىندەر ءاسىلى مۇنى بىلمەسە كەرەك. ايتپەسە, بۇلاي سولەمەگەن بولار ەدى عوي.
بۇگىندە وشكەن جانىپ, ۇمىتىلعان دۇنيەلەر قايتا ەسكە ءتۇسىپ جاتىر. جان-جاعىمىزدى بۇتىندەپ, جوعالتقانىمىزدى ىزدەپ, تاۋىپ جاتقان جاعدايىمىز بار. بۇل تۇستا تاريحشى عالىمداردىڭ موينىنا ارتىلار جۇكتىڭ سالماعى زور. وسى رەتتە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمدىگى ەلگە بەلگىلى عالىمداردى جيناپ, كەڭەس وتكىزدى. اتالمىش كەڭەس وبلىستىڭ تاريحي-مادەني مۇرالارىن قورعاۋعا جانە ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سولايشا, عىلىمي-ادىستەمەلىك كەڭەستىڭ العاشقى وتىرىسى ءوتتى. وعان ارنايى شاقىرتۋمەن قازاقستاننىڭ يۋنەسكو-داعى تۇراقتى وكىلى, حالىق جازۋشىسى ولجاس سۇلەيمەنوۆ قاتىستى. كەڭەستىڭ قۇرامىنا ەلىمىزدىڭ تانىمال تاريحشىلارى, ادەبيەتتانۋشى-عالىمدارى, ساۋلەتشىلەرى كىردى. ماسەلەن, مۇرات اۋەزوۆ, كارل بايپاقوۆ, تىنىسبەك قوڭىراتباي, بەك ىبىراەۆ, باۋىرجان بايتاناەۆ, ماديار ەلەۋوۆ, زەينوللا ساماشەۆ, جانداربەك مالىبەكوۆ, تاعى باسقالارى.
كەڭەس توراعاسى قىرىمبەك كوشەرباەۆ مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋعا قاتىستى اتقارىلعان اۋقىمدى ىستەرگە توقتالا كەلىپ, وڭىردە ءالى دە بولسا ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق ءبىرتۇتاس جۇيەنىڭ قالىپتاسپاعانىن العا تارتتى.
– سىر ەلى – تاريحي مۇرالارعا باي جەر. بۇگىنگى كەڭەستىڭ نەگىزگى ماقساتى دا وسى قازاق حالقىنىڭ مادەني مۇرالارىن عىلىمي نەگىزدە جۇيەلى زەرتتەپ, سوعان وراي وبلىس باسشىسى رەتىندە قاجەتتى قاراجات ءبولدىرىپ, ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك الۋ. وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن قۇندى جادىگەرلەرىمىزدىڭ تاربيەلىك ءمانى وتە زور. سوندىقتان سىر جۇرتشىلىعى اتىنان كەڭەس قۇرامىنا كىرۋگە كەلىسىم بەرگەندەرىڭىز ءۇشىن العىس ايتامىن. ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدا ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق ءبىرتۇتاس جۇيە قالىپتاسپاعان دەپ ەسەپتەيمىز. ءوڭىردىڭ مادەني مۇرالارىن عىلىمي تۇرعىدا جان-جاقتى زەرتتەۋدى, ماڭىزدى ىستەردى جۇيەلەۋدى الدىمىزعا ماقسات ەتىپ قويىپ وتىرمىز. «قورقىتاتا» مەموريالدى كەشەنىن رۋحاني ورتالىققا اينالدىرۋ ماقساتىندا ونى حالىقارالىق تۋريزم مارشرۋتىنا ەنگىزۋ ءۇشىن قۇرىلىسىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جاسالىپ جاتىر. ايگىلى ابىز قورقىت بابامىزدىڭ دۇنيە سالعان جەرى قارماقشى اۋدانى ەكەنىن سىزدەر جاقسى بىلەسىزدەر. وسى ورايدا قورقىت بابامىزدى يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مادەني-تاريحي مۇرا تىزىمىنە ەنگىزۋگە بايلانىستى ونىڭ قانداي تالاپتارى بار ەكەنىن ءبىلىپ, سوعان جۇمىس جاساۋ كەرەك. كەڭەستىڭ العاشقى وتىرىسىنا ولجاس ومار ۇلىنىڭ قاتىسۋىندا دا زور ءمان بار, – دەدى قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى. سونىمەن قاتار, اكىم «ەكسپو-2017» كورمەسىنە سىر وڭىرىنەن قورقىتاتا كەشەنى مەن بايقوڭىر عارىش ايلاعىنىڭ ەنگىزىلۋىنە ەلباسى تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلگەنىن تىلگە تيەك ەتتى. مۇنان بولەك, وبلىس ايماعىنداعى قانداي دا ءبىر مادەني مۇراعا بايلانىستى اتقارىلاتىن ىستەر وسى كەڭەستىڭ شەشىمىنە بايلانىستى قارجىلاندىرىلاتىن بولادى.
باسقوسۋ بارىسىندا الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قۇرمەتتى ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كارل بايپاقوۆ «قازاقستانداعى مادەني قۇندىلىقتاردىڭ ماسەلەلەرىن ارال ءوڭىرىنىڭ شىعىس جاعالاۋىنا جاسالعان ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق كەشەنىندە ەكسپەديتسيا مىسالىندا شەشۋ جاعدايى» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى. ول ءوز تۇيىندەۋلەرىندە بۇكىلالەمدىك مۇرالار ادامزاتتىڭ جانە تابيعاتتىڭ جاساعان قايتالانباس تۋىندىلارى ەكەنىن ايتتى. جىل سايىن يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار كوميتەتى سەسسيا وتكىزىپ, جاڭادان ۇسىنىلعان نىسانداردى تىزىمگە الاتىنىن جەتكىزدى. ۇلى جىبەك جولى ادامزات وركەنيەتىنىڭ فەنومەنى ەكەنىنە توقتالدى. بۇل ورايدا, قازاقستان ايماعى بويىنشا ءتورت باعىتتا زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن اتادى. ولار: جەتىسۋ, سىرداريا, سارىارقا جانە ماڭعىستاۋ ايماقتارى ەكەن. بۇكىلالەمدىك مۇراعا سىرداريا ايماعىنان جۋانتوبە, قاراسپان توبە, ءبورىجارى, ساۋران, سىعاناق, جانقالا, شىرىك-رابات, ءبابىش-موللا, بالاندى سەكىلدى نىساندار ەنىپتى.
كەڭەس وتىرىسىندا ءسوز العان ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سايدەن جولداسباەۆ ورتاعاسىرلىق سىعاناق قالاسىنا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ جايىن باياندادى. وسى كەزگە دەيىن نازاردان تىس قالىپ كەلگەن ەسكى قالانى زەرتتەۋدى ءحىح عاسىردىڭ سوڭىنان باستاپ ورىس عالىمدارى قولعا العان. قازىر ەجەلگى قالانى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى اتقارىلۋدا. بۇل باعىتتاعى ىسكە تەك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا 2008 جىلى قاراجات بولىنە باستاعان.
باسقوسۋعا كەلگەن كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى, مادەنيەتتانۋشى-عالىم, مەملەكەت ءجانە قوعام قايراتكەرى مۇرات اۋەزوۆ سىر جەرىنىڭ شەجىرەگە باي ەكەنىنە توقتالدى. قاسيەتتى توپىراقتا مۇستافا شوقايدىڭ, عاني مۇراتباەۆتىڭ, بالالار حيرۋرگى, اكادەميك كامال ورمانتاەۆتىڭ دۇنيەگە كەلۋى تەكتەن-تەك ەمەستىگىن ايتتى. ءوڭىردىڭ ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق مۇرالارىن زەرتتەۋدە ماتەريالدىق قۇندىلىقتارعا ەمەس, رۋحاني جاعىنا كوبىرەك كوڭىل بولۋگە شاقىردى. «قوبىز اسپابىنىڭ قاسيەتى سوندا, ول ءتىپتى ءوزىنىڭ يەسىنە دە باعىنبايدى. قورقىت بابانىڭ سەرىگىنە اينالعان قوبىزدىڭ ءۇنى دە ەرەكشە. بۇل جىراۋلاردىڭ مەكەنى, كوشەنەي, نۇرتۋعان, نارتاي, شىعىستىڭ ءدۇلدۇل شايىرى تۇرماعانبەت ىزتىلەۋوۆتىڭ دە كىندىك قانى تامعان جەر ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىز كەرەك», دەدى مۇرات اۋەزوۆ.
مۇنان كەيىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ساۋلەتشىسى بەك ىبىراەۆ قارماقشى اۋدانىنداعى «قورقىتاتا» مەموريالدىق كەشەنىنىڭ جاڭا ەسكيزدىك جوباسى تۋرالى ماعلۇمات بەردى.
قورقىت – بارشا تۇركى جاماعاتىنا ورتاق تۇلعا. دەگەنمەن ونىڭ بەيىتى سىردىڭ بويىندا جاتىر. كەڭەستىڭ قۇرمەتتى قوناعى ولجاس سۇلەيمەنوۆ «قورقىت» ءسوزىنىڭ شىعۋ تاريحىنا جانە بابا تۋرالى ايتىلعان اڭىزدارعا توقتالا كەلە, ونىڭ دۇنيە سالعان سىردىڭ بويى قۇتتى مەكەن ەكەنىن العا تارتتى. سوندىقتان دا «قورقىتاتا» مەموريالدى كەشەنىن تۇركى جۇرتىنىڭ ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن رۋحاني قۇندىلىققا اينالدىرۋ ءۇشىن 2014 جىلعا دەيىن ءوزى وكىلدىك ەتەتىن بەدەلدى ۇيىمنىڭ تىزىمىنە قوسۋعا كۇش سالاتىنىن جەتكىزدى.
رەسپۋبليكامىزدىڭ زيالى قاۋىمى باس قوسقان كەڭەستە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيا, ەتنولوگيا جانە مۋزەولوگيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ماديار ەلەۋوۆ, بەلگىلى عالىم تىنىسبەك قوڭىراتباەۆ, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مادەنيەت كوميتەتىنىڭ تاريحي-مادەني مۇرا باسقارماسىنىڭ باسشىسى التاي بازارباي ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.
سولايشا, ارعىسى تۇران, ودان سەيحۇن, بۇگىنگى سىردىڭ جەرىندە وتكەندى تۇگەندەپ, بولاشاققا اماناتتاۋعا بايلانىستى كەلەلى كەڭەس ءوتتى. ال مۇنداي ماجىلىستەر حالىق قازىناسىن تۇگەندەۋگە زور ۇلەس قوساتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.
