وسىنداي ۇشقىر ويلى, ۇلتشىل تۇلعالار جينالعان ءبىر ۇيا – «ۇشقىن» گازەتى ەدى. العاشقى سانى 1919 جىلى 17 جەلتوقسان كۇنى ورىنبوردا جارىق كورگەن بۇل ۇنپاراقتىڭ ءبىرىنشى رەداكتورى ورال ءوڭىرىنىڭ تۋماسى حالەل ەسەنباەۆتان باستاپ, 1938 جىلى گازەت تىزگىنىن قولىنا العان ساقتاعان بايىشەۆكە دەيىنگى 18 رەداكتوردىڭ 12-ءسى قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى جازىقسىز جالا جابىلىپ, اتىلىپ كەتىپتى.
بۇلاردىڭ ىشىندە ەڭ الدىمەن نىساناعا ىلىنگەن 1922- جىلدارى گازەتكە باسشىلىق جاساعان جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ پەن باسىلىمىنىڭ جەتىنشى رەداكتورى ءابدىراحمان ءبايدىلدين جانە اتاقتى قۇران-قاري فايزوللا يشان ء«ىنىمسىڭ جاسىڭ كىشى, جولىڭ ۇلكەن, تارالىپ شوڭ اتادان جايعان وركەن» دەپ ماقتايتىن, جۋرناليستىك جولىن 1920 جىلى «ۇشقىن» گازەتىندە رەداكتسيا القاسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە باستاعان احمەتساپا ءجۇسىپ ۇلى.
وعان سەبەپ مىناۋ: 1930 جىلدىڭ باسىندا بك(ب)پ قازاقستان ولكەلىك كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ف.ي.گولوششەكين ارنايى جيىن اشىپ رەسپۋبليكانىڭ باس باسىلىمى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىن بۇرىنعى الاشورداشىل باعىت ۇستانۋدا, كەرى تارتپا ەسكىشىل, ۇلتشىل «قازاق» گازەتىنىڭ ىزىمەن كەتىپ بارا جاتىر دەگەن ايىقپاس ايىپ تاقتى. بارلىق پالە وسى ايىپتان باستالعان سياقتى. بۇعان دالەل اتالمىش تاقىرىپ بويىنشا زەرتتەۋ جاساعان قالامگەر تىلەكقابىل بورانعالي ۇلى, قازاقتىڭ زيالى جۋرنالشىلارىنا قارسى قۋعىن-سۇرگىن 1930 جىلدىڭ 21 ءساۋىر كۇنى باستالدى دەگەن دەرەكتى العا تارتادى ويتكەنى وسى كۇنى ماسكەۋدىڭ بۋتىركاسىندا جوعارىداعى ءۇش ارىس احمەتساپا ءجۇسىپوۆ, ءابدىراحمان ءبايدىلدين, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ وپات بولدى.
ءسوزىمىزدىڭ باسىندا 1919-1938 جىلدارى گازەت باسقارعان 18 رەداكتوردىڭ 13-ءى اتىلدى دەگەندى ايتتىق. بۇلار كىمدەر؟ اۋەلگىسىنەن باستاساق, تۇڭعىش رەداكتور حالەل ەسەنباەۆ 1938 جىلى اتىلسا, ودان كەيىنگىلەر – ج.ايماۋىتوۆ, ءا.ءبايدىلدين, ب.مايلين, س.سەيفۋللين, م.جولدىباەۆ, ت.رىسقۇلوۆ, و.جاندوسوۆ, و.يساەۆ, ع.توعجانوۆ, ا.مۋسين, ج.سادۋاقاسوۆتار دا العاشقى رەداكتوردىڭ تاعدىرىن قۇشىپتى.
ال باسىلىم تاريحىندا ءۇشىنشى رەداكتور رەتىندە اتى اتالىپ جۇرگەن ءھام 1919 جىلى جارىق كورگەن گازەتتىڭ العاشقى ءنومىرى وسى ادامنىڭ ارناۋ ولەڭىمەن اشىلعان, ليريك اقىن بەرنياز كۇلەەۆ 1923 جىلى 29 قاڭتار كۇنى ءوز اجالىنان ولمەگەندە ول دا اتىلارى حاق ەدى.
1925 جىلدىڭ مامىر ايىندا رەسپۋبليكا استاناسى ورىنبوردان قىزىلورداعا قونىس اۋدارۋىنا بايلانىستى «ەڭبەكشى قازاق» (بۇرىنعى «ۇشقىن») گازەتىن سىر بويىنا بۇيدالاپ جەتكىزگەن گازەتتىڭ ءتورتىنشى رەداكتورى سماعۇل سادۋاقاسوۆ شە؟ بۇل ارىس 1933 جىلى تەمىر جول اپاتىنا ۇشىراماعاندا ءبارى ءبىر قىزىل سۇرگىدەن امان وتپەس ەدى. تۇلعانىڭ ءومىر تاريحىن تەرەڭ زەرتتەگەن الاشتانۋشى-اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى: «س.سادۋاقاسوۆ «ماسكەۋ-دونباس تەمىر جولى قۇرىلىسىندا ۋلاندى» دەگەن رەسمي مالىمەت بار. بىراق بۇعان جۇبايى, تۋىسقاندارى سەنگەن ەمەس. ول – باستاپقى رەپرەسسيا قۇربانى. 1930-1931 جىلدان نكۆد جانە سوعان قاتىسى بار پارتيا قۇرىلىمدارى (ەجوۆ, شكيرياتوۆ ت.ب.) ورتالىق پەن رەسپۋبليكالارعا ىقپالى بار تۇلعالاردى ەسەبىن تاۋىپ, ءتۇرلى امالمەن ولتىرە باستاعان بولاتىن» دەيدى. وسىعان قاراعاندا بۇل ادام دا قىزىلدار قۇربانى ەكەنى انىق.
قىسقاسى, قاندى قاساپ جىلدارى گازەت باسشىلارىنان ءتىرى قالعانى ءتورت ادام. ولار – ت.سافيەۆ, م.اۋەزوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ جانە ج.ارىستانوۆ. بۇلاردىڭ جانى قالعانىمەن ءتانى قۋعىن-سۇرگىننەن كوز اشپاپتى. مىسالى, گازەتتىڭ ەكىنشى رەداكتورى ءتاميمدار سافيەۆ تۋرالى زەرتتەۋشى ت.بورانعالي ۇلى 1921 جىلعى ءبىر قۇجاتتا «ت.سافيەۆ ۇلتشىلدىقتىڭ تۇرپايى ءتۇرىن كورسەتە ءجۇرىپ, پارتيالىق جۇمىستا بەلسەندىلىك تانىتپادى» دەگەن سىلتاۋمەن جازا جۇكتەگەن دەيدى. ياعني, قۋدالاۋعا تۇسكەن ت.سافيەۆ بوي جاسىرۋ ءۇشىن قاراقالپاق اينالىپ ماسكەۋ اسىپ, اقىرى سول جاقتا 1970 جىلدارى دۇنيەدەن ءوتىپتى.
قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان بەلگىلى ولكەتانۋشى-جازۋشى جايىق بەكتۇروۆ ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «1938 جىلدىڭ باسى. ساكەننىڭ, سماعۇلدىڭ, ءىلياستىڭ, تۇراردىڭ, بەيىمبەتتىڭ, جانايداردىڭ, عابباستىڭ, ايتىكەننىڭ كوزدەرى قۇرىعانمەن, ءبىر كەزدە سولار وتىرعان كرەسلولاردا ابزال اعالاردىڭ بەينە-بەلەستەرى كوز الدىمىزدا سايراپ تۇردى... قاباعىمىز اشىلمايدى. 1938 جىلدىڭ قىسىندا گازەتتىڭ ورىنباسارى سۇلتان لەپەسوۆ پەن سىنشى قۇلمىرزا وتەپوۆ كوزدەن تاسا بولدى. كوكتەمدە ج.ارىستانوۆ, كەيىنىرەك اسا العىر ءبىلىمدى ازامات امانجان سارسەنوۆ جانە مەن تۇتقىندالدىق» دەپ جوعارىدا ءتىرى قالعان تورتتىكتىڭ ءبىرى جۇسىپبەك ارىستانوۆتىڭ دا قۋدالانعانى جايلى دەرەك كەلتىرەدى.
«تۇيەنى جەل شايقاسا, ەشكىنى اسپاننان ىزدە» دەگەندەي, باسىلىم باسشىلارى قاندى قاساپتىڭ قىلىشىنا باۋداي قىرقىلىپ جاتقاندا, بىلايعى قاراپايىم گازەت قىزمەتكەرلەرى قالاي امان قالسىن, ولار دا بوراندى كۇنى بۇرشاق سوققان شەگىرتكەدەي جايراعان.
زەرتتەۋشى ت.بورانعالي ۇلىنىڭ «عاسىرعا سىر» اتتى كىتابىندا: «ۇشقىننىڭ» العاشقى رەداكتسيا القاسىنىڭ مۇشەسى امىرعالي مەڭدەشوۆ 1938 جىلى 27 اقپاندا اتىلدى. سول كۇندەرى «ۇشقىندىقتار» مەن «ەڭبەكشىقازاقتىقتاردان» 25 اقپاندا – تەمىربەك جۇرگەنوۆ, جانايدار سادۋاقاسوۆ, ساكەن سەيفۋللين, ايتمۇحامەد مۋسين, عابباس توعجانوۆ, 26 اقپان كۇنى – ءىلياس جانسۇگىروۆ, بەيىمبەت مايلين, 1 ناۋرىزدا – وراز جاندوسوۆ, 3 ناۋرىزدا – حالەل ەسەنباەۆ, 9 ناۋرىزدا – ءابدىراحمان ايسارين, مۇقان احمەتوۆ قۇربان بولدى» دەپ جازادى. بۇلاردىڭ بارلىعى گازەت قىزمەتكەرى بولعان ادامدار.
قىسقاسى, گازەت 1919-1938 جىلدارى «ۇشقىن», «ەڭبەك تۋى», «ەڭبەكشىل قازاق», «ەڭبەكشى قازاق», «سوتسيالدى قازاقستان», «سوتسياليستىك قازاقستان» اتالعان شاقتاردا رەداكتوردىڭ ورىنباسارى راحىم سۇگىروۆ, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى حامزا ابدۋللين, ءابدىراحمان ايسارين, مەنشىكتى ءتىلشى ءمۇتالىپ احمەتوۆ, عازيز يسماعۇلوۆ, ءفوتوتىلشى ماكس شوحور, گازەتكە اۆتور بولعان مادەنيەت, عىلىم, ونەر قايراتكەرلەرى تەمىربەك جۇرگەنوۆ, ءنازىر تورەقۇلوۆ, دىنمۇحاممەد ءادىلوۆ, قوڭىرقوجا قوجىقوۆ سەكىلدى ونداعان ارىس وققا بايلاندى.
بۇلاردىڭ سىرتىندا ءار جىلدارى گازەتتە قىزمەت جاساعان قاتارداعى جۋرناليستەر: مەرعالي ەشمۇحامبەتوۆ, عابدول بەكتەنياروۆ, ءامىرحان ەسەنگەلدين, عۇلاما سەبەپوۆ, ءماجيت داۋلەتبەكوۆ, احمەت ەلشىبەكوۆ, عالي بەگاليەۆ, تاۋتان ارىستانبەكوۆ, عابدول بەكتەنياروۆ, مۇستافا قايىپنازاروۆ, ءامىرحان ەسەنگەلدين, ءماجيت داۋلەتبەكوۆ, احمەت ەلشىبەكوۆ, جۇماش ەلەنوۆ, جۇماعالي ورمانباەۆ, شياپ قوجاحمەتوۆتەرگە ءارتۇرلى جالا جابىلىپ قۋعىندالسا, 1920 جىلى «ۇشقىننىڭ» رەداكتسيا القاسىنا مۇشە بولعان حايرەتدين بولعانباەۆ, شايمەردەن توقجىگىتوۆ, اسفەنديار كەنجين, كەنجەعالي عابدۋللين, تەمىربولات تەلجانوۆ (اتاقتى سۋرەتشى قاناپيا تەلجانوۆتىڭ اكەسى) ت.ب. ازاماتتار اتىلىپ تىنىپتى.
سۋرەتتە: 1929 جىلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ قىزىلوردادان الماتىعا كوشىپ كەلگەن ۇجىمى بەينەلەنگەن. كەيىن 1937-1938 جىلدارى جازىقسىز جازاعا ۇشىراپ اتىلعان ازاماتتاردىڭ بەت-الپەتى سىزىلىپ تاستالعان.
