100 • 21 قاراشا، 2019

جازىقسىز جازالانعان جۋرناليستەر

105 رەتكورسەتىلدى

«ۇشقىن» گازەتىنىڭ العاشقى رەداكتورى حالەل ەسەنباەۆتان باستاپ، 1938 جىلى گازەت تىزگىنىن قولىنا العان ساقتاعان بايىشەۆكە دەيىنگى 18 رەداكتوردىڭ 12-ءسى اتىلىپتى.

وتكەن عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە جۇرگىزىلگەن زيالىلاردى قۋدالاۋ ناۋقانى جۋرناليستەردى دە اينالىپ وتكەن جوق. قازاق اقىنى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ ايتقانداي «قاراڭعى قازاق كوگىنە كۇن بولۋعا» ۇمتىلىپ، الاش ءۇنى «قازاق» گازەتىنىڭ رۋحىندا تاربيەلەنگەن ءبىر بۋىن كەڭەستىك ءداۋىردىڭ العاشقى جىلدارى بارلىعى دەرلىك گازەت-جۋرنال ماڭىنا توپتاستى.

وسىنداي ۇشقىر ويلى، ۇلت­شىل تۇلعالار جينالعان ءبىر ۇيا – «ۇشقىن» گازەتى ەدى. العاشقى سانى 1919 جى­لى 17 جەلتوقسان كۇنى ورىن­بور­دا جارىق كورگەن بۇل ۇن­پاراق­تىڭ ءبىرىنشى رەداكتورى ورال ءوڭىرىنىڭ تۋماسى حالەل ەسەنباەۆتان باستاپ، 1938 جى­لى گازەت تىزگىنىن قولىنا العان ساقتاعان بايىشەۆكە دەيىنگى 18 رەداكتوردىڭ 12-ءسى قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى جا­زىق­­سىز جالا جابىلىپ، اتى­لىپ كەتىپتى.

بۇلاردىڭ ىشىندە ەڭ الدىمەن نىساناعا ىلىنگەن 1922- جىلدارى گازەت­كە باسشىلىق جاساعان جۇ­سىپ­بەك ايماۋىتوۆ پەن باسى­لىمىنىڭ جەتىنشى رەداكتورى ءابدىراحمان ءباي­دىل­دين جانە اتاقتى قۇ­ران-قاري فايزوللا يشان ء«ىنىمسىڭ جاسىڭ كىشى، جولىڭ ۇلكەن، تارالىپ شوڭ اتادان جايعان وركەن» دەپ ماقتايتىن، جۋر­ناليستىك جولىن 1920 جىلى «ۇشقىن» گازەتىندە رەداك­تسيا القاسىنىڭ مۇشەسى رە­تىندە باستاعان احمەتساپا ءجۇ­سىپ ۇلى.

وعان سەبەپ مىناۋ: 1930 جىلدىڭ باسىندا بك(ب)پ قازاقستان ولكەلىك كومي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى­ ف.ي.گولوششەكين ارنايى جيىن اشىپ رەسپۋبليكانىڭ باس­­ باسىلىمى «ەڭبەكشى قا­زاق»­ گازەتىن بۇرىنعى الاشور­دا­شىل باعىت ۇستانۋدا، كەرى تارت­پا ەسكىشىل، ۇلتشىل «قا­زاق» گازەتىنىڭ ىزىمەن كەتىپ با­را جاتىر دەگەن ايىقپاس ايىپ تاقتى. بارلىق پالە وسى ايىپتان باستالعان سياق­تى. بۇعان دالەل اتالمىش تاقى­رىپ بويىنشا زەرتتەۋ جا­ساعان قالامگەر تىلەكقابىل بو­رانعالي ۇلى، قازاقتىڭ زيا­لى جۋرنالشىلارىنا قارسى قۋعىن-سۇرگىن 1930 جىلدىڭ 21 ءساۋىر كۇنى باستالدى دەگەن دەرەكتى العا تارتادى ويت­كەنى وسى كۇنى ماسكەۋدىڭ بۋ­تىر­كاسىندا جوعارىداعى ءۇش ارىس احمەتساپا ءجۇسىپوۆ، ءاب­دىراحمان ءبايدىلدين، جۇ­سىپبەك ايماۋىتوۆ وپات بولدى.

ءسوزىمىزدىڭ باسىندا 1919-1938 جىلدارى گازەت باس­قار­عان 18 رەداكتوردىڭ 13-ءى اتىلدى دەگەندى ايتتىق. بۇ­لار كىمدەر؟ اۋەلگىسىنەن باس­­تاساق، تۇڭعىش رەداكتور حا­لەل ەسەنباەۆ 1938 جىلى اتىل­سا، ودان كەيىنگىلەر –  ج.ايماۋىتوۆ، ءا.ءبايدىلدين، ب.مايلين، س.سەيفۋللين، م.جول­دىباەۆ، ت.رىسقۇلوۆ، و.جان­­دوسوۆ، و.يساەۆ، ع.توع­جانوۆ، ا.مۋسين، ج.سا­دۋاقا­سوۆ­تار دا العاشقى رەداك­توردىڭ تاعدىرىن قۇشىپتى.

ال باسىلىم تاريحىندا ءۇشىنشى رەداكتور رەتىندە اتى اتالىپ جۇرگەن ءھام 1919 جىلى جارىق كورگەن گازەتتىڭ العاشقى ءنومىرى وسى ادامنىڭ ارناۋ ولەڭىمەن اشىلعان، ليريك اقىن بەرنياز كۇلەەۆ 1923 جىلى 29 قاڭتار كۇنى ءوز اجالىنان ولمەگەندە ول دا اتىلارى حاق ەدى.

1925 جىلدىڭ مامىر ايىندا رەسپۋبليكا استاناسى ورىنبوردان قىزىلورداعا قونىس اۋدارۋىنا بايلانىستى «ەڭبەكشى قازاق» (بۇرىنعى «ۇشقىن») گازەتىن سىر بو­يىنا بۇيدالاپ جەتكىزگەن گازەتتىڭ ءتورتىنشى رەداكتورى سماعۇل سادۋاقاسوۆ شە؟ بۇل ارىس 1933 جىلى تەمىر جول اپاتىنا ۇشىراماعاندا ءبارى ءبىر قىزىل سۇرگىدەن امان وتپەس ەدى. تۇلعانىڭ ءومىر تاريحىن تەرەڭ زەرتتەگەن الاشتانۋشى-اكادەميك ديحان قامزابەك ۇلى: «س.سادۋاقاسوۆ «ماسكەۋ-دونباس تەمىر جولى قۇرىلىسىندا ۋلاندى» دەگەن رەسمي مالىمەت بار. بىراق بۇعان جۇبايى، تۋىسقاندارى سەنگەن ەمەس. ول – باستاپقى رەپرەسسيا قۇربانى. 1930-1931 جىلدان نكۆد جانە سوعان قاتىسى بار پارتيا قۇرىلىمدارى (ەجوۆ، شكيرياتوۆ ت.ب.) ورتالىق پەن رەسپۋبليكالارعا ىقپالى بار تۇلعالاردى ەسەبىن تاۋىپ، ءتۇرلى امالمەن ولتىرە باستاعان بولاتىن» دەيدى. وسىعان قاراعاندا بۇل ادام دا قىزىلدار قۇربانى ەكەنى انىق.

قىسقاسى، قاندى قاساپ جىلدارى گازەت باسشىلا­رى­نان ءتىرى قالعانى ءتورت ادام.­ ولار – ت.سافيەۆ، م.اۋە­­زوۆ، ع.مۇسىرەپوۆ جانە ج.ارىس­تانوۆ. بۇلاردىڭ جا­نى قالعا­نىمەن ءتانى قۋعىن-سۇر­گىننەن كوز اشپاپتى. مىسالى، گا­زەت­تىڭ ەكىنشى رەداكتورى ءتا­ميمدار سافيەۆ تۋرالى زەرت­تەۋشى ت.بورانعالي ۇلى 1921 جىلعى ءبىر قۇجاتتا «ت.سافيەۆ ۇلتشىلدىقتىڭ تۇر­پايى ءتۇرىن كورسەتە ءجۇرىپ، پارتيالىق جۇ­مىستا بەلسەندىلىك تانىت­پادى» دەگەن سىلتاۋمەن جازا جۇكتەگەن دەيدى. ياعني، قۋ­دالاۋعا تۇسكەن ت.سافيەۆ بوي جا­سىرۋ ءۇشىن قاراقالپاق اينالىپ ماسكەۋ اسىپ، اقىرى سول جاقتا 1970 جىلدارى دۇنيەدەن ءوتىپتى.

قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى «سوتسياليستىك قازاق­ستان» گازەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋ­شى­سىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارعان بەلگىلى ولكەتانۋشى-جازۋشى جايىق بەكتۇروۆ ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «1938 جىل­دىڭ باسى. ساكەننىڭ، سما­عۇلدىڭ، ءىلياستىڭ، تۇراردىڭ، بەيىمبەتتىڭ، جانايداردىڭ، عابباستىڭ، ايتىكەننىڭ كوزدە­رى قۇرىعانمەن، ءبىر كەزدە سولار وتىرعان كرەسلولاردا ابزال اعا­لاردىڭ بەينە-بەلەستەرى كوز الدىمىزدا سايراپ تۇردى... قاباعىمىز اشىلمايدى. 1938 جىلدىڭ قىسىندا گازەتتىڭ ورىنباسارى سۇلتان لەپەسوۆ پەن سىنشى قۇلمىرزا وتەپوۆ كوزدەن تاسا بولدى. كوكتەمدە ج.ارىستانوۆ، كەيىنىرەك اسا العىر ءبىلىمدى ازامات امان­جان سارسەنوۆ جانە مەن تۇت­قىندالدىق» دەپ جوعارىدا ءتىرى قالعان تورتتىكتىڭ ءبىرى جۇ­سىپبەك ارىستانوۆتىڭ دا قۋدالانعانى جايلى دەرەك كەلتىرەدى.

«تۇيەنى جەل شايقاسا، ەش­كىنى اسپاننان ىزدە» دەگەندەي، باسىلىم باسشىلارى قان­­دى قاساپتىڭ قىلىشىنا باۋ­داي قىرقىلىپ جاتقاندا، بى­لايعى قاراپايىم گازەت قىز­مەت­كەرلەرى قالاي امان قال­­­سىن، ولار دا بوراندى كۇنى بۇر­­­شاق سوققان شەگىرتكەدەي جايراعان.

زەرتتەۋشى ت.بورانعالي­ ۇلى­نىڭ «عاسىرعا سىر» ات­تى كىتابىندا: «ۇشقىننىڭ» ال­عاشقى رەداكتسيا القاسى­نىڭ مۇشەسى امىرعالي مەڭ­دەشوۆ 1938 جىلى 27 اق­پان­­دا اتىلدى. سول كۇن­دەرى «ۇش­­قىندىقتار» مەن «ەڭ­بەك­­شى­قازاقتىقتاردان» 25 اقپاندا – تەمىربەك جۇرگەنوۆ، جاناي­دار سادۋاقاسوۆ، ساكەن سەيفۋل­لين، ايتمۇحامەد مۋ­سين، عاب­باس توعجانوۆ، 26 اق­پان كۇنى – ءىلياس جانسۇگىروۆ، بەيىم­­بەت مايلين، 1 ناۋرىزدا –  وراز جاندوسوۆ، 3 ناۋرىزدا –  حالەل ەسەنباەۆ، 9 ناۋرىزدا – ءابدىراحمان ايسارين، مۇ­­قان اح­مەتوۆ قۇربان بولدى» دەپ جا­زادى. بۇلاردىڭ بارلىعى گا­زەت قىزمەتكەرى بولعان ادامدار.

قىسقاسى، گازەت 1919-1938 جىل­دارى «ۇشقىن»، «ەڭبەك تۋى»، «ەڭبەكشىل قازاق»، «ەڭبەكشى قازاق»، «سوتسيالدى قازاقستان»، «سوتسياليستىك قازاقستان» اتالعان شاقتاردا رەداكتوردىڭ ورىنباسارى راحىم سۇگىروۆ، ءبولىم مەڭ­گەرۋشىسى حامزا ابدۋللين، ءابدىراحمان ايسارين، مەنشىك­تى ءتىلشى ءمۇتالىپ احمەتوۆ، عا­زيز يسماعۇلوۆ، ءفوتوتىلشى ماكس شوحور، گازەتكە اۆتور بول­عان مادەنيەت، عىلىم، ونەر قايرات­كەرلەرى تەمىربەك جۇر­گەنوۆ، ءنازىر تورەقۇلوۆ، دىن­مۇحام­مەد ءادىلوۆ، قوڭىرقوجا قوجىقوۆ سەكىلدى ونداعان ارىس وققا بايلاندى.

بۇلاردىڭ سىرتىندا ءار جىل­­دارى گازەتتە قىزمەت جا­سا­­­عان قاتارداعى جۋرناليس­تەر: مەرعالي ەشمۇحامبەتوۆ، عابدول بەكتەنياروۆ، ءامىرحان ەسەن­گەلدين، عۇلاما سەبەپوۆ، ءماجيت داۋلەتبەكوۆ، احمەت ەلشىبەكوۆ، عالي بەگاليەۆ، تاۋتان ارىستانبەكوۆ، عاب­دول بەكتەنياروۆ، مۇستافا قايىپنازاروۆ، ءامىرحان ەسەن­گەلدين، ءماجيت داۋلەت­بەكوۆ، احمەت ەلشىبەكوۆ، جۇ­ماش ەلەنوۆ، جۇماعالي ور­مان­باەۆ، شياپ قوجاحمە­توۆ­تەر­گە ءارتۇرلى جالا جابى­لىپ قۋ­عىن­دالسا، 1920 جى­لى «ۇش­قى­ننىڭ» رەداكتسيا القا­سىنا مۇ­شە بولعان حايرەتدين بول­عان­باەۆ، شايمەردەن توق­جى­گى­توۆ، اسفەنديار كەنجين، كەن­جە­عالي عابدۋللين، تەمىر­بو­لات تەلجانوۆ (اتاقتى سۋرەتشى ­قا­ناپيا تەلجانوۆتىڭ اكەسى) ت.ب. ازاماتتار اتىلىپ تىنىپ­تى.

 

سۋرەتتە: 1929 جىلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ قىزىلوردادان الماتىعا كو­شىپ كەلگەن ۇجىمى بەينەلەن­گەن. كەيىن 1937-1938­ جىلدارى جازىقسىز جازا­عا ۇشىراپ اتىلعان ازاماتتاردىڭ بەت-الپەتى سىزىلىپ تاستالعان.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 21

رۋحانيات • كەشە

شاعامان باتىر

تاريح • كەشە

361 ليفت اۋىستىرىلادى

ايماقتار • كەشە

«ءتسۋناميدى» سۇلاتىپ سالدى

كاسىپقوي بوكس • كەشە

استىڭ ءدامىن كەلتىرگەن

ايماقتار • كەشە

سايرايدى بۇلبۇل...

رۋحانيات • كەشە

باعا QR كودتار ارقىلى بەرىلەدى

ايماقتار • 08 جەلتوقسان، 2019

«جەلتوقسانشى» جەتكىنشەك ەسكە الىندى

رۋحانيات • 08 جەلتوقسان، 2019

ۇقساس جاڭالىقتار