باستى تالاپ — قارجىنىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋى

ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەي­تۋدى قامتاماسىز ەتۋدە ورىن العان كەم­شى­لىكتەردىڭ سەبەبىن انىقتاۋ ماق­ساتىندا رەسپۋبليكا پروكۋرور­لارى تەكسەرۋلەر جۇرگىزىپ كەلەدى. پروكۋرورلىق تەكسەرۋلەر قورى­تىندىسىنا قاراساق: - كوپتەگەن مەملەكەتتىك ور­گاندار مەن مەكەمە باسشىلارىنىڭ ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە قاتىستى جۇمىستى ۇيىمداستىرۋى وتە تومەن دەڭگەيدە ەكەنىن; - قىزمەتكەرلەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك بىلۋىنە جانە ءىس قاعاز­دارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋىنە ءوز دارەجەسىندە نازار اۋدارماي­تىنىن; - سونىڭ كەسىرىنەن ىسجۇرگىزۋ مەن قۇجات اينالىمىنىڭ 75 پايىزى تەك رەسمي تىلدە جۇرگىزىلەتىنىن انىق­تادى. سوڭعى ءتورت جىلدا جالپى رەس­پۋبليكا اۋماعىندا پروكۋراتۋرا ورگاندارى جۇرگىزگەن تەكسەرۋلەر ناتيجەسىندە 1000-عا جۋىق زاڭ بۇ­زۋشىلىقتار انىقتالىپ, ولاردىڭ الدىن الۋعا جانە جويۋعا باعىتتال­عان 819 ۇسىنىس, 17 نارازىلىق ەن­گىزىلىپ, ولاردى قاراۋ قورىتىندى­سى­مەن 368 جەكە تۇلعا اكىمشىلىك جانە تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تار­تىلدى. بۇدان باسقا, ءتىل ماسەلەسى بويىنشا 253 زاڭعا تۇسىندىرۋلەر بەرىلدى. جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر ءناتي­جە­سىندە جىل سايىن كەزدەسەتىن جانە ءبىر-بىرىنە ۇقساس زاڭ بۇزۋشىلىق فاك­تىلەرى انىقتالدى. مىسالى, كەيبىر وڭىرلەردە حالىققا قىزمەت كورسەتەتىن مەملەكەتتىك مەكەمەلەر ءوزىنىڭ كۇن­دە­لىكتى جۇمىسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانباي, تەك كوزبوياۋشىلىق رە­تىن­دە كەستەلەر, ماڭدايشالار, كورنەكتى اق­پاراتتار ورنالاستىرۋمەن شەك­تەل­گەن. مۇنىڭ سەبەبى, كەيبىر مەم­لە­كەتتىك مەكەمە باسشىلارى جۇمىستى مەملەكەتتىك ءتىل­دىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە باعىتتاماي, ونى باستى ماقساتقا اينالدىرماي, تەك ءتىل قول­دا­نى­سىن تەكسەرەتىن ۋاكىلەتتى ورگان­نىڭ الدىندا ەسەپ بەرۋ ءۇشىن كوزالداۋ جاساپ وتىر. كوپتەگەن قۇزىرلى ورىندار ءسوز جۇزىندە مەم­لەكەتتىك تىلگە 2-3 جىل بۇرىن كوشىپ قويعانىمەن, ءالى دە اۋدار­ما­شى­­لار­دىڭ قىز­مەتىنە جۇگىنۋ­مەن كەلەدى. وسى ورايدا ء“تىل تۋرالى” زاڭنا­ما­دا (9-باپ) كورسەتىلگەن اك­تىلەردىڭ مەم­لەكەتتىك تىلدە ازىرلەنىپ, قاجەت بول­عان جاعداي­دا, مۇمكىندىگىنشە, باسقا تىلدەرگە اۋدارىلۋى قام­تاماسىز ەتىلە وتى­رىپ, ولاردى ازىرلەۋ ورىس تىلىندە جۇرگىزىلۋى مۇمكىن دەگەن نورمانىڭ كەرى اسەرى بايقالادى. ءسويتىپ, ءبىر­تۇتاس ءتىل ساياسا­تىن جۇرگىزۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار مەن باسقا دا ۇيىمداردىڭ كۇش-جىگەرىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن ارتتىرا ءتۇسۋ قاجەت بولىپ وتىر. ياعني, ەلىمىزدىڭ پارلامەنتى وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىر عانا زاڭدى (“كوشى-قون تۋرالى”) قازاق تىلىندە قابىلدا­عا­نىن ەسكەرە وتىرىپ, كەلەشەكتە ۇكى­مەت زاڭ جو­با­لارىن پارلامەنت­كە مەملەكەتتىك تىلدە ۇسىنسا, بۇل ءىس-شارانىڭ وسى ءۇر­دىستى جالعاستىرۋعا وڭ اسەرىن تي­گىزەرى ءسوزسىز. جوعارىدا, مەملەكەت تاراپىنان ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە, وقىتۋعا جانە دامىتۋعا كەرەك قارا­جات قاجەتتى دەڭگەيدە ءبولىنىپ جات­قا­نىن ايتتىق. وسى بولىنگەن قارا­جات تەك ءتيپتى كىتاپتار, لينگوفون­دىق قۇرالدار, سوزدىكتەر ساتىپ الۋعا جانە تاعى باسقا ادىستەمە­لەر­مەن قامتۋعا ارنالعان. الايدا, پرو­كۋرورلىق تەكسەرۋلەر كەي ايماق­تار­دا وسى قاراجات مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دا­مۋىنا مۇلدە قاتىسى جوق باعىت­تارعا جۇمسالاتىنىن انىقتادى. مىسالى, جامبىل وبلىسىنىڭ تىلدەر باس­قار­ماسى جانىنداعى ءتىلدى وقىتۋ ور­تالىعى ازاماتتارعا قازاق ءتىلىن وقىتۋ ءۇشىن: “نوچنايا بابوچ­كا”, “كتو جە ۆينو­ۆات”, “موي درۋزيا گولوۆورەزى” جانە “يا-ۆور ۆ زاكونە” اتتى ورىس تىلىندە جازىلعان كىتاپتاردى وقۋ ءادىس­تەمەسى رەتىندە ساتىپ العان. بۇ­دان باسقا, اتالعان ورتالىق وبلىس­تىق بيۋدجەتتەن ءتىلدى وقىتۋعا ءبولىن­گەن 18 ميلليون تەڭگەنىڭ جارتىسىن, ياعني 9 ميلليون تەڭگەنى عيماراتتى جالداۋعا جۇمساعان. وسى مىسال كەي وڭىردە ءتىل تۋرالى باعدارلاماعا ءوز دەڭگەيىندە كوڭىل بولمەيتىنىن جانە بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجاتتىڭ ءتيىمسىز ماقساتقا جۇمسالعانىن كور­سە­تەدى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە ءتىلدى وقىتۋعا بيۋد­جەتتەن ۇلكەن قارجى بولىنگەنىمەن, قازىرگى ءتىلدى ۇيرەتۋدىڭ ءتاسىلىن تامى­رىمەن وزگەرتپەسە, وقىتۋشى اگەنت­تىكتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيت­پەسە, ولاردىڭ قانداي ناتيجەگە جەت­كەنى تەكسەرىلىپ تۇرماسا, مەملەكەتتىڭ اقشاسى بوسقا شاشىلا بەرمەك. وقىعان ازاماتتار ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋگە, قۇجات­تار­دى رەسىمدەۋگە جانە ءتىل ۇيرەنۋ تاجىريبەسىن ءارى قاراي نىعايتۋعا ەشقانداي ارەكەت جاسامايدى. ال, ەلىمىزدەگى جۇمىس ىستەپ جاتقان شەتەل كومپانيالارى ازاماتتاردى جۇمىسقا قابىلداۋ كەزىندە مىندەتتى تۇردە اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋىن تالاپ ەتەدى. وسى كومپانيالاردا جۇمىس ىستەيمىن, جوعارى ايلىق الامىن دەگەن ازامات­تار اعىلشىن ءتىلىن وقىتاتىن كۋرس­تارعا قاتىسىپ, ەكى-ءۇش اي ىشىندە تو­لىق مەڭگەرىپ, شەتەل كومپانيا­لارىنا جۇمىسقا ورنالاسادى. بۇل مىسال ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قا­جەت­تىلىگىن ارتتىرا الماي وتىرعانى­مىز­دى, سونداي-اق, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋگە باعىتتالعان بۇگىنگى ءادىس­تەمەلىك قۇرالداردىڭ تومەن دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتەدى. ء“تىل تۋرالى” زاڭنىڭ 23-بابىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى بەلگىلى ءبىر كولەمدە جانە بىلىكتىلىك تالاپ­تارىنا سايكەس ءبىلۋى قاجەت كاسىپ­تەر­دىڭ جانە لاۋازىمداردىڭ ءتىز­بە­سى زاڭدارمەن بەلگىلەنەدى دەلىنگەن. دەگەنمەن, زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن باستاپ وسى مەر­زىمگە دەيىن اتالعان بىلىكتىلىك تالاپ­تارى بويىنشا زاڭ اكتىسى قابىلدان­باعان, ال مەملە­كەت­تىك قىزمەتكە ۇمىتكەرلەردەن قازاق ءتىلى بويىنشا تەستىلەۋ فور­مال­دى تۇردە جۇرگىزىلەدى. ءتىل سالاسىنداعى زاڭ بۇزۋشى­لىق­تاردىڭ تۋىنداۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپ­تەرى مىناداي: بىرىنشىدەن, مەم­لە­كەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ قازاق ءتىلىن مەڭ­گەرۋىنە باسشىلار تالاپ قوي­مايدى; ەكىنشىدەن, زاڭنىڭ 24-بابىنا سايكەس, ء“تىل تۋرالى” زاڭدى بۇز­عانى ءۇشىن لاۋازىمدى تۇلعا­لار­دىڭ جاۋاپ­تىلىعى قاراستىرىلعان. الايدا, مۇندا ءبىرىنشى باسشىنىڭ جاۋاپ­كەر­شىلىگى كورسەتىلسە دە, ۋاكىلەتتى ورگان­نىڭ قۇزىرەتى ناقتى ايقىندالماعان. وسىنىڭ سالدارى­نان, وسى كۇنگە دەيىن ءبىر دە ءبىر مەملەكەتتىك ورگان ءتىل تۋرالى زاڭدى بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلماعان, سەبەبى, زاڭنامادا جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلمەگەن. سون­دىقتان, ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ وسى مەحانيزمىن جەتىلدىرۋ قاجەت; ءۇشىن­شى­دەن, قازاق ءتىلىنىڭ قولدا­نىس ايا­سىن كەڭەيتۋگە باعىت­تالعان شارا­لاردى ىسكە اسىرۋدا مەملەكەتتىك ورگاندار كوبىنە جەدەلدەتە وقىتۋ كۋرس­تارىن ۇيىم­داستىرۋ جانە ءبو­لىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىن يگەرۋ تۋرالى ەسەپ بەرۋمەن شەكتەلەدى. بىراق, مەم­لەكەتتىك ءتىلدى قولدا­نىسقا تەرەڭدەپ ەنگىزۋدەگى نەگىزگى قيىندىق قارجى تاپشىلىعىندا ەمەس, سول قاراجاتتىڭ ءتيىمدى جۇم­سالۋىندا. سونىڭ ناتيجەسىندە قانشا ادامنىڭ مەملەكەتتىك تىلدە ءىس قاعازدارىن ەركىن جۇرگىزىپ, تازا سويلەيتىن دارەجەگە جەتۋىندە بولۋى ءتيىس. قىسقاسى, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ جولدارى رەتىندە مىنا ماسەلەلەرگە نازار اۋدارۋ قاجەت: ءبىرىنشى, قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ جاڭا, ءتيىمدى جولىن ۇيىمداستىرۋ; ەكىنشى, ءتىلدى وقىتاتىن ورتا­لىقتار­دىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرىپ, ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ فورمالدى تۇردە سەرتيفيكاتتار بەرۋىنىڭ جو­لىن كەسۋ; ءۇشىنشى, ءتىلدى وقىتۋ قۇ­قىعىن ءتىل وقىتۋ ءادىس­تەمەسى, پەدا­گوگيكالىق, كادرلىق مۇمكىندىگى, تاجىريبەسى بار ينس­تيتۋتتارعا بەكىتۋ; ءتورتىنشى, زاڭ جوبالارىن قازاق تىلىندە دايىن­داۋعا قابىلەتتى مامانداردى دايارلاۋ, ت.ب. ء“تىل تۋرالى” زاڭنىڭ 4-بابىنا سايكەس, قازاقستان حالقىن توپتاس­تىرۋ­دىڭ اسا ماڭىزدى فاكتورى بو­لىپ تابىلاتىن مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ پارىزى ەكەنىن ۇنەمى ەستە ساقتاۋ كەرەك. مىنە, وسى جاعدايدا عانا مەم­لە­كەت­تىك ورگانداردا قۇجات اينالىمى­نىڭ قازاق تىلىندە جۇرگىزىلۋىن قام­تاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگى ارتا تۇسەدى. مۇحتار جورگەنباەۆ, باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى.