رۋحانيات • 19 قاراشا، 2019

ەر ەدىگە جانە ەلدىك مۇددە

357 رەتكورسەتىلدى

بيىل مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇلىق ۇلىس – التىن وردانىڭ 750 جىلدىعى جەر-جەردە اتالىپ، تاعىلىمدى شارالار وتۋدە. سونىمەن قاتار ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى وسى الىپ مەملەكەتتىڭ ىرگەسى سوگىلگەنىنە دە 600 جىل بولىپتى. مۇنىڭ ءبىر ايعاعى – ايگىلى ەدىگە داستانى.

التىن وردا مەملەكەتىنىڭ سوڭعى كەزەڭى اۋىر بۇلعاققا تاپ بولىپ، الىپ يم­پەريا الەۋمەتتىك-ساياسي ءىرى كۇيزەلىسكە ۇشى­راعانى بەلگىلى. جارتى الەمدى ۋىسىندا ۇستاپ، ەرتىستەن دۋنايعا، سىردان سىبىرگە دەيىنگى ۇلى دالانى ەن جايلاعان ۇلىق ۇلىس ۇرپاقتارىنىڭ باسىنان باعى، استىنان تاعى شايقالعان الاساپىران زامان تۋعان. قازاق ەسكىلىگىندە بۇل كەزەڭدى «نار مويىنى بەردىبەكتە كەسىل­دى» دەپ تۇيىندەگەن. البەتتە، بۇل اۋەزە­نىڭ شىندىعى تاريحي دەرەكتەر ارقى­لى دا ناقتىلى دالەلدەنىپ وتىر. باقتالاس­تىقتان باستالىپ، اقىرى تاقتالاستىققا ۇلاسقان بەردىبەكتەن مامايعا دەيىنگى (1360-1380) جيىرما جىل ىشىندە وردادا ون ءتورت حان توڭكەرىلەدى.

قولباسى مامايدىڭ 1380 جىلى ايگىلى كۋليكوۆو شايقاسىندا دميتري دونسكوي تاراپىنان جەڭىلۋى جاھاندىق تاريحتىڭ تارازى باسىن وزگەشە اۋدارعان، الەمنىڭ گەوساياسي جۇيەسىن باسقاشا ارناعا بۇرعان الاش بالاسى ءۇشىن الاپات وقيعا بولادى. التىن وردانىڭ قۇلاۋىمەن بىرگە ونىڭ شىعىس تاراپىندا ءامىر تەمىر بيلىك ەتكەن جاڭا دەرجاۆا بوي تۇزەي باستايدى. ءدال وسىنداي اۋىر كەزەڭدە ۇلىس بيلىگىنە حالقى «ەل قامىن جەگەن ەدىگە»، «ەدىگەنىڭ مايلى جۇرتى»، «جالعىزعا تاياق، جاياۋعا ات بولعان ەدى­گ­ە» دەپ ارداقتاعان كورنەكتى مەملە­كەت قايراتكەرى، اسكەري ءىرى قولباسشى ەدى­گە كەلەدى. اقماڭعىت رۋىنان شىققان ەدى­گە بي ساياسات ساحناسىنا جاي كەلمەي، اقسۇيەك كوكجال توقتامىس حانمەن تەكە­تىرەسىپ، سول كەزەڭدە ورتا ازيادا جارا­لى جول­بارىسقا اينالعان ءامىر تەمىر­مەن ىمىرالاسىپ، تار زاماندا تاق-اۋدارىسپاق ويناپ كەلەدى.

بۇل ماسەلەنىڭ ەكونوميكالىق-ساياسي كۇردەلى سىرى بار ەكەنى تۋرالى قازاق­تىڭ بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى ءنازىر تورەقۇلوۆ قاراقالپاق اراسىنان جينال­عان «ەدىگە» داستانىن العاش رەت 1936 جىلى ماسكەۋدە جاريالاعاندا جازعان العىسوزىندە بىلاي دەپ توقتالادى: «حIV عاسىردا ساۋدا جولدارى وزگەرىپ، ءدۇنيا­نىڭ اۋدارىلىپ-توڭكەرىلىپ جاتقان كەزى ەدى. ءامىر تەمىر ءۇندىستان، يران، كاۆكاز، انادولى جۇرتتارىن قولعا الىپ، كۇنشى­عىس پەن كۇنباتىس ەلدەرىنىڭ ساۋداسىن ءبىر-بىرىنە بايلادى. بىراق كۇنشىعىس پەن كۇنباتىس اراسىندا ەدىل بويىندا ءامىر تەمىرگە مويىنسىنبايتىن توق­تامىس حان بار ەدى. بۇل بوگەتتى جويۋ كەرەك بولدى. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ەكى جول بار ەدى: توقتامىس ءوز ەركىمەن مويىنسىنسا جارايدى، ويتپەسە تەمىر ونى كۇشپەنەن باعىندىرۋ شاراسىن ويلار بولدى. ءداشتى قىپشاق سالتاناتىنىڭ حانى توقتامىس حان مەن ورتا ازيا حانى ءامىر تەمىر اراسىندا بولعان سوعىس­تىڭ اسىل سەبەبى وسى بولسا كەرەك دەپ شا­ما­لايمىن. «ەدىگە» داستانىندا توق­تا­مىسقا قارسى بولعان «پارتيا» حان­نىڭ ساياساتىن جامانداعاندا «ساۋدا ازا­­يىپ، جۇرت كەدەيلەنىپ بارا جاتىر» دە­گەن ماندە سوزدەر بار. بۇل سوزدەر ان­شە­يىن ايتىلعان ءسوز ەمەس. بۇنىڭ مەنەن جو­­عارى­دا باياندالعانداي سول عاسىر­دىڭ جالپى ەكونوميكا، جالپى ساياسات اعىمدارىنا ەدىگە ماسەلەسىنىڭ بايلاۋلى ەكەنىنە ءبىر دالەل دەپ بىلمەكشىمىن».

وسىلايشا ەۋرازيا قۇرلىعى اياعىنا تار­لىق ەتىپ، ءبىر-بىرىمەن تىرەسكەن تۇرىك جۇرتى­نىڭ ءۇش دارابوز سىرتتانىنىڭ تاع­دىر جولى ءارتۇرلى كەزەڭدە قاسيەتتى ۇلى­تاۋدا كەيدە نايزانىڭ ۇشىمەن، كەيدە ءدام-تۇزدىڭ كۇشىمەن ءتۇيىسىپ-قيىلىسىپ وتىرادى. ءامىر تەمىر قىتايعا جورىققا اتتانار الدىندا توقتامىسقا ۇلى جو­رىق­تان كەيىن وردانىڭ تاعىنا ونى يە ەتۋگە ۋادە بەرەدى، ايتكەنمەن امانا­تىن ورىن­­داي الماي سىرتتانداردىڭ تالاي­عى سى­رى­نا كۋا سىعاناق ايماعىندا، وتى­رار شارىندە 1405 جىلى كەنەتتەن كوز جۇما­دى. توقتامىس حان ەدىگەنىڭ كۇيەۋ بالا­سى شادىبەكتىڭ قوسىنى تاراپىنان اقمولا دالاسىندا، ەسىل وزەنى ساعاسىندا قولعا ءتۇسىپ، 1406 جىلى ومىردەن وزادى. ەدىگە بي 1419 جىلى توقتامىستىڭ با­لا­س­ى قادىربەردى سۇلتان تاراپىنان ساراي­­شىق توڭىرەگىندە مەرت بولادى، اقى­رى تىرىدە سىيىسپاعان توقتامىسپەن بىرگە ۇلىتاۋدا ماڭگىلىككە جەر بەسىككە بولەنەدى. سەكسەنگە تاقاعان جاسىندا ەدىگە قازا تاپقاندا التىن وردا مەملە­كەتى­نىڭ ساياسي عۇمىرى سارقىلىپ، ۇلىق ۇلىس ىدىراپ بىتەدى. ەندى ونىڭ ورنىنا قازان، قىرىم، استراحان سەكىلدى ۇساق حان­دىق­تار پايدا بولا باستايدى. تۇتاس ءبىر ءداۋىر اۋناپ، گۇرس ەتىپ قۇلاعان قارت باي­تە­رەكتىڭ سۋالماعان تامىرىنان ءنار العان جاس شىلىكتەر ونە باستايدى. ارينە، سونىڭ تامىرلى دا عۇمىرلى، كوگەندى ءبىر وسكىنى – قارا شاڭىراق قازاق ورداسىنىڭ بولاشاق كەلبەتى ەدى.

شەجىرەلى قازاق ەلىندە ساقتالعان «ەدىگە باتىر» ەپوپەياسى – حالىق پوەزيا­سىنىڭ جاۋھارىنا اينالعان اسىل مۇرا. ول تۋرالى اكادەميك الكەي مارعۇلان: «دۇنيەجۇزىلىك باتىرلار جىرلارىنداعى ەڭ تاماشا كەيىپكەردىڭ ءبىرى – حIV عاسىر­دىڭ ەكىنشى جارتىسىنان حV عاسىر­د­ىڭ باسىنا دەيىن ءومىر سۇرگەن دانىشپان ەدىگە. ول ەجەلدەن بەرى ەركىندىكتى سۇي­گەن، باتىر بولىپ كەلگەن، جاۋىنان تاي­ساپ قورىقپاعان قازاق حالقىنىڭ قا­ھار­مان­دىق سيپاتىن بويىنا جيناعان مار­عاس­قا تۇلعا بولدى»، دەپ باعا بەرگەن بولاتىن.

«ەدىگە باتىر» ەپوپەياسى التىن وردا­نىڭ الىپ رۋحىنىڭ سىنىعىنداي التاي­دان انا­دولىعا، قىرىم بويىنان قيىر سولتۇس­تىكتە سىبىرگە دەيىنگى بايتاق ولكەنى مەكەن­دەگەن باۋىرلاس حالىقتاردىڭ بار­شا­سىنا تارالادى. ونىڭ قازاق، قارا­قالپاق، نوعاي، تاتار، باشقۇرت، وزبەك، قىرىم تاتارى، التاي، تەلەۋىت حالىق­تارى­نا دە­يىن تارالعان وتىزدان استام نۇسقاسى تا­ب­ى­لىپ وتىر. ەڭ العاشقى نۇس­قانى جازۋ­شى گ.ي.سپاسكي 1820 جىلى قازاق ارا­سى­نان جازىپ الىپ جاريا­لاسا، سوڭعى نۇس­قا­لاردىڭ ءبىرىن تۇرىك عا­لىمى ساادەت چاگا­تاي 1957 جىلى ان­كارا قالاسىندا قى­رىم­نان كەل­گەن اق­سا­قالدىڭ اۋزىنان جازىپ الىپ، كىتاپ ەتىپ باستىرادى. ناۋ­شاداي شوقان­نىڭ اكەسى شىڭعىسپەن بىرگە 1841-1842 جىل­دارى جازىپ العان نۇسقانى عىلىم­دا «ش.ءۋاليحانوۆتىڭ كلاسسي­كالىق نۇس­قاسى» دەپ اتاپ، بۇل تەڭ­دەسسىز مۇرا­نى زەرت­­تەۋ­شىلەر التىن وردانىڭ ساياسي ءومىرى­­نىڭ اقىرعى كەزەڭىندەگى شىم-شىتى­رىق وقيعانىڭ كوركەمدىك شەجىرەسى رەتىن­دە باعالايدى. راسىندا جىرداعى كەيىپ­كە­ر­لەردىڭ ارەكەتى مەن تاريحي جىل­ناما­لار­داعى دەرەكتەر ءبىرىن-ءبىرى تولىق­تى­رىپ، ساباقتاستىق قۇرايدى.

 بۇل تۋرالى ءبىرتۋار عالىم بەيسەنباي كەنجەباەۆ: «ەدىگە باتىر» جىرىنىڭ ءبىر تاماشا جەرى – وندا تاريح، تاريحي وقيعا، تاريحي ادامدار اتتارى ءارى كوپ ۇشى­رايدى، ءارى ازدى-كوپتى دۇرىس ساقتال­عان. تاريح، تاريحي وقيعا، تاريحي ادامدار اتتارى قازاق حالقى باتىرلارىنىڭ باسقا ەشقايسىسىندا دا «ەدىگە باتىر» جىرىنداي كوپ، دۇرىس كورسەتىلمەگەن دەۋگە بولادى. ويتكەنى «ەدىگە باتىر» جى­رىن­داعى ەدىگە، توقتامىس، ساتەمىر، ءنۇرالى، قادىربەردى، تاعى باسقا ادامدار بولسىن، وسىلاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس، اڭگىمە، سوعىس، اۋدارىسپاق بولسىن، ءبارى دە شىن بولعان، تاريحي ادامدار، تاريحي وقيعالار»، دەپ تۇيىندەيدى.

جالپى، ەپوستا كەزدەسەتىن كەيىپكەرلەر ساناۋلى. ولار: ەدىگە، توقتامىس، ساتەمىر (شاح تەمىر – ءامىر تەمىر)، سىپىرا جىراۋ، كەڭەستىڭ ۇلى كەڭجانباي، ەدىگەنىڭ دوسى – اڭعى­سىن (تىڭعىسىن)، قابانتىن الىپ، نۇرا­لىن، قادىربەردى. بارشا باۋىرلاس حا­لىق­تارداعى نۇسقادا ەپوستاعى وقيعا­لار­­دىڭ اسىل ارقاۋى مەن سيۋجەتتىك ءتۇزى­لىس ارناسى، كەيىپكەرلەردىڭ تاعدىرى، جىر­داعى وبرازداردىڭ سومدالۋ ۇلگىسى، قاھار­مان­داردىڭ مونولوگتارى مەن جىر تۇي­دەكت­ەرى ورتاق سيپات تانىتادى، ەلەۋلى ايىر­ماشىلىق جوققا ءتان دەپ قورىتىن­دى جاساۋعا ابدەن بولادى.

ەپوستىڭ ەڭ ءبىر كوركەم، شىرايلى دا شۇرايلى، كولەمدى دە كونە ايشىقتارى اسا مول اجارلى نۇسقاسى قازاق حالقىندا ساقتالعانىن زەرتتەۋشىلەر تاڭدانىپ جازادى. جىردىڭ تۇركى حالىقتارىنا تۇگەل تارالعان نۇسقالارىن ءوزارا سالىستىرىپ زەرتتەگەن اقىن ساكەن سەيفۋللين «ەدىگە باتىر» اڭگىمەسى تۇرىك-موڭعول رۋلارى­نىڭ كوبىندە بار. بىراق قازاق بول­عان رۋلاردىڭ جىر قىلىپ كەلگەن «ەدىگە باتىر» جىرىنان بارىنىكى قىسقا، شولاق، ءتىپتى كەيبىرەۋلەرىنىڭ ءجوندى جىرلارى دا جوق» دەگەن قورىتىندى جاسايدى.

اقىننىڭ ءسوزىنىڭ شىندىعىنا باسقا حالىقتاردا بۇگىندەرى بەلگىلى بولعان نۇ­س­قا­لاردى سالىستىرعاندا تاعى دا كوز جەتە­دى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، «ەدىگە باتىر» جى­رى­­نىڭ تۇپكى سيۋجەتى، العاشقى التىن ار­قاۋى قازاق دالاسىندا ءومىر سۇر­گەن كونە جىراۋدىڭ كوكىرەگىنەن تۋىپ باسقا اي­ماق­تارعا تارالعانىن بايقاۋعا بولادى.

قاراقالپاق حالقىندا تارالعان كولەم­دى نۇسقانى جىرلاۋشى ەرپولات جىراۋدىڭ ايتقان پىكىرى بۇل ءسوزىمىزدىڭ ءتىپتى نەگىزسىز ەمەستىگىن كورسەتەدى. باۋىر­لاس حالىقتار اراسىنداعى جىرشى­لىق ءداستۇردىڭ بەرىك ساباقتاستىعىن، اۋىز­شا شەجىرەنىڭ تاريحي دەرەكتەرمەن ۇيلە­سىپ كەتەتىندىگىن، حا­لىق جادىنىڭ جاڭىل­مايتىن العىرلى­عىن ەرپولات جىراۋدىڭ ءسوزى تانىتىپ تۇرعانداي.

ەرپولات جىراۋ جىردى جازىپ الۋشى فولكلورتانۋشى قاللى ايىمبەتوۆكە بىلاي دەيدى: «شەجىرەشىلەردەن ەستۋىم بويىنشا، ەدىگەنىڭ داۋرەن سۇرگەن ۋاعىنا بيىل 1934 جىلى 558 جىل بولدى. وسى ءبىزدىڭ جۇرتىمىز ساتەمىردىڭ جۇرتى ەسەپتەلىنەدى. ەدىل-جايىقتان كوشىپ كەلگەن. ءنۇراديننىڭ بالاسى مۇسا، مۇسانىڭ بالاسى وراق پەن ماماي. ماماي ۇلسىز. وراقتان ەكى بالا بار: قاراساي مەن قازي. ەدىگەنىڭ تۇقىمىن قاراساي-قازي دەپ قازاق جىرشىلارى جىرلايدى».

«ەدىگە» جىرىنىڭ قاھارماندىق ءداس­تۇرلى ەپوستان تابيعاتى بولەك، كەرىسىن­شە تاريحي جىرمەن وزەكتەس ەكەنىن كەيىنگى كەز­­­دەگى زەرتتەۋشىلەر انىقتاي ءتۇستى. ويت­­­كەنى بۇل جىردا سىرتقى جاۋ جوق، ءبىر ەل­­دىڭ ىشىندەگى ەكى مىقتىنىڭ ءبىرىن-ءبىرى مۇ­­يىز­دەپ ءسۇزىپ، الىپ ەلدى بۇلدىرگەن دۇر­­­­بە­­­لەڭى كورىنىس تابادى. البەتتە، بۇل – التىن وردا مەملەكەتىنىڭ اقىرىندا بول­­عان ەل بيلەۋشى ەليتانىڭ بىرلىگىنە سى­­زات تۇسكەن اپاتتى داعدارىستىڭ كورى­نىسى. جىر تاريحي وقيعامەن ۇندەس بول­عان­­دىق­­تان، وندا سىرتقى جاۋ جوق، تەك وتان ىشىن­­دەگى ەكى باۋىردىڭ ءبىرىن-ءبىرى تىس­تە­لەپ شاي­ناسقانى اڭگىمە بولا­تىن­دىق­تان باس­قا ەپوستارداعىداي كەيىپ­كەر­لەر قۇ­را­مى جاعىمدى نەمەسە جاعىمسىز بو­لىپ جىك­تەلمەيدى. ەپوس باسىندا ەدى­گەنى بالا بي رەتىندە سومداپ، ونى بابا تۇك­تى شاشتى ءازيز بەن پەرىنىڭ قىزىنان تۋ­عان جا­را­تىلىسى ەرەك دانىشپان بەي­نە­­سىن­دە سۋرەت­تەيدى. ايتكەنمەن ونىڭ ەل يەسى توق­تامىس­پەن جاۋلاسىپ، ءوز وتا­نى­­نان بە­زىنىپ بوتەن ەلگە، ساتەمىر ء(امىر تەمىر) پات­شا­عا قاش­قىسى كەلگەنىن جىر­لاۋ­شى اق­تاماي­دى، كەرىسىنشە ايىپتايدى. وسى­لاي­شا تۋ­­مى­سى بولەك، جۇرتتان اس­قان دانا، وت ءتىل­دى، وراق اۋىزدى شەشەن بي دەپ ما­داق­تال­­عان ەدىگەنىڭ ەلدەن قاشۋ نيەتى بى­لىن­گەن­­دە اياۋسىز سىنالىپ، ەپوس ءپات­­ريو­ت­يزمدى تۋ ەتىپ كوتەرىپ، ەل بىرلىگى مەن مەم­­لەكەتشىل سانانى تۇبە­گەيلى قۋاتتايدى.

البەتتە، ەدىگەنىڭ ءوز ەلىنەن قاشۋ وقيعاسى 1391-1394 جىلدارى ورىن الادى، بۇل تۋرالى باتىس ەۋروپادان كەلىپ توقتامىس پەن تەمىر ورداسىندا بولعان تىڭشى كلاۆيحو: «ەدىگە اتتى قولباسى توق­تامىسقا جاۋلاسىپ، وردادا ب ۇلىك شىعارىپ، بيلىكتى تارتىپ العىسى كەلدى. بۇل تۋرالى بىلگەن توقتامىس ونى ۇستاپ ولتىرگىسى كەلگەنىمەن ول قاشىپ كەتتى»، دەگەن مالىمەتتى جازادى.

بۇل شيەلەنىستى وقيعا ەپوستا شيىر­شىق اتقان درامالىق تارتىسپەن بەينە­لەنەدى. راسىندا جۇرت اراسىنا جىك ءتۇسىپ، تاق شايقالىپ، مەملەكەتتىڭ تۇتاس­تىعىنا قاۋىپ ءتونىپ، شىڭعىس تۇقى­مى اقسۇيەك توقتامىستىڭ تاعىنا «قارا­دان» شىققان تۇلعانىڭ ءداستۇرلى ۇلى جاساق زاڭىن ورەس­كەل بۇزىپ تالاس قىلۋى – التىن وردا­نىڭ ساياسي ەليتاسىن داع­دا­رىسقا ءتۇسى­رىپ، وتاننىڭ تاعدىرىن تىعى­رىق­قا تىرەگەن، شەشىمى قيىن، ەل يەلەرىن جول­ايىرىق باعىتتى تاڭداۋعا تاۋەكەل ەتۋگە ماجبۇرلەگەن توسىن وقيعا بولعانى انىق.

بۇرىن-سوڭدى تاريحتا بولماعان بۇل توتەنشە جاعدايدان تۋرا جول تابا الماي ەلدىڭ يگى جاقسىلارى قينالادى. ەپوس بۇل كۇرمەۋدى شەشۋدى، ياعني التىن وردا جۇرتى تاپ بولعان تاعدىرشەشتى ءتۇيىندى تارقاتۋدى ء«جۇز سەكسەن بەس جاسا­عان، قازدىڭ ەتىن اساعان، اۋزىندا وتىز ءتىسى بوساعان، جاعىن ءشايى جىبەكپەن تارت­تىرعان، سالتاناتىن ۇلدە-بۇلدەمەن ارت­تىر­عان» قارت بابا سىپىرا جىراۋ سۇرعىل­تاي ۇلىنا تاپسىرادى. جىراۋ بىلاي دەپ تولعايدى:

– مەن قارتىڭمىن، قارتىڭمىن،

نە كورمەگەن قارتىڭمىن!

ون ەكى تۇتام وق تارتقان

ونان سوڭعى ەر شىڭعىس،

ونى دا كورگەن قارتىڭمىن.

ۇلى باباڭ دومباۋىل،

سونى كورگەن قارتىڭمىن.

جاس تا بولسا توعىم حان،

مەن سەنى كورگەن قارتىڭمىن!

وسىلايشا سىپىرا جىراۋ تالاي داۋىردەگى حانداردى كورگەن، ءدۇيىم زاماندارمەن قۇرداس ميفتىك ابىز قاريا بەينەسىندە كورىنەدى. ادەتتە تۇركى جۇرتى مەن ونى بيلەۋشى حاندار ەل تاعدىرى اۋمالى-توكپەلى بولىپ سىنعا ءتۇسىپ، بۇل­دىر كەزەڭگە تاپ بولعاندا ابىز جىراۋ­دان اقىل سۇراپ، بولاشاعىن بولجاتىپ، مۇراتىن وڭداتىپ كەلگەن. التىن وردا­داي الىپ مەملەكەتتىڭ تاعدىرىنا قاتىس­تى جىراۋ اۋىر ۇكىم، قاتال شەشىم قابىلدايدى. وزگەشە سويلەپ مايموڭ­كەلەۋگە، بولاشاق ۇرپاقتىڭ الدىندا جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارۋعا ار-ۇجدانى جىبەرمەيدى. التىن تاقتىڭ مىزعىماي باياندى بولۋىن تىلەگەن سىپىرا جىراۋ ەلدى سەندەلتىپ، جۇرتتى تەڭسەلتكەن اۋىر ساۋالدىڭ جاۋابىن ەكى-اق اۋىز سوزبەن قايتارادى. توقتامىسقا قاراتا ايتقان ۇلى جىراۋدىڭ بايلاۋى مىناۋ بولدى: «ەدىگەنى الداپ-سۋلاپ قاسىڭا ال، قاسىڭا ال دا باسىن ال!»

تەرەڭ استارلى ماتەلگە اينالعان بۇل ءسوز ەلدىڭ ەسىندە تالاي اڭىز بەن جىرعا، نەبىر وقيعالارعا تامىزىق بولىپ جاڭ­عى­رىپ كەلەدى. وسى ارقىلى جىر وتانعا وپاسىزدىق، ەلگە ىرىتكى ب ۇلىك سالۋدى قاتاڭ ايىپتاپ، مەملەكەتتىڭ ىرگەسى بەرىك بولۋ­دى، وعان ۇرپاقتار ءاردايىم ادال بولۋ­دى دارىپتەيدى. جىراۋ حاننىڭ مىزعى­ماس تاعى­نان، مەملەكەتتىڭ ىرگەسىنىڭ بۇتىن­دى­گى­نەن ارتىق ەشتەڭە جوقتىعىن، ءتىپتى التىن وردانىڭ اسكەرىنىڭ سول قانا­تىن بي­لەگەن، ارداقتى ەدىگە ءبيدىڭ دە ءاز جانى ودان ارتىق ەمەس ەكەنىن جاريا ەتەدى. سونى­مەن بىرگە جىر ەدىگەنىڭ بوتەن ەلدىڭ پاتشا­سى ساتەمىرمەن اۋىز جالاسىپ ورداعا اسكەر اكەلگەن ساتىنەن باستاپ دەگدار حان توق­تا­مىستى جاقتاپ، كەرىسىنشە باس كەيىپكەر ەدىگەنىڭ ءمىنىن اشىپ جىرلايدى. توقتامىس حان ورداسىنا ون ءۇش جىلدان كەيىن ورالاتىنىن ايتىپ، حالقىمەن قوشتاسادى.

توقتامىس حاننىڭ ەل-جەرىمەن قوش­تاسۋى قازاق جىراۋلار پوەزياسىنىڭ ءىنجۋ-مار­جانىنا وزگەشە ورنەك قالدى­رىپ، ارنالى ۇلگى بولعان ليريكالىق تولعانىستان تۋعان ءنارلى شۋماقتاردان تۇرادى. جىردىڭ باسىندا ماداقتالعان ەدىگەنىڭ ورداعا جات جۇرتتان اسكەر ەنگىزگەن سوڭ پەندەشىلىك سىرى اشىلا تۇسەدى. اقىرى ول تۋعان ۇلى نۇرالىننىڭ قاھارىنان كوزى شى­عىپ، قولى سىنعان سوقىر شالعا اينالا­دى. توقتامىس ولگەنىمەن، ونىڭ ۇلى قادىر­بەردى سۇلتان قايتا كەلىپ اتالى-بالالى سوقىر ەدىگە مەن ونىڭ ۇلى نۇرالىندى سوزبەن قورلاپ، كەۋدەسىنە قارعىپ مىنەدى. وسى قورلىققا شىداماعان اتالى-بالالى ەكەۋى نامىس­تان قۇسالانىپ جارىلىپ ولەدى. تاريحي دەرەكتەردە قادىربەردىنىڭ ەدىگەنى مەرت ەتكەن وقيعاسى 1419 جىلى بولعان دەپ توپشىلانادى.

البەتتە، ەپوس تىكەلەي تاريحي وقيعانى ايعاقتايتىن تۇبىرتەك كوشىرمە ەمەس. ول – تاريحقا بەرگەن حالىقتىڭ باعاسى، ءىرى وقيعانىڭ كوركەمدىكپەن تۇتاستانعان جيىن­تىق شەجىرەسى. ماسەلەن، جىردا توق­تا­مىستىڭ، ەدىگەنىڭ ماسكەۋگە جاساعان جورى­عى، ساتەمىردىڭ ء(امىر تەمىردىڭ) تۇران­نىڭ داڭقتى ءامىرى بولعان سالتاناتى تۋ­را­لى ەشقانداي سۋرەتتەۋ كەزدەسپەيدى. جىر­دا ەدىگە نەگىزىنەن جاۋ تۇسىرگەن باتىر ەمەس، تەك قانا دانا بي بەينەسىندە سومدالادى.

تاريحي ەپوس تەمىر مەن ەدىگەنىڭ 1395 جىلى توقتامىستى ويسىراتا جەڭىپ، ساراي قالاسىن كۇيرەتكەنى، ەدىگەنىڭ 1399 جىلى ۆورسكلا وزەنى بويىندا ۇلى كنياز ۆيتوۆت باسقارعان ليتۆا-پول­شا اسكەرىن تالقانداپ جەڭگەنى، كيەۆتى ورتەپ، 3000 رۋبل سالىق العانى، 1403 جىلى ماسكەۋگە جورىق جاساعانى، 1406 جىلى ءامىر تەمىر دۇنيەدەن وتكەن سوڭ ءبىر جىل ىشىندە حورەزمدى قاي­تارىپ العانى تۋرالى ەشقانداي مالىمەت بەرمەيدى. ارينە، بۇل كوركەم ەپوستىڭ مۇراتىنا دا، شارتىنا دا جاتپايدى.

ەدىگەنىڭ قايراتكەرلىك قىرى تۋرالى ۆ.م.جيرمۋنسكي بىلاي دەپ باعا بەرەدى: «ول حاننىڭ وزىمەن كۇرەسە ءجۇرىپ فەودال سۇلتانداردىڭ تۇراقتى قارسىلىعىنا تاپ بولعانىمەن، مامايدىڭ قولى جەتپەگەن بيىكتى باعىندىرا الدى. التىن وردانىڭ ساياسي تۇتاستىعىن قالپىنا كەلتىرىپ، ۆي­توۆتتى كۇيرەتە جەڭۋ ارقىلى بيلىگىن بەكى­تە ءتۇستى، حورەزمدى وزىنە قاراتىپ، ماس­­كەۋ­گە جورىق جاساۋ اقىلى ونىڭ اسكە­­ري جانە حالىقارالىق مارتەبەسى ارتا ءتۇستى».

حالىقتىڭ جۇرەگىنەن تۋعان عاجايىپ «ەدىگە» ەپوسىنا 1944 جىلى كەنەتتەن ستاليندىك-توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قارا بۇلتى ۇيىرىلەدى. جىردا ەدىگەنىڭ بوتەن حالىقتاردى، سونىڭ ىشىندە ماسكەۋدى شاپ­قانى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتىلماسا دا قىراعى كوممۋنيستەر تاريحي التىن وردا بيلەۋشىلەرى توقتامىس پەن ەدى­گەنىڭ ماسكەۋگە جاساعان جورىعىن العا تارتىپ، حالىق مۇراسىنا توسقاۋىل جا­ساپ، جاريالاۋعا تىيىم سالدىرىپ، ونى جارىققا شىعارعان عالىمداردى قاتاڭ جازالادى. قاراقالپاقستاندا جىراۋ ەرپولات رامبەردي ۇلىن 1938 جىلى تۇرمەگە قاماپ، قاريانى 76 جاسىن­دا ازاپتاپ ولتىرگەنى «ەدىگە» ەپوسى­نىڭ جولى اسا شىرعالاڭ بولعانىن كورسە­تەدى. سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ تاتار حال­قىنىڭ «يدەگاي» ەپوسىن «حان­دىق-فەو­دال­دىق مۇرانىڭ» قارا تىزى­مىنە قوس­قان داۋىلدى قاۋلىسىنا قازاق­ستان كپ وك ءۇن قوسىپ، 1947 جىلى «قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل جانە ادە­بيەت ينستيتۋتىنىڭ ساياسي ورەس­كەل قا­تە­لىك­تەرى» تۋرالى قاۋلى قابىل­دايدى. وسى قۇجات­تار ارقىلى قازاق رۋحا­نيا­ت­ى­نىڭ ەجەل­گى جاۋھارلارى مەن ەلى­مىز­دىڭ وت­كەن تاري­حىن­داعى داڭقتى قاھار­مان­دارى­نا تولىعىمەن قارا كۇيە جاعى­لىپ، سونىڭ ىشىندە «ەدىگە» ەپوسى قارا تۇنەك­كە با­تى­رىلادى. ارادا ەلۋ جىلدان سوڭ قازاق­ستاندا «ەدىگە» ەپوسى 1989 جىلى عانا «جۇلدىز» جۋرنا­لىن­دا جاريالانىپ، تاۋەل­سىزدىكتىڭ جارشىسىنداي ەلىنە ورالادى.

بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن ازاتتىقتىڭ ارقا­سىندا ورالعان اتا مۇرالارىمىزدى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ايالاپ، زەيىنىنە توقىپ، الەمگە ايگىلى ەدىگەدەي ءىرى قايرات­كەر تۇلعامىزدى ءوز دارەجەسىندە ۇلىقتاۋ پارىز، ءارى قارىز.

بيىل تۇركى حالىقتارىنىڭ ەرلىگى مەن ەلدىگىنىڭ تاماشا كورىنىسى بولعان «ەدىگە» ەپوسىنا 600 جىل تولىپ وتىر. البەتتە، زەرتتەۋشىلەر ەدىگە تۋرالى جىر-اڭىزدار، ءتۇرلى داقپىرت-ءاپسانالار ونىڭ كوزى تىرىسىندە ەلگە كەڭ تارالا باستا­عانىن ايتادى. اكادەميك الكەي مار­عۇلان 1940 جىلى «ەدىگە» ەپوسىنا 560 جىل بولعاندىعى تۋرالى مالى­مەت كەلتىرەدى، شاماسى عالىم ەپوس ايگىلى قول­باسىنىڭ قىرىق جاسقا تولىپ، اتاعى قاۋلاپ تۇرعان تۇسىندا پايدا بولعان­دى­عىن جورامالداپ، ەلدىڭ ەسىنە سالۋدى ءجون كورگەن سىندى. البەتتە قانداي ءبىر ەپوستىڭ تۋعان مەرزىمىن تاپ باسىپ انىقتاۋ كۇردەلى ماسەلە، ويت­كەنى ەپيكالىق سۇيەكتى تۋىندىنىڭ سيۋجەت­تىك جەلىسى قالىپتاسىپ، ودان كەيىن جى­راۋ­لاردىڭ قۇلاعىنا شالىنىپ، تو­لى­سىپ-ءپىسىپ، جيناقتالىپ-توپتا­لۋى­ ءبىر جىلدا نەمەسە ءبىر كۇندە بولا قالا­تىن شارۋا ەمەس، ۇزاق جىلدار مەن زامان­داردى قامتيتىن كۇردەلى قۇبىلىس. الاي­دا، ىرگەلى عالىمدار ەپوستىڭ تۋىنا «جوق­تاۋ» جىرىنىڭ باسپالداق بولاتىنىن، ونىڭ ءبىر دالەلى ايگىلى – كۇلتەگىندى جىر­­لاعان يولىق تەگىن جىراۋدىڭ تول­عاۋى ەكەن­دىگىن العا تارتادى. ولاي بولسا، بيىل تۇر­كىنىڭ ۇلى مەملەكەت قاي­رات­كەرى، ايگى­لى اسكەري قولباسى، ەدىگە ءبيدىڭ قايتىس بول­عانىنا، سونىمەن بىرگە ول تۋرالى «ەدىگە» ەپوسىنىڭ تۋىپ قالىپتاس­قانى­نا 600 جىل تولدى دەپ ەسەپتەۋگە نەگىز بار.

دەمەك، التىن وردانىڭ 750 جىلدىعى قارساڭىندا الىپ يمپەريانىڭ سول قاناتىنىڭ قولباسشىسى بولعان، ۇلىق ۇلىستىڭ بيلىگىن 20 جىلداي ۋىسىندا ۇستاعان «ەل قامىن جەگەن ەدىگە» اتانعان ۇلى تۇلعانىڭ مۇراسىن زەردەلەۋ – تامىرلاس تۇركى جۇرتىنىڭ رۋحاني مۇراسىن تۇگەندەيتىن، ۇرپاقتى ەلدىك ساناعا باستايتىن ۇلاعاتتى  دا تاعىلىمدى ءىس بولماق دەپ پايىمدايمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

اۋىر اتلەتتەر كاتارعا اتتانادى

اۋىر اتلەتيكا • كەشە

كوپبالالىلارعا كومەك

ايماقتار • كەشە

كۇلكى كەرۋەنى № 22

رۋحانيات • كەشە

فاريزا اقىننىڭ ۇستازى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار