التىن وردا مەملەكەتىنىڭ سوڭعى كەزەڭى اۋىر بۇلعاققا تاپ بولىپ, الىپ يمپەريا الەۋمەتتىك-ساياسي ءىرى كۇيزەلىسكە ۇشىراعانى بەلگىلى. جارتى الەمدى ۋىسىندا ۇستاپ, ەرتىستەن دۋنايعا, سىردان سىبىرگە دەيىنگى ۇلى دالانى ەن جايلاعان ۇلىق ۇلىس ۇرپاقتارىنىڭ باسىنان باعى, استىنان تاعى شايقالعان الاساپىران زامان تۋعان. قازاق ەسكىلىگىندە بۇل كەزەڭدى «نار مويىنى بەردىبەكتە كەسىلدى» دەپ تۇيىندەگەن. البەتتە, بۇل اۋەزەنىڭ شىندىعى تاريحي دەرەكتەر ارقىلى دا ناقتىلى دالەلدەنىپ وتىر. باقتالاستىقتان باستالىپ, اقىرى تاقتالاستىققا ۇلاسقان بەردىبەكتەن مامايعا دەيىنگى (1360-1380) جيىرما جىل ىشىندە وردادا ون ءتورت حان توڭكەرىلەدى.
قولباسى مامايدىڭ 1380 جىلى ايگىلى كۋليكوۆو شايقاسىندا دميتري دونسكوي تاراپىنان جەڭىلۋى جاھاندىق تاريحتىڭ تارازى باسىن وزگەشە اۋدارعان, الەمنىڭ گەوساياسي جۇيەسىن باسقاشا ارناعا بۇرعان الاش بالاسى ءۇشىن الاپات وقيعا بولادى. التىن وردانىڭ قۇلاۋىمەن بىرگە ونىڭ شىعىس تاراپىندا ءامىر تەمىر بيلىك ەتكەن جاڭا دەرجاۆا بوي تۇزەي باستايدى. ءدال وسىنداي اۋىر كەزەڭدە ۇلىس بيلىگىنە حالقى «ەل قامىن جەگەن ەدىگە», «ەدىگەنىڭ مايلى جۇرتى», «جالعىزعا تاياق, جاياۋعا ات بولعان ەدىگە» دەپ ارداقتاعان كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, اسكەري ءىرى قولباسشى ەدىگە كەلەدى. اقماڭعىت رۋىنان شىققان ەدىگە بي ساياسات ساحناسىنا جاي كەلمەي, اقسۇيەك كوكجال توقتامىس حانمەن تەكەتىرەسىپ, سول كەزەڭدە ورتا ازيادا جارالى جولبارىسقا اينالعان ءامىر تەمىرمەن ىمىرالاسىپ, تار زاماندا تاق-اۋدارىسپاق ويناپ كەلەدى.
بۇل ماسەلەنىڭ ەكونوميكالىق-ساياسي كۇردەلى سىرى بار ەكەنى تۋرالى قازاقتىڭ بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى ءنازىر تورەقۇلوۆ قاراقالپاق اراسىنان جينالعان «ەدىگە» داستانىن العاش رەت 1936 جىلى ماسكەۋدە جاريالاعاندا جازعان العىسوزىندە بىلاي دەپ توقتالادى: «حIV عاسىردا ساۋدا جولدارى وزگەرىپ, ءدۇنيانىڭ اۋدارىلىپ-توڭكەرىلىپ جاتقان كەزى ەدى. ءامىر تەمىر ءۇندىستان, يران, كاۆكاز, انادولى جۇرتتارىن قولعا الىپ, كۇنشىعىس پەن كۇنباتىس ەلدەرىنىڭ ساۋداسىن ءبىر-بىرىنە بايلادى. بىراق كۇنشىعىس پەن كۇنباتىس اراسىندا ەدىل بويىندا ءامىر تەمىرگە مويىنسىنبايتىن توقتامىس حان بار ەدى. بۇل بوگەتتى جويۋ كەرەك بولدى. بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ەكى جول بار ەدى: توقتامىس ءوز ەركىمەن مويىنسىنسا جارايدى, ويتپەسە تەمىر ونى كۇشپەنەن باعىندىرۋ شاراسىن ويلار بولدى. ءداشتى قىپشاق سالتاناتىنىڭ حانى توقتامىس حان مەن ورتا ازيا حانى ءامىر تەمىر اراسىندا بولعان سوعىستىڭ اسىل سەبەبى وسى بولسا كەرەك دەپ شامالايمىن. «ەدىگە» داستانىندا توقتامىسقا قارسى بولعان «پارتيا» حاننىڭ ساياساتىن جامانداعاندا «ساۋدا ازايىپ, جۇرت كەدەيلەنىپ بارا جاتىر» دەگەن ماندە سوزدەر بار. بۇل سوزدەر انشەيىن ايتىلعان ءسوز ەمەس. بۇنىڭ مەنەن جوعارىدا باياندالعانداي سول عاسىردىڭ جالپى ەكونوميكا, جالپى ساياسات اعىمدارىنا ەدىگە ماسەلەسىنىڭ بايلاۋلى ەكەنىنە ءبىر دالەل دەپ بىلمەكشىمىن».
وسىلايشا ەۋرازيا قۇرلىعى اياعىنا تارلىق ەتىپ, ءبىر-بىرىمەن تىرەسكەن تۇرىك جۇرتىنىڭ ءۇش دارابوز سىرتتانىنىڭ تاعدىر جولى ءارتۇرلى كەزەڭدە قاسيەتتى ۇلىتاۋدا كەيدە نايزانىڭ ۇشىمەن, كەيدە ءدام-تۇزدىڭ كۇشىمەن ءتۇيىسىپ-قيىلىسىپ وتىرادى. ءامىر تەمىر قىتايعا جورىققا اتتانار الدىندا توقتامىسقا ۇلى جورىقتان كەيىن وردانىڭ تاعىنا ونى يە ەتۋگە ۋادە بەرەدى, ايتكەنمەن اماناتىن ورىنداي الماي سىرتتانداردىڭ تالايعى سىرىنا كۋا سىعاناق ايماعىندا, وتىرار شارىندە 1405 جىلى كەنەتتەن كوز جۇمادى. توقتامىس حان ەدىگەنىڭ كۇيەۋ بالاسى شادىبەكتىڭ قوسىنى تاراپىنان اقمولا دالاسىندا, ەسىل وزەنى ساعاسىندا قولعا ءتۇسىپ, 1406 جىلى ومىردەن وزادى. ەدىگە بي 1419 جىلى توقتامىستىڭ بالاسى قادىربەردى سۇلتان تاراپىنان سارايشىق توڭىرەگىندە مەرت بولادى, اقىرى تىرىدە سىيىسپاعان توقتامىسپەن بىرگە ۇلىتاۋدا ماڭگىلىككە جەر بەسىككە بولەنەدى. سەكسەنگە تاقاعان جاسىندا ەدىگە قازا تاپقاندا التىن وردا مەملەكەتىنىڭ ساياسي عۇمىرى سارقىلىپ, ۇلىق ۇلىس ىدىراپ بىتەدى. ەندى ونىڭ ورنىنا قازان, قىرىم, استراحان سەكىلدى ۇساق حاندىقتار پايدا بولا باستايدى. تۇتاس ءبىر ءداۋىر اۋناپ, گۇرس ەتىپ قۇلاعان قارت بايتەرەكتىڭ سۋالماعان تامىرىنان ءنار العان جاس شىلىكتەر ونە باستايدى. ارينە, سونىڭ تامىرلى دا عۇمىرلى, كوگەندى ءبىر وسكىنى – قارا شاڭىراق قازاق ورداسىنىڭ بولاشاق كەلبەتى ەدى.
شەجىرەلى قازاق ەلىندە ساقتالعان «ەدىگە باتىر» ەپوپەياسى – حالىق پوەزياسىنىڭ جاۋھارىنا اينالعان اسىل مۇرا. ول تۋرالى اكادەميك الكەي مارعۇلان: «دۇنيەجۇزىلىك باتىرلار جىرلارىنداعى ەڭ تاماشا كەيىپكەردىڭ ءبىرى – حIV عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان حV عاسىردىڭ باسىنا دەيىن ءومىر سۇرگەن دانىشپان ەدىگە. ول ەجەلدەن بەرى ەركىندىكتى سۇيگەن, باتىر بولىپ كەلگەن, جاۋىنان تايساپ قورىقپاعان قازاق حالقىنىڭ قاھارماندىق سيپاتىن بويىنا جيناعان مارعاسقا تۇلعا بولدى», دەپ باعا بەرگەن بولاتىن.
«ەدىگە باتىر» ەپوپەياسى التىن وردانىڭ الىپ رۋحىنىڭ سىنىعىنداي التايدان انادولىعا, قىرىم بويىنان قيىر سولتۇستىكتە سىبىرگە دەيىنگى بايتاق ولكەنى مەكەندەگەن باۋىرلاس حالىقتاردىڭ بارشاسىنا تارالادى. ونىڭ قازاق, قاراقالپاق, نوعاي, تاتار, باشقۇرت, وزبەك, قىرىم تاتارى, التاي, تەلەۋىت حالىقتارىنا دەيىن تارالعان وتىزدان استام نۇسقاسى تابىلىپ وتىر. ەڭ العاشقى نۇسقانى جازۋشى گ.ي.سپاسكي 1820 جىلى قازاق اراسىنان جازىپ الىپ جاريالاسا, سوڭعى نۇسقالاردىڭ ءبىرىن تۇرىك عالىمى ساادەت چاگاتاي 1957 جىلى انكارا قالاسىندا قىرىمنان كەلگەن اقساقالدىڭ اۋزىنان جازىپ الىپ, كىتاپ ەتىپ باستىرادى. ناۋشاداي شوقاننىڭ اكەسى شىڭعىسپەن بىرگە 1841-1842 جىلدارى جازىپ العان نۇسقانى عىلىمدا «ش.ءۋاليحانوۆتىڭ كلاسسيكالىق نۇسقاسى» دەپ اتاپ, بۇل تەڭدەسسىز مۇرانى زەرتتەۋشىلەر التىن وردانىڭ ساياسي ءومىرىنىڭ اقىرعى كەزەڭىندەگى شىم-شىتىرىق وقيعانىڭ كوركەمدىك شەجىرەسى رەتىندە باعالايدى. راسىندا جىرداعى كەيىپكەرلەردىڭ ارەكەتى مەن تاريحي جىلنامالارداعى دەرەكتەر ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, ساباقتاستىق قۇرايدى.
بۇل تۋرالى ءبىرتۋار عالىم بەيسەنباي كەنجەباەۆ: «ەدىگە باتىر» جىرىنىڭ ءبىر تاماشا جەرى – وندا تاريح, تاريحي وقيعا, تاريحي ادامدار اتتارى ءارى كوپ ۇشىرايدى, ءارى ازدى-كوپتى دۇرىس ساقتالعان. تاريح, تاريحي وقيعا, تاريحي ادامدار اتتارى قازاق حالقى باتىرلارىنىڭ باسقا ەشقايسىسىندا دا «ەدىگە باتىر» جىرىنداي كوپ, دۇرىس كورسەتىلمەگەن دەۋگە بولادى. ويتكەنى «ەدىگە باتىر» جىرىنداعى ەدىگە, توقتامىس, ساتەمىر, ءنۇرالى, قادىربەردى, تاعى باسقا ادامدار بولسىن, وسىلاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, اڭگىمە, سوعىس, اۋدارىسپاق بولسىن, ءبارى دە شىن بولعان, تاريحي ادامدار, تاريحي وقيعالار», دەپ تۇيىندەيدى.
جالپى, ەپوستا كەزدەسەتىن كەيىپكەرلەر ساناۋلى. ولار: ەدىگە, توقتامىس, ساتەمىر (شاح تەمىر – ءامىر تەمىر), سىپىرا جىراۋ, كەڭەستىڭ ۇلى كەڭجانباي, ەدىگەنىڭ دوسى – اڭعىسىن (تىڭعىسىن), قابانتىن الىپ, نۇرالىن, قادىربەردى. بارشا باۋىرلاس حالىقتارداعى نۇسقادا ەپوستاعى وقيعالاردىڭ اسىل ارقاۋى مەن سيۋجەتتىك ءتۇزىلىس ارناسى, كەيىپكەرلەردىڭ تاعدىرى, جىرداعى وبرازداردىڭ سومدالۋ ۇلگىسى, قاھارمانداردىڭ مونولوگتارى مەن جىر تۇيدەكتەرى ورتاق سيپات تانىتادى, ەلەۋلى ايىرماشىلىق جوققا ءتان دەپ قورىتىندى جاساۋعا ابدەن بولادى.
ەپوستىڭ ەڭ ءبىر كوركەم, شىرايلى دا شۇرايلى, كولەمدى دە كونە ايشىقتارى اسا مول اجارلى نۇسقاسى قازاق حالقىندا ساقتالعانىن زەرتتەۋشىلەر تاڭدانىپ جازادى. جىردىڭ تۇركى حالىقتارىنا تۇگەل تارالعان نۇسقالارىن ءوزارا سالىستىرىپ زەرتتەگەن اقىن ساكەن سەيفۋللين «ەدىگە باتىر» اڭگىمەسى تۇرىك-موڭعول رۋلارىنىڭ كوبىندە بار. بىراق قازاق بولعان رۋلاردىڭ جىر قىلىپ كەلگەن «ەدىگە باتىر» جىرىنان بارىنىكى قىسقا, شولاق, ءتىپتى كەيبىرەۋلەرىنىڭ ءجوندى جىرلارى دا جوق» دەگەن قورىتىندى جاسايدى.
اقىننىڭ ءسوزىنىڭ شىندىعىنا باسقا حالىقتاردا بۇگىندەرى بەلگىلى بولعان نۇسقالاردى سالىستىرعاندا تاعى دا كوز جەتەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «ەدىگە باتىر» جىرىنىڭ تۇپكى سيۋجەتى, العاشقى التىن ارقاۋى قازاق دالاسىندا ءومىر سۇرگەن كونە جىراۋدىڭ كوكىرەگىنەن تۋىپ باسقا ايماقتارعا تارالعانىن بايقاۋعا بولادى.
قاراقالپاق حالقىندا تارالعان كولەمدى نۇسقانى جىرلاۋشى ەرپولات جىراۋدىڭ ايتقان پىكىرى بۇل ءسوزىمىزدىڭ ءتىپتى نەگىزسىز ەمەستىگىن كورسەتەدى. باۋىرلاس حالىقتار اراسىنداعى جىرشىلىق ءداستۇردىڭ بەرىك ساباقتاستىعىن, اۋىزشا شەجىرەنىڭ تاريحي دەرەكتەرمەن ۇيلەسىپ كەتەتىندىگىن, حالىق جادىنىڭ جاڭىلمايتىن العىرلىعىن ەرپولات جىراۋدىڭ ءسوزى تانىتىپ تۇرعانداي.
ەرپولات جىراۋ جىردى جازىپ الۋشى فولكلورتانۋشى قاللى ايىمبەتوۆكە بىلاي دەيدى: «شەجىرەشىلەردەن ەستۋىم بويىنشا, ەدىگەنىڭ داۋرەن سۇرگەن ۋاعىنا بيىل 1934 جىلى 558 جىل بولدى. وسى ءبىزدىڭ جۇرتىمىز ساتەمىردىڭ جۇرتى ەسەپتەلىنەدى. ەدىل-جايىقتان كوشىپ كەلگەن. ءنۇراديننىڭ بالاسى مۇسا, مۇسانىڭ بالاسى وراق پەن ماماي. ماماي ۇلسىز. وراقتان ەكى بالا بار: قاراساي مەن قازي. ەدىگەنىڭ تۇقىمىن قاراساي-قازي دەپ قازاق جىرشىلارى جىرلايدى».
«ەدىگە» جىرىنىڭ قاھارماندىق ءداستۇرلى ەپوستان تابيعاتى بولەك, كەرىسىنشە تاريحي جىرمەن وزەكتەس ەكەنىن كەيىنگى كەزدەگى زەرتتەۋشىلەر انىقتاي ءتۇستى. ويتكەنى بۇل جىردا سىرتقى جاۋ جوق, ءبىر ەلدىڭ ىشىندەگى ەكى مىقتىنىڭ ءبىرىن-ءبىرى مۇيىزدەپ ءسۇزىپ, الىپ ەلدى بۇلدىرگەن دۇربەلەڭى كورىنىس تابادى. البەتتە, بۇل – التىن وردا مەملەكەتىنىڭ اقىرىندا بولعان ەل بيلەۋشى ەليتانىڭ بىرلىگىنە سىزات تۇسكەن اپاتتى داعدارىستىڭ كورىنىسى. جىر تاريحي وقيعامەن ۇندەس بولعاندىقتان, وندا سىرتقى جاۋ جوق, تەك وتان ىشىندەگى ەكى باۋىردىڭ ءبىرىن-ءبىرى تىستەلەپ شايناسقانى اڭگىمە بولاتىندىقتان باسقا ەپوستارداعىداي كەيىپكەرلەر قۇرامى جاعىمدى نەمەسە جاعىمسىز بولىپ جىكتەلمەيدى. ەپوس باسىندا ەدىگەنى بالا بي رەتىندە سومداپ, ونى بابا تۇكتى شاشتى ءازيز بەن پەرىنىڭ قىزىنان تۋعان جاراتىلىسى ەرەك دانىشپان بەينەسىندە سۋرەتتەيدى. ايتكەنمەن ونىڭ ەل يەسى توقتامىسپەن جاۋلاسىپ, ءوز وتانىنان بەزىنىپ بوتەن ەلگە, ساتەمىر ء(امىر تەمىر) پاتشاعا قاشقىسى كەلگەنىن جىرلاۋشى اقتامايدى, كەرىسىنشە ايىپتايدى. وسىلايشا تۋمىسى بولەك, جۇرتتان اسقان دانا, وت ءتىلدى, وراق اۋىزدى شەشەن بي دەپ ماداقتالعان ەدىگەنىڭ ەلدەن قاشۋ نيەتى بىلىنگەندە اياۋسىز سىنالىپ, ەپوس ءپاتريوتيزمدى تۋ ەتىپ كوتەرىپ, ەل بىرلىگى مەن مەملەكەتشىل سانانى تۇبەگەيلى قۋاتتايدى.
البەتتە, ەدىگەنىڭ ءوز ەلىنەن قاشۋ وقيعاسى 1391-1394 جىلدارى ورىن الادى, بۇل تۋرالى باتىس ەۋروپادان كەلىپ توقتامىس پەن تەمىر ورداسىندا بولعان تىڭشى كلاۆيحو: «ەدىگە اتتى قولباسى توقتامىسقا جاۋلاسىپ, وردادا ب ۇلىك شىعارىپ, بيلىكتى تارتىپ العىسى كەلدى. بۇل تۋرالى بىلگەن توقتامىس ونى ۇستاپ ولتىرگىسى كەلگەنىمەن ول قاشىپ كەتتى», دەگەن مالىمەتتى جازادى.
بۇل شيەلەنىستى وقيعا ەپوستا شيىرشىق اتقان درامالىق تارتىسپەن بەينەلەنەدى. راسىندا جۇرت اراسىنا جىك ءتۇسىپ, تاق شايقالىپ, مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىنا قاۋىپ ءتونىپ, شىڭعىس تۇقىمى اقسۇيەك توقتامىستىڭ تاعىنا «قارادان» شىققان تۇلعانىڭ ءداستۇرلى ۇلى جاساق زاڭىن ورەسكەل بۇزىپ تالاس قىلۋى – التىن وردانىڭ ساياسي ەليتاسىن داعدارىسقا ءتۇسىرىپ, وتاننىڭ تاعدىرىن تىعىرىققا تىرەگەن, شەشىمى قيىن, ەل يەلەرىن جولايىرىق باعىتتى تاڭداۋعا تاۋەكەل ەتۋگە ماجبۇرلەگەن توسىن وقيعا بولعانى انىق.
بۇرىن-سوڭدى تاريحتا بولماعان بۇل توتەنشە جاعدايدان تۋرا جول تابا الماي ەلدىڭ يگى جاقسىلارى قينالادى. ەپوس بۇل كۇرمەۋدى شەشۋدى, ياعني التىن وردا جۇرتى تاپ بولعان تاعدىرشەشتى ءتۇيىندى تارقاتۋدى ء«جۇز سەكسەن بەس جاساعان, قازدىڭ ەتىن اساعان, اۋزىندا وتىز ءتىسى بوساعان, جاعىن ءشايى جىبەكپەن تارتتىرعان, سالتاناتىن ۇلدە-بۇلدەمەن ارتتىرعان» قارت بابا سىپىرا جىراۋ سۇرعىلتاي ۇلىنا تاپسىرادى. جىراۋ بىلاي دەپ تولعايدى:
– مەن قارتىڭمىن, قارتىڭمىن,
نە كورمەگەن قارتىڭمىن!
ون ەكى تۇتام وق تارتقان
ونان سوڭعى ەر شىڭعىس,
ونى دا كورگەن قارتىڭمىن.
ۇلى باباڭ دومباۋىل,
سونى كورگەن قارتىڭمىن.
جاس تا بولسا توعىم حان,
مەن سەنى كورگەن قارتىڭمىن!
وسىلايشا سىپىرا جىراۋ تالاي داۋىردەگى حانداردى كورگەن, ءدۇيىم زاماندارمەن قۇرداس ميفتىك ابىز قاريا بەينەسىندە كورىنەدى. ادەتتە تۇركى جۇرتى مەن ونى بيلەۋشى حاندار ەل تاعدىرى اۋمالى-توكپەلى بولىپ سىنعا ءتۇسىپ, بۇلدىر كەزەڭگە تاپ بولعاندا ابىز جىراۋدان اقىل سۇراپ, بولاشاعىن بولجاتىپ, مۇراتىن وڭداتىپ كەلگەن. التىن ورداداي الىپ مەملەكەتتىڭ تاعدىرىنا قاتىستى جىراۋ اۋىر ۇكىم, قاتال شەشىم قابىلدايدى. وزگەشە سويلەپ مايموڭكەلەۋگە, بولاشاق ۇرپاقتىڭ الدىندا جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارۋعا ار-ۇجدانى جىبەرمەيدى. التىن تاقتىڭ مىزعىماي باياندى بولۋىن تىلەگەن سىپىرا جىراۋ ەلدى سەندەلتىپ, جۇرتتى تەڭسەلتكەن اۋىر ساۋالدىڭ جاۋابىن ەكى-اق اۋىز سوزبەن قايتارادى. توقتامىسقا قاراتا ايتقان ۇلى جىراۋدىڭ بايلاۋى مىناۋ بولدى: «ەدىگەنى الداپ-سۋلاپ قاسىڭا ال, قاسىڭا ال دا باسىن ال!»
تەرەڭ استارلى ماتەلگە اينالعان بۇل ءسوز ەلدىڭ ەسىندە تالاي اڭىز بەن جىرعا, نەبىر وقيعالارعا تامىزىق بولىپ جاڭعىرىپ كەلەدى. وسى ارقىلى جىر وتانعا وپاسىزدىق, ەلگە ىرىتكى ب ۇلىك سالۋدى قاتاڭ ايىپتاپ, مەملەكەتتىڭ ىرگەسى بەرىك بولۋدى, وعان ۇرپاقتار ءاردايىم ادال بولۋدى دارىپتەيدى. جىراۋ حاننىڭ مىزعىماس تاعىنان, مەملەكەتتىڭ ىرگەسىنىڭ بۇتىندىگىنەن ارتىق ەشتەڭە جوقتىعىن, ءتىپتى التىن وردانىڭ اسكەرىنىڭ سول قاناتىن بيلەگەن, ارداقتى ەدىگە ءبيدىڭ دە ءاز جانى ودان ارتىق ەمەس ەكەنىن جاريا ەتەدى. سونىمەن بىرگە جىر ەدىگەنىڭ بوتەن ەلدىڭ پاتشاسى ساتەمىرمەن اۋىز جالاسىپ ورداعا اسكەر اكەلگەن ساتىنەن باستاپ دەگدار حان توقتامىستى جاقتاپ, كەرىسىنشە باس كەيىپكەر ەدىگەنىڭ ءمىنىن اشىپ جىرلايدى. توقتامىس حان ورداسىنا ون ءۇش جىلدان كەيىن ورالاتىنىن ايتىپ, حالقىمەن قوشتاسادى.
توقتامىس حاننىڭ ەل-جەرىمەن قوشتاسۋى قازاق جىراۋلار پوەزياسىنىڭ ءىنجۋ-مارجانىنا وزگەشە ورنەك قالدىرىپ, ارنالى ۇلگى بولعان ليريكالىق تولعانىستان تۋعان ءنارلى شۋماقتاردان تۇرادى. جىردىڭ باسىندا ماداقتالعان ەدىگەنىڭ ورداعا جات جۇرتتان اسكەر ەنگىزگەن سوڭ پەندەشىلىك سىرى اشىلا تۇسەدى. اقىرى ول تۋعان ۇلى نۇرالىننىڭ قاھارىنان كوزى شىعىپ, قولى سىنعان سوقىر شالعا اينالادى. توقتامىس ولگەنىمەن, ونىڭ ۇلى قادىربەردى سۇلتان قايتا كەلىپ اتالى-بالالى سوقىر ەدىگە مەن ونىڭ ۇلى نۇرالىندى سوزبەن قورلاپ, كەۋدەسىنە قارعىپ مىنەدى. وسى قورلىققا شىداماعان اتالى-بالالى ەكەۋى نامىستان قۇسالانىپ جارىلىپ ولەدى. تاريحي دەرەكتەردە قادىربەردىنىڭ ەدىگەنى مەرت ەتكەن وقيعاسى 1419 جىلى بولعان دەپ توپشىلانادى.
البەتتە, ەپوس تىكەلەي تاريحي وقيعانى ايعاقتايتىن تۇبىرتەك كوشىرمە ەمەس. ول – تاريحقا بەرگەن حالىقتىڭ باعاسى, ءىرى وقيعانىڭ كوركەمدىكپەن تۇتاستانعان جيىنتىق شەجىرەسى. ماسەلەن, جىردا توقتامىستىڭ, ەدىگەنىڭ ماسكەۋگە جاساعان جورىعى, ساتەمىردىڭ ء(امىر تەمىردىڭ) تۇراننىڭ داڭقتى ءامىرى بولعان سالتاناتى تۋرالى ەشقانداي سۋرەتتەۋ كەزدەسپەيدى. جىردا ەدىگە نەگىزىنەن جاۋ تۇسىرگەن باتىر ەمەس, تەك قانا دانا بي بەينەسىندە سومدالادى.
تاريحي ەپوس تەمىر مەن ەدىگەنىڭ 1395 جىلى توقتامىستى ويسىراتا جەڭىپ, ساراي قالاسىن كۇيرەتكەنى, ەدىگەنىڭ 1399 جىلى ۆورسكلا وزەنى بويىندا ۇلى كنياز ۆيتوۆت باسقارعان ليتۆا-پولشا اسكەرىن تالقانداپ جەڭگەنى, كيەۆتى ورتەپ, 3000 رۋبل سالىق العانى, 1403 جىلى ماسكەۋگە جورىق جاساعانى, 1406 جىلى ءامىر تەمىر دۇنيەدەن وتكەن سوڭ ءبىر جىل ىشىندە حورەزمدى قايتارىپ العانى تۋرالى ەشقانداي مالىمەت بەرمەيدى. ارينە, بۇل كوركەم ەپوستىڭ مۇراتىنا دا, شارتىنا دا جاتپايدى.
ەدىگەنىڭ قايراتكەرلىك قىرى تۋرالى ۆ.م.جيرمۋنسكي بىلاي دەپ باعا بەرەدى: «ول حاننىڭ وزىمەن كۇرەسە ءجۇرىپ فەودال سۇلتانداردىڭ تۇراقتى قارسىلىعىنا تاپ بولعانىمەن, مامايدىڭ قولى جەتپەگەن بيىكتى باعىندىرا الدى. التىن وردانىڭ ساياسي تۇتاستىعىن قالپىنا كەلتىرىپ, ۆيتوۆتتى كۇيرەتە جەڭۋ ارقىلى بيلىگىن بەكىتە ءتۇستى, حورەزمدى وزىنە قاراتىپ, ماسكەۋگە جورىق جاساۋ اقىلى ونىڭ اسكەري جانە حالىقارالىق مارتەبەسى ارتا ءتۇستى».
حالىقتىڭ جۇرەگىنەن تۋعان عاجايىپ «ەدىگە» ەپوسىنا 1944 جىلى كەنەتتەن ستاليندىك-توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قارا بۇلتى ۇيىرىلەدى. جىردا ەدىگەنىڭ بوتەن حالىقتاردى, سونىڭ ىشىندە ماسكەۋدى شاپقانى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتىلماسا دا قىراعى كوممۋنيستەر تاريحي التىن وردا بيلەۋشىلەرى توقتامىس پەن ەدىگەنىڭ ماسكەۋگە جاساعان جورىعىن العا تارتىپ, حالىق مۇراسىنا توسقاۋىل جاساپ, جاريالاۋعا تىيىم سالدىرىپ, ونى جارىققا شىعارعان عالىمداردى قاتاڭ جازالادى. قاراقالپاقستاندا جىراۋ ەرپولات رامبەردي ۇلىن 1938 جىلى تۇرمەگە قاماپ, قاريانى 76 جاسىندا ازاپتاپ ولتىرگەنى «ەدىگە» ەپوسىنىڭ جولى اسا شىرعالاڭ بولعانىن كورسەتەدى. سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ تاتار حالقىنىڭ «يدەگاي» ەپوسىن «حاندىق-فەودالدىق مۇرانىڭ» قارا تىزىمىنە قوسقان داۋىلدى قاۋلىسىنا قازاقستان كپ وك ءۇن قوسىپ, 1947 جىلى «قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ ساياسي ورەسكەل قاتەلىكتەرى» تۋرالى قاۋلى قابىلدايدى. وسى قۇجاتتار ارقىلى قازاق رۋحانياتىنىڭ ەجەلگى جاۋھارلارى مەن ەلىمىزدىڭ وتكەن تاريحىنداعى داڭقتى قاھارماندارىنا تولىعىمەن قارا كۇيە جاعىلىپ, سونىڭ ىشىندە «ەدىگە» ەپوسى قارا تۇنەككە باتىرىلادى. ارادا ەلۋ جىلدان سوڭ قازاقستاندا «ەدىگە» ەپوسى 1989 جىلى عانا «جۇلدىز» جۋرنالىندا جاريالانىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ جارشىسىنداي ەلىنە ورالادى.
بۇگىنگى ۇرپاق ءۇشىن ازاتتىقتىڭ ارقاسىندا ورالعان اتا مۇرالارىمىزدى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ايالاپ, زەيىنىنە توقىپ, الەمگە ايگىلى ەدىگەدەي ءىرى قايراتكەر تۇلعامىزدى ءوز دارەجەسىندە ۇلىقتاۋ پارىز, ءارى قارىز.
بيىل تۇركى حالىقتارىنىڭ ەرلىگى مەن ەلدىگىنىڭ تاماشا كورىنىسى بولعان «ەدىگە» ەپوسىنا 600 جىل تولىپ وتىر. البەتتە, زەرتتەۋشىلەر ەدىگە تۋرالى جىر-اڭىزدار, ءتۇرلى داقپىرت-ءاپسانالار ونىڭ كوزى تىرىسىندە ەلگە كەڭ تارالا باستاعانىن ايتادى. اكادەميك الكەي مارعۇلان 1940 جىلى «ەدىگە» ەپوسىنا 560 جىل بولعاندىعى تۋرالى مالىمەت كەلتىرەدى, شاماسى عالىم ەپوس ايگىلى قولباسىنىڭ قىرىق جاسقا تولىپ, اتاعى قاۋلاپ تۇرعان تۇسىندا پايدا بولعاندىعىن جورامالداپ, ەلدىڭ ەسىنە سالۋدى ءجون كورگەن سىندى. البەتتە قانداي ءبىر ەپوستىڭ تۋعان مەرزىمىن تاپ باسىپ انىقتاۋ كۇردەلى ماسەلە, ويتكەنى ەپيكالىق سۇيەكتى تۋىندىنىڭ سيۋجەتتىك جەلىسى قالىپتاسىپ, ودان كەيىن جىراۋلاردىڭ قۇلاعىنا شالىنىپ, تولىسىپ-ءپىسىپ, جيناقتالىپ-توپتالۋى ءبىر جىلدا نەمەسە ءبىر كۇندە بولا قالاتىن شارۋا ەمەس, ۇزاق جىلدار مەن زامانداردى قامتيتىن كۇردەلى قۇبىلىس. الايدا, ىرگەلى عالىمدار ەپوستىڭ تۋىنا «جوقتاۋ» جىرىنىڭ باسپالداق بولاتىنىن, ونىڭ ءبىر دالەلى ايگىلى – كۇلتەگىندى جىرلاعان يولىق تەگىن جىراۋدىڭ تولعاۋى ەكەندىگىن العا تارتادى. ولاي بولسا, بيىل تۇركىنىڭ ۇلى مەملەكەت قايراتكەرى, ايگىلى اسكەري قولباسى, ەدىگە ءبيدىڭ قايتىس بولعانىنا, سونىمەن بىرگە ول تۋرالى «ەدىگە» ەپوسىنىڭ تۋىپ قالىپتاسقانىنا 600 جىل تولدى دەپ ەسەپتەۋگە نەگىز بار.
دەمەك, التىن وردانىڭ 750 جىلدىعى قارساڭىندا الىپ يمپەريانىڭ سول قاناتىنىڭ قولباسشىسى بولعان, ۇلىق ۇلىستىڭ بيلىگىن 20 جىلداي ۋىسىندا ۇستاعان «ەل قامىن جەگەن ەدىگە» اتانعان ۇلى تۇلعانىڭ مۇراسىن زەردەلەۋ – تامىرلاس تۇركى جۇرتىنىڭ رۋحاني مۇراسىن تۇگەندەيتىن, ۇرپاقتى ەلدىك ساناعا باستايتىن ۇلاعاتتى دا تاعىلىمدى ءىس بولماق دەپ پايىمدايمىز.
