«مارجاننان» نەگە ءمان كەتتى؟
ساپا دەگەندە ءبىز ەڭ الدىمەن وبلىس ديقاندارى وتىز جىلعا جۋىق ەگىپ كەلە جاتقان كۇرىشتىڭ «مارجان» سۇرپىن ايتپاي كەتە المايمىز. كۇنى كەشەگە دەيىن بۇل وبلىستاعى بارلىق كۇرىش القابىنا سەبىلدى. ءتۇسىنىڭ ەرەكشە اقتىعىنا قاراپ, حالىق ونى «اقمارجان» دەپ ايالادى. ەڭبەكتى اقتاعان جەرگىلىكتى ءونىم تالاي شارۋانى جەتىستىككە جەتكىزدى. بىراق ەكى مىڭىنشى جىلداردان باستاپ بۇل سۇرىپ پيريكۋلياريوز دەرتىنە شالدىعا باستادى. سول ۋاقىتتارى ءونىمى شالا شىققان شارۋاشىلىقتار شاش-ەتەكتەن شىعىنعا باتتى. ءۇمىتى اقتالماي, امالى قۇرىعان ديقاندار رەسەيدەن «ليدەر», «يانتار», «نوۆاتور», «فاۆوريت» دەگەن كۇرىش تۇرلەرىن اكەلە باستاعان دا وسى كەز ەدى.
– پيريكۋلياريوز – سىرتتان كەلگەن سۇرىپتاردان جۇققان وسىمدىك اۋرۋى. نەگىزى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە وسىمدىك كارانتينىمەن اينالىساتىن مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا بار. شەتەلدىك سۇرىپتارعا وسى قۇرىلىمعا قاتىستى تۇقىمباقتاردا ساراپتاما جاساۋ كەرەك ەدى, – دەيدى قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عزي باس ديرەكتورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى باقىتجان دۇيسەمبەكوۆ. – بىراق ەگىنشىلەر وعان ءمان بەرمەگەن. سونىڭ سالدارىنان جەرگىلىكتى ءونىمنىڭ ساپاسىن ءتۇسىرىپ الدىق.
ەگىنشى قاۋىمنىڭ ەڭبەگىن كورسەتكىسى كەلگەن ارىپتەستەرىمىز كەيدە «قىرمان تولى قىزىل ءدان» دەگەندى قولداناتىنى بار. بۇل ءسىرا, بيداي داقىلىن بەينەلەيتىن ءسوز بولسا كەرەك. ال كۇرىششىلەر ءۇشىن «قىزىل ءدان» قورقىنىشتىڭ, ەڭبەگى ەش بولعاننىڭ بەلگىسى. كۇرىشتىك القاپتا قالىپ قويعان ماساقتان تۇسكەن ءدان كەلەر جىلى سەبىلگەن داقىلدان بۇرىن شىعادى. ەرتە ماساقتانىپ, بۇرىنىراق پىسەدى. كۇرىششىلەر جاقتىرا بەرمەيتىن «قىزىل ءدان» دەگەنىڭىز وسى. ەشقانداي وڭدەۋدەن وتپەگەن بۇل ءدان بۇكىل ءونىمنىڭ شىعىمدىلىعىن ازايتىپ, پايداسىن تومەندەتەدى. سورتتىڭ قىزىل داننەن تازالىعى 99,8 پايىزدان تومەن بولسا, ول تۇقىم ەليتا كاتەگورياسىنا ىلىكپەيدى. كەيىنگى سۇرىپتاردا دا قىزىل ءدان 0,5 پايىزدان اسپاۋى كەرەك. ال رەسەيدەن كەلگەن كۇرىش تۇقىمدارى وسى «اۋرۋعا» ءجيى شالدىعىپ جاتادى. ولاردى جاڭارتۋ ءۇشىن شارۋاشىلىقتار كورشى مەملەكەت پايداسىنا ورتا ەسەپپەن 160-180 ملن تەڭگە جۇمسايدى. ونىڭ سىرتىندا وندىرىلگەن تۇقىمعا 3% رويالتي تولەيتىنىن تاعى قوسىڭىز.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا قاي سۇرىپتى دا 2-3 جىلدا ءبىر جاڭالاپ وتىرعان ءجون. سوندا ونىڭ شىعىمدىلىعى مەن ونىمدىلىگى ارتىپ, ەگىنشى شىعىنعا باتپايدى. قازىر وسى كۇرىش شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى سەلەكتسيالىق جولمەن كۇرىشتىڭ «سىر سۇلۋى», «اي-كەرىم» اتتى سۇرىپتارىن شىعاردى. تالاي جىلعى ىزدەنىس پەن تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان بۇل كۇرىش سۇرىپتارى قازىر سىناقتان ءوتىپ جاتىر. وڭىردەگى 5 شارۋا قوجالىعى تاجىريبە رەتىندە ەگىپ كوردى. ءونىمنىڭ شىعىمى جاقسى, كەلەر جىلى 1500 گەكتارعا سەبەتىن تۇقىم جينالىپ تۇر. ەڭ باستىسى «اي-كەرىم» مەن «سىر سۇلۋى» جەرگىلىكتى توپىراق ەرەكشەلىگىنە بەيىم, سىردىڭ سۋىعىنا دا, ىستىعىنا دا شىدايدى, تۇزدىلىققا ءتوزىمدى. تاعى ءبىر ءتيىمدى تۇسى, «سىر سۇلۋى» رەسەيلىك سۇرىپتاردان 10-15 كۇن ەرتە پىسەدى. بۇل دا ەگىنشىلەر ەسكەرەر ەرەكشەلىك. قازىر كليماتتاعى وزگەرىستەن وڭىردە كوكتەم كەش شىعىپ, كۇز ەرتە تۇسەتىن بولىپ ءجۇر. سونىڭ سالدارىنان بىلتىر سولتۇستىك اۋدانداردا سىرتتان كەلگەن كۇرىشتىڭ ءبىراز بولىگى پىسپەي قالدى. ونىڭ ۇستىنە سىرداريا دەڭگەيى جىل سايىن تومەندەپ كەلە جاتقان قازىرگىدەي ۋاقىتتا سۋدى ۇنەمدى پايدالانۋ ءۇشىن دە «سىر سۇلۋى» مەن «اي-كەرىم» تاپتىرمايتىن تۇقىم.
باعاسى قىمبات, بەينەتى كوپ
قازىر جەكەلەگەن شارۋاشىلىقتار بولماسا, كوپ سەرىكتەستىكتىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىگى تاپشى. كوكتەمگى ەگىس پەن كۇزگى ەگىن ناۋقاندارى كەزىندە ءبىرازى تەحنيكانى جالعا الادى. قىرمانعا تۇسكەن ءداندى تازالاۋ دا بەينەتى بەلدەن كەلەتىن شارۋا. ول دا ءالى كۇنگە دەيىن كوبىنە قولمەن اتقارىلادى. وسىدان كەلىپ بازار سورەسىنە تۇسەتىن كۇرىشتىڭ باعاسى قىمباتتاپ شىعا كەلەدى.
– جىلدان-جىلعا بايقالىپ كەلە جاتقان سۋ تاپشىلىعى ءبىزدىڭ الدىمىزعا ەگىستىك القاپتاردى ءارتاراپتاندىرۋ, كۇرىش القاپتارىنىڭ كولەمىن ازايتۋ, سۋدى مەيلىنشە از قاجەت ەتەتىن داقىل تۇرلەرىن ەگۋ سەكىلدى مىندەتتەردى قويىپ وتىر. وسىنداي كەزدە ديقاندار بىزدەن كومەك كۇتەدى, – دەيدى باقىتجان دۇيسەمبەكوۆ. – بىراق ولارعا جول كورسەتۋگە ءتيىستى ءبىزدىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازامىز تالاپقا ساي ەمەس. زەرتحانامىزدا وتكەن عاسىردىڭ 80-90 جىلدارىنداعى جابدىقتار ءالى تۇر. باسقا دا تەحنيكالارىمىزدىڭ توزىعى جەتكەن. وسىدان دا عىلىمي جاڭالىعىمىزدى جاپپاي وندىرىسكە ەنگىزە الماي وتىرمىز.
ينستيتۋت اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ 2018-2019 جىلدارعا ارنالعان كونكۋرسىنان 9 ملن تەڭگەلىك 4 جوبانى ۇتىپ العان. وسى از عانا قارجىعا شەتەلدىك سۇرىپتاردى ەكولوگيالىق سىناقتان وتكىزۋ, ەگىستى ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىنداعى جوبالار بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ كەلەدى. ءبىراز جىلدان بەرى ەگىستىك داقىلدارىنىڭ سەلەكتسياسى بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋ توقتاپ تۇر. سوعان قاراماستان ينستيتۋت بۇل سالاداعى عالىمدارعا از قارجىدان جىرىپ بەرىپ, جۇمىس ىستەۋىنە قولدان كەلگەنشە جاعداي جاساپ وتىر. سونىڭ وزىندە 3 عىلىم دوكتورى جۇمىستان شىعىپ كەتتى. ال ولاردىڭ ورنىن تولتىراتىن جاستار جاعى جالاقىنىڭ ازدىعىنان عىلىمي-زەرتتەۋ سالاسىنا اتتاپ باسقىسى كەلمەيدى.
– بىزبەن كورشىلەس رەسەيدە كۇرىش ءوندىرىسى تۋرالى ارنايى باعدارلاما قابىلدانعان. سالاداعى بار ماسەلە سول باعدارلاما اياسىندا شەشىلەدى. ال بىزدە جالعىز عزي اۋپىرىمدەپ كۇن كەشىپ وتىر. وسىعان قاراماستان جاڭا سورتتار شىعارىپ جاتىرمىز. بىراق ونى وندىرىسكە جاپپاي ەنگىزۋگە قارجىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى كەدەرگى بولىپ وتىر. تىم بولماسا, وسى سالاداعى عالىمدار بازالىق لاۋازىمدىق ايلىق الاتىنداي جاعداي جاساساق, ءبىر ۋايىمىمىز كەم بولار ەدى, – دەيدى ينستيتۋت ديرەكتورى.
وسى جىلى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىك باعدارلاما نەگىزىندە ينستيتۋتتىڭ 7 جوباسى جەڭىمپاز اتانىپ, ول قارجى جاڭا سورتتاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ جانە يننوۆاتسيالىق ادىسپەن ءارتاراپتاندىرۋ داقىلدارىن ەگۋگە جۇمسالدى. جاڭاقورعان مەن شيەلى اۋداندارىنداعى سۋارىلمايتىن جەرگە بيداي مەن ماقسارى ەگىلىپ, كۇننىڭ ەرەكشە ىستىقتىعىنا قاراماستان ءونىم بىتىك شىقتى. العاش رەت 20 گەكتار جەرگە ەگىلگەن مايبۇرشاقتىڭ ءار گەكتارىنان ورتاشا ەسەپپەن 25 تسەنتنەردەن ءونىم الىنىپ, قارماقشى اۋدانىنداعى «تۇرماعامبەت» شارۋا قوجالىعى كەلەسى جىلى اۋىسپالى كۇرىش ەگىستىگىندە 400-500 گەكتار يگەرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
ايماققا اگروپارك كەرەك
ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن جوباسى «ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى» ارقىلى ۇكىمەتكە ۇسىنىلىپ جاتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ماقۇلداپ, باسقا دا ءتيىستى ورىندار كەلىسىمىن الۋعا جىبەرىلگەن وسى 1 ملرد 200 ملن تەڭگەلىك جوبانىڭ جولى بولىپ كەتسە, سالاداعى ءبىراز ماسەلە شەشىمىن تابار ەدى. وسى جوبا شەڭبەرىندە تۇقىم زاۋىتى مەن تۇقىم شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋگە ارنالعان تەحنيكالار الىنباق.
سوڭعى جىلدارى وبلىستا اگروكارتا جاسالدى. ونىڭ اياسىندا سالاداعى قوردالانىپ قالعان پروبلەمانى شەشۋدىڭ امالدارى قاراستىرىلىپ جاتىر. ەندىگى كەرەگى – اگروتەحنولوگيالىق پارك قۇرۋ.
جالپى, كۇرىش شارۋاشىلىعىندا شىعىننىڭ كوپ بولىگى تىڭايتقىشتارعا جۇمسالادى. بىراق ونى دا جەر سىڭىرە الاتىنداي مولشەرمەن بەرگەن ءجون. ول ءۇشىن اگروحيمكارتا جاسالۋى كەرەك. مىسالى, قازىر وبلىستاعى ەگىس القاپتارىندا فوسفور مەن كالي تىڭايتقىشتارىنىڭ قالدىعى توننالاپ جاتىر. نەشە جىلدان بەرى جينالىپ قالعان قالدىقتار ءونىم شىعىمىنا اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. وسى كۇنى ديقاندار 1 گەكتار جەرگە 300 كيلو تۇقىم سەۋىپ, سونىڭ 30 پايىزى كوكتەسە, ۇلكەن جەتىستىك ساناپ ءجۇر. ال عالىمدار وسى شىعىندى ەسەلەي ازايتىپ, كوپ ءونىم الۋدىڭ جولىن ەگىنشىلەرگە جەتكىزە الماي وتىر. ەگەر جاڭاعى جوبا جۇزەگە اسىپ جاتسا, «قاراۋىلتوبە» تاجىريبە شارۋاشىلىعىنىڭ بازاسىندا اگروپارك قۇرىپ, كۇرىش ينستيتۋتىنىڭ كورسەتىلىم الاڭىن قۇرۋ جوسپاردا بار.
– قازىر جاعدايى بار شارۋاشىلىقتار ماماندارىن شەتەلگە جىبەرىپ وقىتىپ جاتىر. ارينە ولار تەگىن وقىتپايدى. دەمەك, جىل سايىن ميلليونداعان قارجىنى امالسىزدان شەتەلگە اسىرىپ وتىرمىز. بۇل ءبىزدىڭ دە قولدان كەلەر ەدى, بىراق وعان بازا جوق. كۇرىش ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىندە اگروپارك قۇرىلىپ جاتسا, سونىڭ اينالاسىندا مامانداردى قايتا دايارلاۋ ورتالىعىن اشۋعا ابدەن بولار ەدى. ءتىپتى, ونىڭ عيماراتى دا دايىن, – دەيدى باقىتجان الىشەر ۇلى.
عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, اگروپارك جىل ون ەكى اي جۇمىس ىستەيتىن تاجىريبە الاڭدارىن اشىپ, كۇرىشتەن باسقا دا داقىل تۇرلەرىنە ارنالعان جىلىجايلار سالۋعا نەگىز قالايدى. وسى باستاما جۇزەگە اسقاندا عانا وتاندىق سۇرىپتاردىڭ ساپاسى ارتىپ, سىرتقا ەكسپورتتالاتىن جەرگىلىكتى ونىمدەرگە ءورىس اشىلا تۇسپەك.
قىزىلوردا
