ءبىز بۇعان دەيىن دە «قىز تابا بەرەتىن ايەل...» اتتى ماقالامىزدا پەرزەنت كۇتىپ جۇرگەن جانداردىڭ بارلىعى دا الدىمەن دۇنيەگە كەلەتىن ءسابيدىڭ باق-دەنساۋلىعىمەن تۋىلۋىن تىلەسە دە, پەندەشىلىكتىڭ جەڭىپ كەتەتىن كەزدەرى از ەمەستىگى تۋرالى اڭگىمە قوزعاعانبىز. مەديتسينا دامىپ, جاريا دا قۇپيا جانە ادامنىڭ اقىلىنا سىيمايتىن نەبىر عىلىمي سىناقتار مەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ جاتقان زاماندا جارىق دۇنيەنىڭ ەسىگىن اشاتىن شارانانىڭ جىنىسى تەك اكەسىنە بايلانىستى ەكەندىگى تۇپكىلىكتى دايەكتەلگەنىن بايانداعانبىز.
الايدا, وندا نەگە وسى تاقىرىپقا ورالدىق؟ جىل سايىن قازان ايىندا بۇۇ-نىڭ حالىقتار سانى سالاسىنداعى قورىنىڭ (يۋنفپا) باستاماسىمەن حالىقارالىق قىز بالانى قورعاۋ كۇنى اتاپ وتىلەدى. ويتكەنى جاھاندانعان سايىن بالا ءوسىرىپ وتىرعان بارشامىزدى, ۇلتىمىز ساۋ بولسىن دەيتىن كەز كەلگەن حالىقتى الاڭداتاتىن ماسەلە كوبەيدى. سول كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ كوش باسىندا قىز بالانىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن دەنساۋلىعى, قوعامداعى ورنى تۇر.
ەگەر سەنسەڭىز, وسى تاقىرىپپەن تىكەلەي اينالىساتىن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ دابىل قاعۋىنا قاراعاندا, كەز كەلگەن ۇلتتىڭ كەلەشەگى ءدال قازىرگى 10-15 جاس ارالىعىنداعى قىز بالالاردىڭ تاربيەسى مەن دەنساۋلىعىنا بايلانىستى.
سونىمەن بيىل بۇۇ-نىڭ حالىقتار سانى سالاسىنداعى قورى نازارىمىزعا ۇسىنعان «قىز بولسىن» اتتى دەرەكتى ءفيلمى
بىلاي دەيدى: قازاقستاندا 75 400 «ۇلبوسىن» ەسىمدى, ياكي سوعان ۇقساس ەسىمدى يەلەنگەن قىز-كەلىنشەك بار. قىسقاسى, ۇل تىلەيتىن ەسىمدەردىڭ ماعىناسى 294 بولىپ تۇرلەنەدى. ياعني, ۇلمەكەن, ۇلجالعاس, ۇلبيكە, قالا بەردى قىزدىعوي مەن جاڭىلدىڭ 53,6 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە دۇنيەگە كەلگەن.
ءتۇبىرى «ۇل» سوزىنەن باستالاتىن نەمەسە ماعىناسى ۇقساس اتتار اسىرەسە, قازاعى قالىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەردە ءجيى كەزدەسەدى. ال جوعارىداعى 75 400 «ۇلبوسىننىڭ» ىشىندە 203 ايەل عانا ءوز قىزدارىنا ماعىناسى وزىنە ۇقساس ەسىم سىيلاعان.
دەگەنمەن, «ەرەكشە مىندەت ارقالايتىن» ەسىمدى يەلەنۋ ءۇردىسى سوڭعى 30 جىلدا تومەندەي باستاعان كورىنەدى. ماسەلەن, 1990 جىلدان باستاپ 2019 جىلعا دەيىن «ۇلبوسىن» نەمەسە وعان ۇقساس ەسىمدى يەلەنگەن 13 803 جان بولسا, 2010-2019 جىلدار ارالىعىندا 12 264 قىز بالاعا دەيىن ازايعان.
قىسقاسى, قىز بالانى كەمسىتۋ ماسەلەسى ول دۇنيەگە كەلمەي جاتىپ-اق باستالادى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. باسقاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ادىلەت پەن اقيقاتتىڭ جولىندا جۇمىس ىستەيمىز دەيتىن الەمدەگى ءىرى, اتىشۋلى CNN cياقتى اقپارات قۇرالدارىنىڭ وزىندە تاپسىرمانى بىردەي ورىندايتىن ايەل جۋرناليستەر مەن ەر جۋرناليستەردىڭ, سونداي-اق باتىس پەن شىعىستا جۇمىس ىستەيتىن تىلشىلەرىنىڭ جالاقىسىنداعى ۇلكەن ايىرماشىلىققا قاتىستى جىك شىققانىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت.
سونىمەن اڭگىمەنىڭ القيسساسىنا قايتا ورالايىق. ءجاسوسپىرىم قىزداردىڭ الەۋمەتتىك تىرشىلىگىن, قوعامداعى قادىرىن زەردەلەيتىن «قىز بولسىن» دەرەكتى ءفيلمىنىڭ اۆتورلارى – فيلممەيكەر كاتەرينا سۋۆوروۆا مەن ءانشى, قوعام بەلسەندىسى يۋنفپا سپيكەرى اقمارجان كوشەرباەۆا (Kaliya) «ۇلبوسىن» ەسىمى بەرىلگەن جانداردىڭ تاعدىرىنا ۇڭىلۋگە تىرىسادى. ويتكەنى الميساقتان كەلە جاتقان مۇنداي جاعدايلار قازاقستانعا عانا ءتان ەمەس. ۇل بالانى عانا بالا دەپ, قىزدى ادام قاتارىنا قوسپاۋ تۇسىنىگى ورتالىق ازيا ەلدەرىندە دە, الەمنىڭ باسقا شالعايىندا دا بار.
«ال ءبىزدىڭ فيلم وسى ۋاقىتقا دەيىن وسىناۋ سۇراق قويىلماعان «ۇلبوسىنداردىڭ» ءۇنىن ەستۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جانە بۇل جاۋاپتار قانداي بولسا دا, ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ويتكەنى بۇل ەسىمدەر بارشامىز, كىندىك ازيا ەلدەرى ءۇشىن ءومىر ەسسەنتسياسى بولىپ تابىلادى», دەيدى فيلم رەجيسسەرى كاتەرينا سۋۆوروۆا.
ايتقانداي, حالىقارالىق قىز بالالاردىڭ كۇنى 2012 جىلدان بەرى عانا اتاپ ءوتىلىپ ءجۇر. ماقساتى بەلگىلى – ءبۇلدىرشىن ومىرگە ەس كىرىپ, ەتەك جابا باستاعاننان-اق قانداي قيىندىقتارعا تاپ بولادى, نەندەي كەمسىتۋشىلىكتەرگە ۇرىنادى؟ بۇل كەدەرگىلەردى جەڭۋ مەن قىز بالانىڭ قۇقىعى مەن ارىن ساقتاۋدىڭ جولدارى قانداي؟
بۇل باستاما قازىر قىز بالانىڭ ءوز زامانداستارىمەن تەڭ دارەجەدە ءبىلىم الۋى, جىنىسىنا قاراي ءزابىر, زورلىق-زومبىلىق كورۋى, قىز بولىپ تۋعانى ءۇشىن عانا قورلانباي, ءوزىن ءوزى باعالاۋى سىندى جاعداياتتاردى شەشۋگە سەپتەسىپ كەلەدى.
ويتكەنى وركەنيەتتىڭ دوڭگەلەگى قانشا جەردەن زىرلاعانىمەن, ءالى دە ءوز قاتارلاستارىمەن بىردەي مەكتەپ ەسىگىن اتتاي الماي, تاپتاۋرىن تۇسىنىكتەر مەن ايەل بالانى وقشاۋلاۋ ۇردىسىنەن ارىلا الماي وتىرعان ەلدەر بار. بۇعان قوسا, تومەن ەتەكتى بولىپ تۋىلىپ قانا قويماي, قولاربا مىنگەن, بالداققا سۇيەنگەن مۇگەدەك قىز-كەلىنشەكتەر مەن وسال توپتاردىڭ وكىلدەرى بار ەكەنىن قاپەردە ۇستايتىن بولساق, جاعداي ءبىز ويلاعاننان دا كۇردەلى بولىپ شىعادى. ال قىم-قۋىت ومىردە قىز بالا دا كاسىپقويلىقتا, ءبىر ىسپەن اۋەستەنۋدە, قيىن جاعدايلاردى ەڭسەرىپ, شەشىم قابىلداۋدا وزىمەن قاتار ەر بالادان ءبىر مىسقال دا كەم ەمەستىگىن ۋاقىت دالەلدەگەن.
«بولاشاعىمىزدىڭ كۇن وتكەن سايىن ساندىق جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالارعا تاۋەلدىلىگى كۇشەيىپ بارادى. ەندىگى جەردە وسى ۋاقىتقا دەيىنگى «ەركەكتەردىڭ ماماندىعى» نەمەسە «ايەلدەردىڭ كاسىبى» مەن ء«حوببيى» دەيتىن باسقا دا ءومىر اسپەكتىلەرىنە ءداستۇرلى كوزقاراستارىمىزعا قايتا قارامايتىن بولساق, وندا قىز بالانىڭ زامانىنا لايىق ءبىلىم الۋىنا, تالابى مەن تالانتىن تولىق پايدالانۋعا كەدەرگى جاسايتىن بولامىز. بۇل قوعامنىڭ تولايىم العا جىلجۋىن توقىراتادى», دەيدى «قازروبوتيكس» قازاقستاندىق ءبىلىم جانە سپورتتىق روبوتتەحنيكالارى فەدەراتسياسى» ربك پرەزيدەنتى ايجان جەكەەۆا.
نە دەسەك تە, ءالى دە تالاي ەلدە ۇل مەن قىزدىڭ قوعامداعى ورنى ءارتۇرلى باعالانادى, سوندىقتان دا ولاردىڭ ومىرلەرىندە دە وزگەشەلىك بار. كوپ جاعدايدا قىز بالانى كەلەشەكتە ءۇي شارۋاسىنا بەيىمدەيدى. ال ۇلدار – مۇراگەر, وتباسىنىڭ اسىراۋشىسى ەكەنى ونسىز دا ايان. ەندەشە ەر-ازاماتتىڭ قوعامداعى ابىروي-بەدەلىن ارتتىرا وتىرىپ, قىز بالانىڭ دا قاتارىنان قالماۋىن, وتباسىندا سىي-قۇرمەتكە بولەنىپ, قىم-قۋىت تىرلىكتە قاشاندا قامقورلىقتا بولۋىن يدەولوگيالىق تۇرعىدا ناسيحاتتاۋدىڭ كوكەيكەستىلىگى كۇشىن جويمايدى.
ايتپەسە, جوعارىداعىداي جابايى ۇستانىمدار مەن تاپتاۋرىن تۇسىنىكتەر قىز بالانىڭ كەلەشەگىنە عانا ەمەس, ۇلتتىڭ دا بولاشاعىنا ءسوزسىز كەرى ىقپال ەتەدى. سالدارى بەلگىلى, كەمسىتۋشىلىك كورگەن قوعامنىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى كوپ مۇمكىندىكتەرىنەن ايىرىلىپ, وزىنە دە, ءومىر سۇرگەن ورتاسىنا دا پايداسىن تيگىزە الماعاندىقتان, تومەنشىكتەي بەرەتىنى بەلگىلى. بۇل دامۋ داڭعىلىنا تۇسكەن زايىرلى قوعامنىڭ سيپاتى ەمەس.
ماسەلەن, بۇل تۋرالى بۇۇ-نىڭ حالىقتار سانى سالاسىنداعى قورىنىڭ (يۋنفپا) شىعىس ەۋروپا جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ايماقتىق ديرەكتورىنىڭ ەرەكشە مارتەبەلى كەڭەسشىسى پەدرو پابلو ۆيللانۋەۆا: «رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىق پەن رەپرودۋكتيۆتىك قۇقىقتاردى ساقتاۋعا دەگەن قولجەتىمدىلىك ايەل مەن ەر-ازاماتتاردىڭ تەڭقۇقىلىعىن قورعاۋعا قوسىلاتىن ۇلكەن ۇلەستىڭ ءبىرى. ايەل ءوزىنىڭ وتباسىن جوسپارلاعان كەزدە بۇكىل ءومىرىن دە قوسا جوسپارلايدى. ايەلدەردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك قۇقىعىن قورعاۋ مەن ونى العا جىلجىتۋ, وعان قوسا بالا تابۋ جانە قانشا بالالى بولۋعا ءوزى شەشىم قابىلداي الۋ قۇقىقتارى ولاردىڭ قوعامنىڭ دامۋىنا تولىققاندى جانە تەڭ قۇقىلى تۇردە ارالاسۋىنىڭ نەگىزگى وزەگى. ال رەپرودۋكتيۆتىك دەنساۋلىق پەن ايەلدەردىڭ قۇقىعىن كەڭەيتۋ ءوزارا تىعىز بايلانىستا عانا ەمەس, ماڭىزدىلىعى اسا كۇردەلى ەكەنى تۋرالى كەلىسىم وسىدان 25 جىل بۇرىن كايردە وتكەن اتاقتى حالىقتاردىڭ قونىستانۋى مەن دامۋى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىندا قابىلدانعان. «قىز بولسىن» مۇنان دا ءىرى جوباعا اينالىپ, ونىڭ شەڭبەرىندە گەندەرلىك تەڭدىكتى العا جىلجىتىپ, قىز بالانىڭ قۇقىعىن كەڭەيتۋگە بارلىعى دا ۇلەسىن قوسا الاتىن بولادى», دەيدى.
سونداي-اق بيىل قاراشا ايىندا بۇۇ-نىڭ حالىقتار سانى سالاسىنداعى قورى كەنيا مەن دانيا ۇكىمەتتەرىمەن بىرلەسىپ, حالىقتاردىڭ قونىستانۋى مەن دامۋى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي, نايروبيدە حالىقارالىق سامميت ۇيىمداستىرادى. جوعارى دەڭگەيدە وتكىزىلەتىن بۇل كونفەرەنتسيا وسىدان 25 جىل بۇرىن قابىلدانعان حقحك ارەكەتتەرى باعدارلاماسىن تۇپكىلىكتى جانە تولىق جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ساياسي ەرىكتىلىك پەن قارجىلىق مىندەتتەمەلەردى شوعىرلاندىرۋدى ماقسات تۇتادى. بۇل مىندەتتەمەلەر وتباسىن جوسپارلاۋ مەن اقپاراتتاندىرۋدا بىردە-ءبىر ادامنىڭ دا كوڭىلىندە قاياۋ بولماعانىن, جۇكتىلىك بارىسىندا, بوساناتىن كەزدە, تۇرمىستاعى الىمجەتتىكتە انالاردىڭ ءولىم-ءجىتىمىن تۇبىرىمەن جويىپ, قوعامداعى قىز-كەلىنشەكتەردى زورلىق-زومبىلىقتان ارىلتىپ, ايەل ادامدار مەن ءجاسوسپىرىم قىزدارعا قاتىستى زياندى ارەكەتتەردى تۇپكىلىكتى تىيۋدى كوزدەيدى.
دەگەنمەن, بۇۇ بەدەلدى ۇيىم بولسا دا, كوزدەگەن ماقساتىنا جەكە-دارا جەتە المايتىنى تاعى بەلگىلى. بۇل جەردە ۇكىمەتتەر وسىناۋ ىسكە ارالاسۋدى قاجەت دەپ تاۋىپ, ىقپال ەتۋى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ, قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ ءۇنى دە از ءرول اتقارمايدى.
ماسەلەن, قازىردىڭ وزىندە قازاقستانداعى «قىز تاعدىرى» سياقتى بىرقاتار جوبالار ارقىلى تاپتالعان ابىرويىنا اراشا سۇراعان, زاڭسىز جۇمىستان بوساتىلعان, قورلانعان قىز-كەلىنشەكتەردىڭ داۋىسى ەستىلىپ ءجۇر. سول سياقتى ءبىزدى تولعاندىرىپ وتىرعان تاقىرىپقا قاتىسى بار قىلمىستىق ىستەرگە باقىلاۋ پايدا بولىپ, تەرگەۋ امالدارى مەن سوت ىسىندە ادىلدىككە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىنا ايەل ادامداردىڭ كوزى جەتە باستادى.
الماتى
