رۋحانيات • 14 قاراشا، 2019

قىز بالاعا قىرىن قارامايىق! ەلىمىزدە 75 400 ۇلبوسىن، ۇلبالا، ۇلدان، ۇلجان، ۇلجالعاس، ۇلمەكەن... بار

829 رەت كورسەتىلدى

ادام ەڭكەيگەن شاعىندا شاراپاتتى ۇلدان تابا ما الدە، قىزدان كورە مە؟ ءبارى نيەتتەن دەسەك تە، كەي جاعدايدا تاتۋلىعى تاۋ­سىلعان شاڭىراقتاردىڭ كۇيرەۋىنە قىز تابا بەرەتىن ايەل «سەبەپكەر» بولىپ جاتاتىنىن ءبىرىنشى رەت قوزعاپ وتىرعانىمىز جوق.

ءبىز بۇعان دەيىن دە «قىز تابا بەرە­تىن ايەل...» اتتى ماقالامىز­دا پەرزەنت كۇتىپ جۇرگەن جان­دار­دىڭ بارلىعى دا الدىمەن دۇنيەگە كەلەتىن ءسابيدىڭ باق-دەنساۋلىعىمەن تۋىلۋىن تىلەسە دە، پەندەشىلىكتىڭ جەڭىپ كەتەتىن كەزدەرى از ەمەستىگى تۋرالى اڭگىمە قوزعاعانبىز. مەديتسينا دامىپ، جاريا دا قۇپيا جانە ادامنىڭ اقىلىنا سىيمايتىن نەبىر عىلى­مي سىناقتار مەن زەرتتەۋلەر جۇر­گىزىلىپ جاتقان زاماندا جارىق دۇنيەنىڭ ەسىگىن اشاتىن شارانانىڭ جىنىسى تەك اكەسىنە بايلانىستى ەكەندىگى تۇپكىلىكتى دايەكتەلگەنىن بايانداعانبىز.

الايدا، وندا نەگە وسى تاقى­رىپقا ورالدىق؟ جىل سايىن قازان ايىندا بۇۇ-نىڭ حالىقتار سانى سالاسىنداعى قورىنىڭ (يۋنفپا) باستاماسىمەن حالىقارالىق قىز بالانى قورعاۋ كۇنى اتاپ وتىلەدى. ويتكەنى جاھاندانعان سايىن بالا ءوسىرىپ وتىرعان بارشامىزدى، ۇلتىمىز ساۋ بولسىن دەيتىن كەز كەلگەن حالىقتى الاڭداتاتىن ماسەلە كوبەيدى. سول كوكەيكەستى ماسەلەلەردىڭ كوش باسىندا قىز بالانىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن دەنساۋلىعى، قوعامداعى ورنى تۇر.

ەگەر سەنسەڭىز، وسى تاقى­رىپ­پەن تىكەلەي اينالىساتىن بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ دابىل قاعۋىنا قاراعاندا، كەز كەلگەن ۇلتتىڭ كەلەشەگى ءدال قازىرگى 10-15 جاس ارالىعىنداعى قىز بالالاردىڭ تاربيەسى مەن دەنساۋلىعىنا بايلانىستى.

سونىمەن بيىل بۇۇ-نىڭ حالىقتار سانى سالاسىنداعى قورى نازارىمىزعا ۇسىنعان «قىز بولسىن» اتتى دەرەكتى ءفيل­مى
بىلاي دەيدى: قازاقستاندا 75 400 «ۇلبو­سىن» ەسىمدى، ياكي سوعان ۇقساس ەسىمدى يەلەنگەن قىز-كەلىنشەك بار. قىسقاسى، ۇل تىلەيتىن ەسىمدەردىڭ ماعىناسى 294 بولىپ تۇرلەنەدى. ياعني، ۇلمەكەن، ۇلجالعاس، ۇل­بيكە، قالا بەردى قىزدىعوي مەن جاڭىلدىڭ 53،6 پايى­زى اۋىلدىق جەرلەردە دۇنيەگە كەلگەن.

ءتۇبىرى «ۇل» سوزىنەن باستالاتىن نەمەسە ماعىناسى ۇقساس اتتار اسى­رە­سە، قازاعى قالىڭ وڭتۇستىك وڭىر­لەردە ءجيى كەزدەسەدى. ال جوعارى­داعى 75 400 «ۇلبوسىننىڭ» ىشىندە 203 ايەل عانا ءوز قىزدارىنا ماعىناسى وزىنە ۇقساس ەسىم سىيلاعان.

دەگەنمەن، «ەرەكشە مىندەت ارقالاي­­تىن» ەسىمدى يەلەنۋ ءۇردىسى سوڭعى 30 جىلدا تومەندەي باستاعان كورى­نە­دى. ماسەلەن، 1990 جىلدان باستاپ 2019 جىلعا دەيىن «ۇلبوسىن» نەمەسە وعان ۇقساس ەسىمدى يەلەنگەن 13 803 جان بولسا، 2010-2019 جىلدار ارالىعىندا 12 264 قىز بالاعا دە­يىن ازايعان.

قىسقاسى، قىز بالانى كەمسىتۋ ماسە­لەسى ول دۇنيەگە كەلمەي جاتىپ-اق باس­تالادى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. باسقاسىن ايتپاعاننىڭ وزىندە، وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ادىلەت پەن اقيقاتتىڭ جولىندا جۇمىس ىستەيمىز دەيتىن الەمدە­گى ءىرى، اتىشۋلى CNN cياقتى اقپا­رات قۇرالدارىنىڭ وزىندە تاپ­سىرمانى بىردەي ورىندايتىن ايەل جۋرناليستەر مەن ەر جۋر­نا­ليستەر­دىڭ، سونداي-اق باتىس پەن شى­عىستا جۇمىس ىستەيتىن تىلشى­لە­ر­ىنىڭ جالاقىسىنداعى ۇلكەن ايىرماشىلىققا قاتىستى جىك شىق­قانىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت.

سونىمەن اڭگىمەنىڭ القيس­سا­سى­نا قايتا ورالايىق. ءجاسوسپىرىم قىزداردىڭ الەۋمەتتىك تىرشىلىگىن، قوعامداعى قادىرىن زەردەلەيتىن «قىز بولسىن» دەرەكتى ءفيلمىنىڭ اۆتور­لارى – فيلممەيكەر كاتە­ري­نا سۋۆوروۆا مەن ءانشى، قوعام بەل­سەندىسى يۋنفپا سپيكەرى اق­مارجان كوشەرباەۆا (Kaliya) «ۇلبوسىن» ەسىمى بەرىلگەن جان­دار­دىڭ تاعدىرىنا ۇڭىلۋگە تىرىسادى. ويتكەنى الميساقتان كەلە جاتقان مۇنداي جاعدايلار قازاقستانعا عانا ءتان ەمەس. ۇل بالانى عانا بالا دەپ، قىزدى ادام قاتارىنا قوسپاۋ تۇسىنىگى ورتالىق ازيا ەلدەرىندە دە، الەمنىڭ باسقا شالعايىندا دا بار.

«ال ءبىزدىڭ فيلم وسى ۋا­قىت­قا دەيىن وسىناۋ سۇراق قويىل­ما­عان «ۇلبوسىنداردىڭ» ءۇنىن ەستۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جانە بۇل جاۋاپتار قانداي بولسا دا، ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى. ويتكەنى بۇل ەسىمدەر بارشامىز، كىندىك ازيا ەلدەرى ءۇشىن ءومىر ەسسەنتسياسى بولىپ تابى­لا­دى»، دەيدى فيلم رەجيسسەرى كاتەرينا سۋۆوروۆا.

ايتقانداي، حالىقارالىق قىز بالالاردىڭ كۇنى 2012 جىلدان بەرى عانا اتاپ ءوتىلىپ ءجۇر. ماقساتى بەلگىلى – ءبۇلدىرشىن ومىرگە ەس كىرىپ، ەتەك جابا باستاعاننان-اق قان­داي قيىندىقتارعا تاپ بولادى، نەندەي كەمسىتۋشىلىكتەرگە ۇرى­نا­دى؟ بۇل كەدەرگىلەردى جەڭۋ مەن قىز بالانىڭ قۇقىعى مەن ارىن ساق­تاۋ­دىڭ جولدارى قانداي؟

بۇل باستاما قازىر قىز بالانىڭ ءوز زامانداستارىمەن تەڭ دارەجەدە ءبىلىم الۋى، جىنىسىنا قاراي ءزابىر، زورلىق-زومبىلىق كورۋى، قىز بولىپ تۋعانى ءۇشىن عانا قورلانباي، ءوزىن ءوزى باعالاۋى سىندى جاعداياتتاردى شە­شۋگە سەپتەسىپ كەلەدى.

ويتكەنى وركەنيەتتىڭ دوڭگەلەگى قانشا جەردەن زىرلاعانىمەن، ءالى دە ءوز قاتارلاستارىمەن بىردەي مەك­تەپ ەسىگىن اتتاي الماي، تاپتاۋ­رىن تۇسىنىكتەر مەن ايەل بالانى وقشاۋ­لاۋ ۇردىسىنەن ارىلا الماي وتىرعان ەلدەر بار. بۇعان قوسا، تومەن ەتەكتى بولىپ تۋىلىپ قانا قويماي، قولار­با مىنگەن، بالداققا سۇيەنگەن مۇگە­دەك قىز-كەلىنشەكتەر مەن وسال توپتاردىڭ وكىلدەرى بار ەكەنىن قاپەردە ۇستايتىن بولساق، جاعداي ءبىز ويلاعاننان دا كۇردەلى بولىپ شىعادى. ال قىم-قۋىت ومىردە قىز بالا دا كاسىپقويلىقتا، ءبىر ىسپەن اۋەس­تەنۋدە، قيىن جاعدايلاردى ەڭسە­رىپ، شەشىم قابىلداۋدا وزىمەن قاتار ەر بالادان ءبىر مىسقال دا كەم ەمەس­تىگىن ۋاقىت دالەلدەگەن.

«بولاشاعىمىزدىڭ كۇن وتكەن سايىن ساندىق جانە اقپاراتتىق تەحنو­لوگيالارعا تاۋەلدىلىگى كۇشە­يىپ بارادى. ەندىگى جەردە وسى ۋا­قىت­قا دەيىنگى «ەركەكتەردىڭ ما­مان­­دىعى» نەمەسە «ايەلدەردىڭ كاسىبى» مەن ء«حوببيى» دەيتىن باسقا دا ءومىر اسپەكتىلەرىنە ءداستۇرلى كوز­قاراس­تارىمىزعا قايتا قارامايتىن بولساق، وندا قىز بالانىڭ زامانىنا لايىق ءبىلىم الۋىنا، تالابى مەن تالانتىن تولىق پايدالانۋعا كەدەرگى جاسايتىن بولامىز. بۇل قوعامنىڭ تولايىم العا جىلجۋىن توقىراتادى»، دەيدى «قازروبوتيكس» قازاقستاندىق ءبىلىم جانە سپورتتىق روبوتتەحنيكالارى فەدەراتسياسى» ربك پرەزيدەنتى ايجان جەكەەۆا.

نە دەسەك تە، ءالى دە تالاي ەلدە ۇل مەن قىزدىڭ قوعامداعى ورنى ءارتۇرلى باعالانادى، سوندىقتان دا ولاردىڭ ومىرلەرىندە دە وزگە­شە­لىك بار. كوپ جاعدايدا قىز بالانى كەلەشەكتە ءۇي شارۋاسىنا بەيىمدەيدى. ال ۇلدار – مۇراگەر، وتباسىنىڭ اسىراۋشىسى ەكەنى ونسىز دا ايان. ەندەشە ەر-ازاماتتىڭ قوعامداعى ابىروي-بەدەلىن ارتتىرا وتىرىپ، قىز بالانىڭ دا قاتارىنان قالماۋىن، وتباسىندا سىي-قۇرمەتكە بولەنىپ، قىم-قۋىت تىرلىكتە قاشاندا قامقورلىقتا بولۋ­ىن يدەولوگيالىق تۇرعىدا نا­سي­­حاتتاۋدىڭ كوكەيكەستىلىگى كۇشىن جويمايدى.

ايتپەسە، جوعارىداعىداي جابايى ۇستانىمدار مەن تاپتاۋرىن تۇسىنىكتەر قىز بالانىڭ كەلەشەگىنە عانا ەمەس، ۇلتتىڭ دا بولاشاعىنا ءسوزسىز كەرى ىقپال ەتەدى. سالدارى بەلگىلى، كەمسىتۋشىلىك كورگەن قو­عام­نىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى كوپ مۇم­كىندىكتەرىنەن ايىرىلىپ، وزى­نە دە، ءومىر سۇرگەن ورتاسىنا دا پاي­دا­سىن تيگىزە الماعاندىقتان، تو­مەنشىكتەي بەرەتىنى بەلگىلى. بۇل دامۋ داڭعىلىنا تۇسكەن زايىرلى قو­عامنىڭ سيپاتى ەمەس.

ماسەلەن، بۇل تۋرالى بۇۇ-نىڭ حالىقتار سانى سالاسىنداعى قورىنىڭ (يۋنفپا) شىعىس  ەۋروپا جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى ايماقتىق ديرەكتورىنىڭ ەرەكشە مارتەبەلى كەڭەسشىسى پەدرو پابلو ۆيللانۋەۆا: «رەپرودۋكتيۆتىك دەن­ساۋلىق پەن رەپرودۋكتيۆتىك قۇ­قىقتاردى ساقتاۋعا دەگەن قول­جە­تىمدىلىك ايەل مەن ەر-ازا­مات­تار­دىڭ تەڭقۇقىلىعىن قور­عاۋ­عا قوسىلاتىن ۇلكەن ۇلەستىڭ ءبىرى. ايەل ءوزىنىڭ وتباسىن جوس­پار­لاعان كەزدە بۇكىل ءومىرىن دە قوسا جوسپارلايدى. ايەلدەردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك قۇقىعىن قورعاۋ مەن ونى العا جىلجىتۋ، وعان قوسا بالا تابۋ جانە قانشا بالالى بولۋعا ءوزى شەشىم قابىلداي الۋ قۇقىقتارى ولاردىڭ قوعامنىڭ دامۋىنا تولىققاندى جانە تەڭ قۇ­قىلى تۇردە ارالاسۋىنىڭ نە­گىز­گى وزەگى. ال رە­پ­رودۋكتيۆتىك دەنساۋلىق پەن ايەل­دەردىڭ قۇقىعىن كەڭەيتۋ ءوزارا تىعىز بايلانىستا عانا ەمەس، ماڭىزدىلىعى اسا كۇردەلى ەكەنى تۋرالى كەلىسىم وسىدان 25 جىل بۇرىن كايردە وتكەن اتاقتى حالىق­تاردىڭ قونىستانۋى مەن دامۋى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىندا قابىلدانعان. «قىز بولسىن» مۇنان دا ءىرى جوباعا اينالىپ، ونىڭ شەڭبەرىندە گەندەرلىك تەڭدىكتى العا جىلجىتىپ، قىز بالانىڭ قۇقىعىن كەڭەيتۋگە بارلىعى دا ۇلەسىن قوسا الاتىن بولادى»، دەيدى.

سونداي-اق بيىل قاراشا ايىندا بۇۇ-نىڭ حالىقتار سانى سالا­سىنداعى قورى كەنيا مەن دانيا ۇكىمەتتەرىمەن بىرلەسىپ، حالىق­تار­دىڭ قونىستانۋى مەن دامۋى حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي، نايروبيدە حالىقارالىق سامميت ۇيىم­داس­تىرادى. جوعارى دەڭگەيدە وتكى­زى­لە­تىن بۇل كونفەرەنتسيا وسىدان 25 جىل بۇرىن قابىلدانعان حقحك ارەكەتتەرى باعدارلاماسىن تۇپكىلىكتى جانە تولىق جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ساياسي ەرىكتىلىك پەن قارجى­لىق مىندەتتەمەلەردى شوعىر­لان­دىرۋدى ماقسات تۇتادى. بۇل مىن­دەت­تەمەلەر وتباسىن جوسپارلاۋ مەن اقپاراتتاندىرۋدا بىردە-ءبىر ادامنىڭ دا كوڭىلىندە قاياۋ بولماعانىن، جۇكتىلىك بارىسىندا، بوساناتىن كەزدە، تۇرمىستاعى الىم­جەتتىكتە انالاردىڭ ءولىم-ءجىتى­مىن تۇبىرىمەن جويىپ، قوعام­دا­عى قىز-كەلىنشەكتەردى زورلىق-زومبىلىقتان ارىلتىپ، ايەل ادامدار مەن ءجاسوسپىرىم قىزدارعا قا­تىس­تى زياندى ارەكەتتەردى تۇپ­كى­لىك­تى تىيۋدى كوزدەيدى.

دەگەنمەن، بۇۇ بەدەلدى ۇيىم بولسا دا، كوزدەگەن ماقساتىنا جەكە-دارا جەتە المايتىنى تاعى بەلگىلى. بۇل جەردە ۇكىمەتتەر وسىناۋ ىسكە ارالاسۋدى قاجەت دەپ تاۋىپ، ىقپال ەتۋى، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ، قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ ءۇنى دە از ءرول اتقارمايدى.

ماسەلەن، قازىردىڭ وزىندە قازاق­س­تانداعى «قىز تاعدىرى» سياقتى بىرقاتار جوبالار ارقىلى تاپ­تال­عان ابىرويىنا اراشا سۇراعان، زاڭسىز جۇمىستان بوساتىلعان، قورلانعان قىز-كەلىنشەكتەردىڭ داۋىسى ەستىلىپ ءجۇر. سول سياقتى ءبىزدى تولعاندىرىپ وتىرعان تاقىرىپقا قاتىسى بار قىلمىستىق ىستەرگە با­قىلاۋ پايدا بولىپ، تەرگەۋ امال­دارى مەن سوت ىسىندە ادىلدىككە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىنا ايەل ادام­دار­دىڭ كوزى جەتە باستادى.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار