بۇل رەتتە اتالعان باعدارلامانىڭ باستى ماقساتى وڭىرلەر ەكونوميكاسىن دامىتۋعا جاڭا سەرپىن بەرۋ جانە ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن ءجون. مۇنداي اۋقىمى كەڭ ءىستى بىرىڭعاي بيۋدجەتتىك قاراجاتتار ەسەبىنەن شەشۋ ەش مۇمكىن ەمەستىگى بەسەنەدەن بەلگىلى. بۇل باعىتتا وڭىرلەرگە ينۆەستيتسيالىق قاراجات كوزدەرىن تارتۋدىڭ بارلىق جولدارىن قاراستىرۋ ءبىرىنشى كەزەككە قويىلعان-دى. وسى ورايدا اقتوبە وبلىسىندا اجەپتاۋىر ءىس تىندىرىلعانىن ايتپاي كەتۋ شىندىققا قيانات. ياعني 2016 جىلدان باستاپ ءوڭىر ەكونوميكاسىن دامىتۋعا 1,3 تريلليون تەنگە ينۆەستيتسيا تارتىلعانى الدىڭعى پىكىرىمىزدىڭ ايعاعى. قازىرگى قولدا بار دەرەكتەر تارتىلعان ينۆەستيتسيالاردىڭ 85 پايىزدان استامى – ينۆەستورلاردىڭ مەنشىكتى قاراجاتى ەكەنىن كورسەتەدى. وسى ارالىقتا بيۋدجەتتە نەبارى 15 پايىز عانا ينۆەستيتسيا تارتىلعانى ىلكىمدىلىكتىڭ ءبىر كورىنىسى بولماق. قۋىرداقتىڭ كوكەسى تۇيە سويعاندا كورىنسە, ينۆەستيتسيانىڭ كوكەسى شەتەلدىك بولعان جاعدايدا سالماعى مەن باعاسى ارتا تۇسپەك.
بۇل باعىتتا ايماقتا تارتىلعان ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمىنىڭ 30 پايىزدان استامى شەتەلدىك ەكەنى دە تومەن كورسەتكىش ەمەس. دەگەنمەن مۇنى مۇمكىندىك شەگى دەۋ دە قيىن-اق. قازىرگى كەزدە وبلىستا وسى ۇلەستى ودان ءارى كوتەرۋ مەن جالعاستىرۋ جونىندە كەشەندى شارالار كوزدەلگەن. بۇعان اقتوبە ايماعىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتى مەن ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى نەگىز قالاي الادى. ينۆەستيتسيا كولەمىن ودان ءارى ءوسىرۋ جونىندەگى جاڭادان جاساقتالعان ايماقتىق جوباعا سايكەس جىل اياعىنا دەيىن قوسىمشا 800 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيتسيا تارتىلماق.
بۇگىنگى كۇنى ايماقتىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ودان ءارى تەرەڭدەتۋ جونىندەگى ماسەلەلەر جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جەتەكشىلەرىنىڭ ۇدايى نازارىندا. ارينە ورايىن تابا باستاعان ءىس ءبىر ساتتە القىنىپ, دەمىگىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. بەينەلەپ ايتقاندا بۇگىنگى كۇنى الەمدە ينۆەستيتسيالار ءۇشىن تىنىمسىز كۇرەس ءجۇرىپ جاتىر دەسە دە بولادى. وسى كۇرەستە جىعىلىپ قالماۋ ءۇشىن وڭىردە ينۆەستيتسيالىق باستامالاردى قولداۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرى مەن جولدارى بەلگىلەندى.
سونىڭ ىشىندە اقتوبەدە 2013 جىلدان بەرى تۇراقتى تۇردە وتكىزىلە باستاعان حالىقارالىق ينۆەستيتسيالىق فورۋمداردىڭ تيگىزگەن شاپاعاتى از ەمەس. سونىڭ ناتيجەسىندە حروم وكسيدىن وندىرەتىن تسەحتان جەل ەلەكتر ستانساسىنا دەيىنگى وتىزعا جۋىق جوباعا قول قويىلىپ جۇزەگە اسا باستادى. بۇل ورايدا سوڭعى اتالعان ينۆەستيتسيالىق-يننوۆاتسيالىق جوبانىڭ جالپى قۇنى 100 ميلليون اقش دولللارى تۇراتىنىن ەسكەرسەك, وعان تارتىلعان ينۆەستيتسيالىق قاراجاتتىڭ قۇنى تىم قوماقتى ەكەنىن بىردەن تۇيسىنەمىز. وسى ارقىلى ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا 423 ميلليارد تەنگە كولەمىندە ينۆەستيتسيالىق قاراجات قوسىلدى. سونىمەن بىرگە 3000-عا جۋىق ادام جاڭا جۇمىس ورىندارىمەن قامتىلدى.
يننوۆاتسيا وزدىگىنەن شاۋىپ, جۇگىرىپ كەلىپ الاقانعا تۇسە قويمايدى. قىردان قاشقان قىزىل تۇلكىدەي دەرسىڭ ونى. مۇنى قالاي تارتىپ يگەرۋگە بولادى. بۇل ءۇشىن كاسىپورىنداردىڭ ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىگىن كوتەرە ءبىلۋدىڭ ماڭىزى جوعارى. وتكەن جىلى وڭىردە بۇل ءۇشىن تاۋ-كەن مەن مەتاللۋرگيا ونەركاسىبىنىڭ بىرقاتار كاسىپورىندارىن تسيفرلاندىرۋ جۇرگىزىلىپ, بۇل ءىس بيىل تاعى دا ءوز جالعاسىن تاپتى. ايتسە دە اتالعان ماسەلەدە بارلىق كۇش پەن مۇمكىندىك اقتوبەلىك ينۆەستورلاردىڭ قولىندا تۇرماعانىن دا اشىق ايتقانىمىز ءجون.
مىسالى ەلىمىزدە ينۆەستورلاردى كەدەندىك سالىقتاردان بوساتۋ جونىندەگى جوبا كەشەۋىلدەمەسە ءبىر ىزگە تۇسكەن ءۇردىس ودان ءارى شيراي تۇسپەك. وسىنداي ءتۇيىندى جوبا قۇنىنىن وتىز پايىزىنا دەيىن مەملەكەتتىك گرانت بەرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ايتۋعا دا بولادى. وسى قاتاردا شيكىزات پەن ماتەريالداردى سىرتتان اكەلگەن ينۆەستورلاردى بەس جىلعا دەيىن قوسىمشا قۇن جانە جەر مەن م ۇلىك سالىقتارىنان بوساتۋ جونىندەگى شارالار ءوز كەەگىن كۇتىپ تۇر.
ەلىمىزدە ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا ۇلكەن سەپتىگى تيەتىن مۇنداي كەشەندى ءىس-شارالار تولىق شەشىمىن تاپقان كەزدە اقتوبەلىك ينۆەستورلاردىڭ ارقاسى دا كەڭي تۇسپەك. بۇل جونىندە گازەت تىلشىسىنە ءوز وي-پىكىرىن اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى وڭداسىن ورازالين بىلايشا جەتكىزدى.
- وڭىردە «كەدەرگىسىز بيزنەس» جوباسى جۇزەگە اسىرىلا باستادى. ونىڭ تەز العا جىلجۋى ءۇشىن ينۆەستورلارعا ارنالعان فرونت-وفيس اشىلدى. مۇنىڭ ءبارى وبلىستا قولايلى ينۆەستيتسيالىق كليماتتى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. اتالعان ءىستىڭ العاشقى ناتيجەلەرى دە اتاپ ايتۋعا تۇرارلىقتاي. ماسەلەن ءبىز سوڭعى ۋاقىتتا تۇركيا, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, گەرمانيا جانە نيدەرلاندى سەكىلدى ەكونوميكاسى جاقسى دامىعان كوپتەگەن ەلدەردىڭ كاپيتالدارىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىرمىز. قازىرگى كەزدە وڭىردە اتالعان مەملەكەتتەردىڭ 900-دەن استام كومپانيالارى جۇمىس جۇرگىزۋدە.
ءوڭىر باسشىسىنىڭ تۇجىرىمى قۇرعاق سوزگە قۇرىلماعانىنىڭ باستى ءبىر دالەلى بۇگىنگى كۇنى ينۆەستيتسيالاردى پايدالانۋ ارقىلى وبلىس شيكىزاتتىق تاۋەلدىلىكتەن ارىلىپ, كەرىسىنشە وڭدەۋ ونەركاسىبى بۋىندارىن دامىتۋ بويىنشا وڭىرلەر اراسىندا الدىڭعى ورىنعا كوتەرىلگەنى. بۇعان وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ ۇلەسى 10,8 پايىزدان 13,7 پايىزعا دەيىن وسكەنى. سونداي-اق ەڭبەك ونىمدىلىگى 43 پايىزعا ارتقانى ايقىن ايعاق. ارينە بۇعان قاراپ اقتوبە وبلىسىندا ەكونوميكانى كوتەرۋگە شەتەلدىك قاراجاتتاردى تارتۋ مەن ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جۇمىستارى تولىق شەشىمىن تاپتى دەپ ايتا الماس ەدىك.
كەرىسىنشە بۇل ىستە الداعى كەزدە ءوز شەشىمىن تابۋعا ءتيىستى ماسەلەلەر دە جەتكىلىكتى. بۇل رەتتە ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ودان ءارى ءوسىرۋ, وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتۋ اۋقىمىن ارتتىرۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ جانە سالىقتىق بازانى ودان ءارى كەڭەيتۋ سەكىلدى جاۋاپتى دا كۇردەلى مىندەتتەر تۇر. وسىعان بايلانىستى وڭىردەگى سالالىق باسقارمالار مەن «قازاق ينۆەست» ۇق وكىلدىگى جانە «اقتوبە» اكك اق ەكونوميكانىڭ ءارتۇرلى سەكتورلارىندا ينۆەستيتسيالار تارتۋ ءىسىنىڭ سان ءتۇرلى تاسىلدەرىن قاراستىرا بىلگەندەرى ءجون. ال ازىرگە بۇل ىستە ولاردىڭ تاراپىنان ايتا قالارلىقتاي قارقىندى ءىس-قيمىل بايقالا بەرمەيتىنىن دە جاسىرىپ قالۋدىڭ ءجونى جوق.
راس, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ساراپتامالىق قورىتىندىسى بويىنشا اقتوبە وبلىسى بيزنەس جۇرگىزۋ جەڭىلدىگى بويىنشا ەل وڭىرلەرى اراسىندا الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىندە, ياعني ءۇشىنشى ورىندا تۇر ەكەن. ءۇشىنشىنىڭ اتى ءۇشىنشى. وسى ورايدا اقتوبەلىك ينۆەستورلار بۇدان دا بيىك بەلەستەرگە كوتەرىلۋى ءۇشىن ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا وتىرىپ قيمىلداي السا, الداعى كەزدە ء بىر تريلليون بەس ءجۇز ميلليارد تەنگەدەن اسىپ تۇسەتىن اسا قوماقتى مولشەردە ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىندەگى وي-ماقساتتارىنا جەتە الارى انىق.
اقتوبە
