ء«بىز ەلباسى اتاپ كورسەتكەن 20 قادامدى ىسكە اسىرا الدىق پا؟ بۇعان قانشالىقتى اتسالىسىپ ءجۇرمىز؟ قوعامنىڭ دامۋى ءۇشىن قانداي ماڭىزدى ىستەر اتقارىلۋى ءتيىس؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەۋ بيلىك ءۇشىن عانا ەمەس, ءاربىر قازاقستاندىق ءۇشىن ماڭىزدى مىندەت.
ارينە, وتكەن كەزەڭ ىشىندە ۇكىمەت تە, اكىمدىكتەر دە ەلباسىنىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس كوپتەگەن جۇمىستار اتقاردى. Nur Otan پارتياسىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا دا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ەڭ نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەندى. پارتيانىڭ كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان كەشەندى باعدارلاماسىندا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ, جۇمىسسىزدار قاتارىن ازايتۋ, باقۋاتتى تۇرعىنداردىڭ قاتارىن مولايتۋ شارالارى كورىنىس تاپتى. بۇگىنگى كۇنى Nur Otan پارتياسىنىڭ ورتالىق جانە وڭىرلىك قابىلداۋ بولمەلەرىنە وتىنىشپەن كەلەتىن ازاماتتاردىڭ باسىم بولىگى وزدەرىنىڭ مۇقتاج ماسەلەلەرىن ايتىپ, جۇمىسقا ورنالاسۋىنا كومەكتەسۋدى سۇرايدى. پارتيا بۇل ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىمىن تابۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىر.
ستاتيستيكاعا سۇيەنەر بولساق, تاۋەلسىزدىك جىلدارى 2 ميلليوننان استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان ەكەن. تەك قانا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ەكى بەسجىلدىعىندا مىڭنان استام ءوندىرىس ورنى ىسكە قوسىلىپ, قازىرگى تاڭدا ولاردا 300 مىڭنان استام جۇمىسشى ەڭبەك ەتۋدە. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك وركەندەپ كەلەدى. بۇل جەردە مەملەكەتتىڭ شاعىن بيزنەسكە قولداۋ كورسەتكەنى جانە ازاماتتارىمىزدىڭ وسى سالانى مەڭگەرۋدە بەلسەندىلىك پەن ىسكەرلىك تانىتقانى وڭ ناتيجە بەرىپ وتىر. بۇگىندە ءوزىنىڭ قالاعان كاسىبىن اشىپ, تابىسقا جەتىپ, حالىققا دا, مەملەكەتكە دە پايداسىن تيگىزىپ جاتقان ازاماتتار قاتارىنىڭ كوبەيىپ وتىرعانى – قۋانارلىق جايت. ايتسە دە بۇل سالا ءالى دە بولسا ەكونوميكامىزدىڭ نەگىزگى كۇشىنە اينالا قويعان جوق. ءبىز ەل داۋلەتىنىڭ نەگىزگى ۇلەسى شاعىن بيزنەسكە تيەسىلى بولعان كەزدە عانا دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا كىرەمىز. مىسالى, جاپونيادا ەل ەكونوميكاسىنىڭ 90 پايىزىنان استامى بيزنەستىڭ قولىندا.
اتا-بابامىز ەڭبەكتىڭ ماڭىزىن جەتە سەزىنىپ, ومىردەن الىنعان تالاي ماقال-ماتەلدەردى ۇرپاق تاربيەسىنە ارقاۋ ەتكەن. ولاردى بالالارى مەن نەمەرەلەرىنىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزىپ وتىرعان. حالقىمىزدا «ەڭبەك – ادامنىڭ ەكىنشى اناسى», «ەڭبەك – ەرلىككە جەتكىزەدى, ەرلىك – ەلدىككە جەتكىزەدى», «ەڭبەگى ازدىڭ – ونبەگى از, ەڭبەگى كوپتىڭ – ونبەگى كوپ» دەگەن دانا سوزدەر بار. «ەڭبەككەر ۇيقىدان شيراپ تۇرادى, ەرىنشەك ۇيقىدان قيراپ تۇرادى» دەگەن كەرەمەت ماقال دا بار. شىنىندا دا, ەرىنشەك ادامنىڭ ۇيقىسى قانباي, ۇنەمى شارشاپ تۇراتىنى جانە وزىنەن باسقاعا وكپەلەپ جۇرەتىنى بەلگىلى.
قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباي ۇلى:
«وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار
اقىلىڭ مەن قايراتىڭ ەكى جاقتاپ...» – دەگەن. بۇگىنگى زامانعا سايكەستەندىرىپ ايتار بولساق, بۇل جەردە اقىن ءوزىڭنىڭ كۇش-قايراتىڭ, ەرەن ەڭبەگىڭ جانە اقىلىڭ مەن ءبىلىمىڭ قيىندىقتىڭ قىسپاعىنان الىپ شىعاتىن بىردەن-ءبىر جول ەكەنىن نۇسقاپ تۇر.
قازىر ناعىز ەڭبەك ەتەتىن زامان كەلدى. بۇگىنگى تاڭدا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسقان ادامنىڭ باعى جانىپ تۇر. مال باعىپ, ەگىن ەككەن جاننىڭ ادال ەڭبەگى ءوزىن دە, ەلىن دە اسىرايدى.
بۇگىندە ءار وتباسىندا, بالاباقشا مەن مەكتەپتەن باستاپ بالانى ەڭبەككە باۋلۋ, ەڭبەك ەتۋ ارقىلى تابىسقا جەتۋگە بولاتىنىن ناسيحاتتاۋ جاعى كەمشىن سوعىپ جاتقان سياقتى. ايتالىق, بيىل 1-سىنىپقا بارعان بالدىرعاندار 2030 جىلى مەكتەپ بىتىرەدى. حالىقارالىق عىلىمي ورتالىق عالىمدارىنىڭ, شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ بولجامى بويىنشا, 2030 جىلى قازىرگى 57 ماماندىق جويىلىپ كەتەدى ەكەن. سونىڭ ىشىندە بۋحگالتەر, قابىلداۋ بولمەسىندەگى حاتشىلار, كەيبىر كولىك جۇرگىزۋشىلەرى بار. بۇعان بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە كوزىمىز جەتىپ وتىر. قازىر ۇشقىشسىز ۇشاتىن ۇشاقتار پايدا بولىپ, عارىشقا عارىشكەر باسقارمايتىن زىمىراندار جىبەرىلىپ جاتىر. ۇشقىشسىز ۇشاقتار قازىردىڭ وزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا پايدالانىلىپ ءجۇر.
جاڭا تەحنولوگيا زامانى كوز الدىمىزدا قارىشتاپ دامىپ كەلەدى. ەلباسى 2018 جىلعى 10 قاڭتارداعى ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋىندا ءبىز سونداي عالامات وزگەرىستەرگە دايىن بولۋىمىز كەرەك دەگەن ەدى. ءبىز سوعان ءازىرمىز بە؟ سول سەكىلدى 2030 جىلدارى 186 جاڭا ماماندىق ءتۇرى پايدا بولادى ەكەن. ولاردىڭ اتىنىڭ ءوزى ادامدى ويلانۋعا ءماجبۇر ەتەدى. 3D-جوبالاۋشى, IT-دارىگەر, كيبەرتەحنيك, ينجينەر-كوسموجولشى, ديريجابەل جوبالاۋشى, سيتيفەرمەر سياقتى بولىپ, كۇردەلەنىپ جالعاسا بەرەدى. بۇعان ءبىزدىڭ بالالارىمىز مەكتەپ قابىرعاسىندا دايىندالا ما؟ جاس ۇرپاقتى ايتىلعان سالالارعا باعىتتاپ, دايارلايتىن مۇعالىمدەر جەتكىلىكتى مە؟ جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاڭا ماماندىقتارعا باۋليتىن فاكۋلتەتتەر اشىلدى ما, بىلىكتى وقىتۋشىلار بار ما؟ وسى ماسەلەلەر ءالى دە بولسا وزەكتى كۇيدە قالىپ وتىر. ون جىل دەگەن كوزدى اشىپ-جۇمعانشا وتە شىعادى. سوندىقتان دا جوعارىدا ايتىلعانداردى نازاردا ۇستاۋ كەرەك.
ەلباسىنىڭ ساياساتىن ساباقتاستىرا جالعاستىرىپ وتىرعان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل ماسەلەگە ۇدايى كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. بيىلعى جىلى مامىر ايىندا ەڭبەكپەن قامتۋ جونىندە ارنايى وتىرىس وتكىزگەن ول, پرەزيدەنتتى ۇلىقتاۋ راسىمىندە دە وسى ماسەلەگە جەكە توقتالدى. جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن تۇلەكتەردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ماسەلەسىن قوزعادى.
قازىرگى تاڭدا جىل سايىن مىڭداعان ستۋدەنت وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, قولىنا ديپلوم الىپ شىعادى. الايدا, ولار ورنالاساتىن جۇمىس ورنى جوق.
بىزدەگى باستى كەمشىلىك – وقۋ ورىندارى مەن جۇمىس بەرۋشىلەر اراسىندا بايلانىستىڭ جوقتىعى. ءوندىرىس ورنى وزىمەن-ءوزى, ال اتاعى دارداي ۋنيۆەرسيتەتتەر ساپا ەمەس, سان قۋىپ, جىل سايىن مىڭداعان تۇلەككە ديپلوم ۇستاتقانىنا ءماز. ولار جۇمىسقا ورنالاسا الا ما, جوق پا, ونداي ماماندىقتارعا سۇرانىس بار ما, جوق پا, بۇعان باس قاتىرىپ جاتقان ەشكىم جوق. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ مۇنى دا ەرەكشە نازارعا الىپ, ءتيىستى ورگاندارعا وسى ولقىلىقتى جويۋ جونىندە ناقتى تاپسىرمالار بەردى. وقۋ ورىندارىن ىقشامداپ, ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ, دايارلاناتىن مامانداردىڭ نارىقتا قانشالىقتى كەرەك ەكەنىن ايقىنداۋ, اسىرەسە ديپلومداردى وڭدى-سولدى ۇلەستىرىپ جاتقان جانە جاستارعا ەشقانداي ءبىلىم بەرمەيتىن وقۋ ورىندارىن قىسقارتۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
بۇگىنگى كۇنى وقۋ بىتىرەتىن تۇلەكتەردىڭ بولاشاق جۇمىس ورنى كۇنى بۇرىن بەلگىلى بولسا, ءتىپتى ستۋدەنت وقۋ بارىسىندا سول جەردە تاعلىمدامادان وتسە, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
دامىعان ەلدەردە بالا 7, 8-سىنىپتان كەيىن ءوزى تاڭداعان ماماندىعىن تەرەڭ مەڭگەرۋگە كىرىسەدى. بولاشاق جۇمىسىنا قاجەتتى سالا بويىنشا پاندەردى عانا وقيدى. مىسالى, گەرمانيادا مەكتەپتەر ءۇش دەڭگەيلى. باستاۋىش سىنىپتاردان كەيىن بالا اتا-اناسىمەن بىرگە قانداي ماماندىق يەسى بولاتىنىن ءوزى تاڭدايدى. ايتالىق, پويىز جانە اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىسى, ەلەكتريك, اسپاز, شاشتاراز, ەلەكتروندىق جابدىقتاردى, تەحنيكانى جوندەيتىن مامان بولامىن دەسە, سول سالاعا قاتىستى ءبىلىم الادى. ال جوعارى ءبىلىم الىپ, ينجەنەر, دارىگەر, وقىتۋشى بولعىسى كەلسە, سوعان بەيىمدەلگەن مەكتەپتە وقيدى. ەگەر عىلىممەن اينالىسۋدى قالاسا, گيمنازياعا بارىپ, ءوزى قالاعان سالانى تەرەڭ زەرتتەۋگە مۇمكىندىك الادى. ءسويتىپ مەكتەپ بىتىرگەن كەزدە ءوز ماماندىعىن ءبىرشاما ءبىلىپ شىعادى. ءارى قاراي ءبىلىمىن جەتىلدىرەمىن دەسە, وعان دا جول اشىق. بىراق مەكتەپ قابىرعاسىندا بالالاردىڭ بارىنە ۇبت تاپسىرىپ, جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ كەرەك دەپ جاتقان ساياسات جوق.
كورشىلەس جاتقان وزبەكستاننىڭ وزىندە 9-سىنىپتان كەيىن ءار وقۋشى ءوزىنىڭ قانداي ماماندىققا باراتىنىن بەلگىلەپ الادى. سودان سوڭ ءوزى تاڭداعان سالا بويىنشا ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە كۇش-جىگەرىن سالادى. ونىڭ ناتيجەسى دە بار. ەرتەڭگى كۇنى ءوز كاسىبىنىڭ بىلىكتى مامانى بولىپ شىعادى.
ادامنىڭ قابىلەتى ءارتۇرلى. ءبىرى ماتەماتيكا جاعىنا, ەسەپتەر شىعارۋعا جۇيرىك بولسا, ەندى ءبىرى ادەبيەت پەن تاريحتى جەتىك بىلەدى. ءتىپتى جاقسى وقيتىن وقۋشىنىڭ ءوزى قينالىپ وقيتىن پاندەر كەزدەسەدى. بىراق بىزدە سوعان قاراماستان, وقۋ ۇلگەرىمى تومەنى دە, ورتاشاسى دا, ۇزدىگى دە ون ءبىر سىنىپتى تۇگەل وقىپ شىعادى. ونىڭ بالالاردىڭ سانا-سەزىمىنە, ويلاۋ قابىلەتىنە اۋىر سوعاتىن كەزدەرى دە بولادى.
الدىمىزدا تسيفرلاندىرۋ زامانى, روبوتتەحنيكاسىن دامىتۋ كەزەڭى كەلە جاتىر. قازىرگى ەڭبەك – وقۋ, ىزدەنۋ, ناقتى جوبالار بويىنشا جۇمىس ىستەۋ. سوندىقتان جاستاردى سالا-سالا بويىنشا الدىن الا باعىتتاۋدىڭ, ەڭبەككە بەيىمدەۋدىڭ ماڭىزى وتە زور.
وسى ورايدا بالانى ەرتە باستان ەڭبەككە ارالاستىرۋ ءجون سەكىلدى. بىراق قازىر ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە تىيىم سالىنعان. بۇل جاس بۋىننىڭ الاڭسىز ءبىلىم الۋىنا, دەنساۋلىعى جاقسى بولۋىنا وتە قاجەت تە شىعار. ايتسە دە ەڭبەك ەتىپ, شىنىقپاعان بالالار بويكۇيەز, جالقاۋ بولىپ كەتپەي مە؟ ولاردىڭ بويىندا ماسىلدىق پيعىل قالىپتاسسا, قالاي بولادى؟ وسى جاعى ءبارىمىزدى دە الاڭداتادى.
مەكتەپتەگى مۇعالىمدەر دە وقۋشىلاردى ەڭبەك ەتۋگە باۋلىعانى ءجون. وسى جەردە بالا كۇنىمدە بولعان قىزىق جايت ويىما ورالىپ وتىر. ءبىرىنشى سىنىپقا بارعانىمدا مۇعالىمنىڭ ايتقانى ءالى ەسىمدە. ول ء«بىرىنشى كەزەكتە ساباقتارىڭدى جاقسى وقىڭدار. ۇيگە بارعان سوڭ, بەرگەن تاپسىرمالاردى ورىنداڭدار. ەكىنشىدەن, اتا-انالارىڭا كومەكتەسىڭدەر», – دەگەن ەدى. وسىنى ۇعىپ العان مەن ۇيگە كەلە سالىپ, مەكتەپكە كيىپ بارعان تازا كيىمىمدى شەشپەستەن, سىپىرعىشتى قولىما الىپ, شاڭىن بۇرقىراتىپ ءوز ءۇيىمىزدىڭ اۋلاسىن سىپىرىپ جۇرگەنىمدە, انام كەلىپ: «نە ىستەپ جاتىرسىڭ؟» – دەدى. مەن: «مۇعالىم سىزگە كومەكتەس دەپ ەدى. سوسىن اۋلانى سىپىرىپ جاتىرمىن», – دەدىم. سوندا انام باسىمنان سيپاپ تۇرىپ: «جوق, سەن ودان باستاما, اۋەلى كيىمىڭدى اۋىستىرىپ, ساباعىڭدى وقىپ ال. سودان كەيىن اۋلانى نە قورا-قوپسىنى تازالاۋعا بارارسىڭ, تاۋىقتارعا جەم سالىپ, مالعا قارايسىڭ», – دەدى. سول كەزدە اتا-انامىز ۇيدەگى 7-8 بالاعا ءۇي شارۋاسىنداعى جۇمىستاردى رەت-رەتىمەن ءبولىپ بەرۋشى ەدى.
رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, بۇرىن وقۋشىلار 5-سىنىپتان كەيىن قىزىلشا, الما, ءجۇزىم جيناۋ, جۋا, ماقتا تەرۋ سياقتى اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىسىنا جىبەرىلەتىن. سوندا جاسوسپىرىمدەر العاش رەت «ەڭبەكتىڭ» ءدامىن تاتىپ, تابىستىڭ وڭاي جولمەن كەلمەيتىنىن تۇسىنەتىن. از دا بولسا جالاقى تاۋىپ, وزىنە كيىم-كەشەك جانە وقۋىنا قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار, كىتاپتار ساتىپ الاتىن. بالادا «مەن مۇنى ماڭداي تەرىممەن تاپتىم» دەگەن وي پايدا بولادى. كىم بولسا دا, ءوزىنىڭ وسىنداي تابىس تاۋىپ, پايدالى جۇمىس ىستەگەنىنە قاناعاتتانادى. جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكەن كەزدە دە ستۋدەنتتىك جاساقتار قۇرىلىپ, جازعى دەمالىستا اۋىلدارعا بارىپ, كىرپىش قۇيىپ, ۇيلەر مەن مال قورالارىن سالىپ, ءارى قارجى تاۋىپ, ءارى شارۋاشىلىقتارعا قولعابىسىن تيگىزىپ قايتاتىن ەدى. بۇگىنگى تاڭدا, كەيبىر مەكتەپتەردە ەڭبەك ساباعىنىڭ ءوزى قالاي بولسا سولاي وتكىزىلىپ, بالالاردى ەڭبەككە بەيىمدەۋگە ايتارلىقتاي اسەر ەتىپ وتىرعان جوق.
قازىرگى نارىق زامانىندا بۇل جۇمىستى ءدال بۇرىنعىداي ۇيىمداستىرۋ مۇمكىن ەمەس شىعار. بىراق ونىڭ وڭتايلى جولدارىن قاراستىرسا, تيىمدىلىگى وتە جوعارى بولماق. سوڭعى جىلدارى «جاسىل ەل» دەگەن ستۋدەنتتەر جاساعى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ەستىپ ءجۇرمىز. بىراق ول بۇكىل جاستاردى تولىق قامتىمايدى. ەگەر قازىر دە ستۋدەنتتەر جازعى دەمالىستا ۇيىمداسقان تۇردە ەڭبەك ەتسە, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارا تۇسەر ەدى. دۇنيە جۇزىندە ەكونوميكاسى ەڭ دامىعان العاشقى ۇشتىككە كىرەتىن جاپونيادا باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنان باستاپ, بۇكىل مەكتەپ بالالارى وزدەرى وقيتىن سىنىپتارىن وزدەرى جۋىپ-جيناپ, تازا ۇستايدى ەكەن. ولاردى ەڭبەكقور ەتىپ تاربيەلەۋ بۇل ەلدىڭ وقۋ ورىندارىنىڭ باستى تاقىرىبى بولىپ تابىلادى.
اباي اتامىز «سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە, كەتىگىن تاپ تا بار قالان» دەگەن. سول سياقتى ءار ادام ءوزىنىڭ قالاعان ماماندىعىن تابا بىلسە, ەڭبەگى جانادى, سول جولدا باقىتقا, قۇرمەتكە بولەنەدى, ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن جەيدى. مىسالى, قالادا جاقسى اۆتوكولىك جوندەيتىن شەبەر, ءۇي تەحنيكاسىن جوندەيتىن مىقتى مامان, ون ساۋساعىنان ونەر توگىلگەن تىگىنشى, كىسى كەلبەتىنە ءسان بەرەتىن شاشتاراز بولسا, جۇرتتىڭ ءبارى سوعان بارماي ما, مۇنداي ماماننىڭ تابىسى دا زور بولماي ما...
ەڭبەكتىڭ جەمىسى دەمەكشى, كەزەكتى ءبىر ءىسساپار كەزىندە بىرنەشە دەپۋتات جامبىل وبلىسىنىڭ جۋالى اۋدانىنا بارىپ, حالىقپەن كەزدەستىك. سوندا جاستارعا بارلىق ەڭبەكتىڭ ءوز جەمىسى بولاتىنىن ايتقان ءبىر ارداگەر اقساقال ءوز وتباسىندا بولعان جاعدايدى بايانداپ بەرگەن ەدى. ول كىسىنىڭ اكەسى ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسىپ, تەپسە تەمىر ۇزەتىن 25 جاسىندا ءبىر قولىنان ايىرىلىپ, مۇگەدەك بولىپ ورالادى. بىراق جاس جىگىت مۇگەدەكپىن دەپ اكە-شەشەسىنە ماسىل بولماي, ءبىر قولىنا شالعى الىپ, ەكىنشى قولىنىڭ ورنىنا موينىنا قايىس ءىلىپ, ءشوپ شاۋىپ, مال اسىراپ, ۇيلەنىپ, التى بالالى بولىپ, ولاردىڭ ءبارىنىڭ جوعارى ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك جاساعان. سوندىقتان قانداي كاسىپتىڭ دە ءوز ءناسىبى بار, جۇمىستىڭ جامانى بولمايدى.
ەلىمىز جەر كولەمى جونىنەن الەمدەگى العاشقى توعىزدىققا كىرەدى. قازىر جەر بەتىندە حالىق سانى كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ بارادى. ءار ادامعا, ءار مەملەكەتكە ازىق-تۇلىك قاجەت. 7 ميللياردتان استام حالىقتى تاماقپەن قامتۋ قاشاندا وزەكتى تاقىرىپ. سوندىقتان دا بۇل ماسەلە 10, 20, ءتىپتى 50 جىلدان كەيىن دە الەم ەلدەرىنىڭ باس اۋىرتاتىن باستى ماسەلەسى بولىپ قالا بەرمەك. وسى ورايدا قازاقستانعا ۇلكەن مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. ساراپشىلار مەن عالىمداردىڭ بولجامى بويىنشا ەلىمىز 100 ميلليوننان استام ادامدى ازىقپەن قامتاماسىز ەتە الادى ەكەن. بۇل ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا, اۋىلدىق جەرلەردى كوركەيتۋگە جاڭا كوزقاراسپەن قاراپ, جاڭعىرتۋ رەفورمالارىن قارقىندى تۇردە جالعاستىرۋ كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن, ءداندى داقىلداردى وڭدەپ, دايىن ءونىم رەتىندە ەكسپورتقا شىعاراتىن, الەمدىك ساۋدا-ساتتىقتا باسەكەگە تۇسە الاتىن ءوندىرىس ورىندارىن اشۋ كەرەك. وسكەلەڭ ۇرپاق وزىق ءوندىرىستى جۇرگىزەتىن, جاڭا تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن بىلىكتى مامان بولۋعا ءتيىس. اۋىل جانە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن زاماناۋي تەحنولوگيا نەگىزىندە قايتا وڭدەۋىمىز قاجەت. ونىڭ ۇستىنە قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ەڭ تازا ونىمدەر شىعارۋعا قۇنارلى جەرى دە بار, ۇنەمدەپ پايدالاناتىن بولساق, سۋى دا جەتكىلىكتى.
تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامداردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى. ءبىزدىڭ ەلدە مۇگەدەك جانداردى جۇمىسقا تارتۋ تولىق شەشىمىن تاۋىپ جاتىر دەپ ايتا المايمىز. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىن. وسىدان 3-4 جىل بۇرىن ىسساپارمەن ارمەنياعا بارعان ەدىم. سوندا كورگەنىم ول جەردە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامداردىڭ كوبىن وتىرىپ ىستەيتىن جۇمىستارعا ورنالاستىرادى ەكەن. تەك قانا توتەنشە جاعدايلار ورتالىعىنىڭ ديسپەتچەرلىگىندە 30 شاقتى ادام جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ ءبارى ءتيىستى دايارلىقتان وتكەن, بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرگەندەرى دە بار. امەريكادا «911» دەگەن جەدەل قىزمەت ءتۇرى بار عوي, بۇلاردىكى دە سونداي. ەلدىڭ ءار بۇرىشىنان قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ادامدار قوڭىراۋ شالعاندا, قانداي كومەك بەرىلۋى ءتيىس ەكەنىن انىقتاپ, جان-جاققا, مىسالى, جەدەل جاردەمگە, پوليتسياعا نەمەسە ءورت سوندىرۋشىلەرگە شۇعىل ءبولىپ وتىرادى. سول جەردە قىزمەتكەرلەردىڭ 90 پايىزى قولارباعا تاڭىلعان ازاماتتار. مۇگەدەك ادامدار ومىردەن ءتۇڭىلىپ, جۇمىسسىز ءارى قولداۋسىز, وت باسى, وشاق قاسىنا تاڭىلىپ قالماسىن دەپ ارمەنيا ەلىنىڭ ىسكە اسىرىپ جاتقان وسىنداي جاقسى جوباسى بار ەكەن. ولاردى جۇمىسقا الىپ كەلەتىن ارنايى اۆتوبۋستار دا بار. عيماراتتىڭ ىشىندە, اسحاناسىندا ولاردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋىنا بارلىق جاعداي جاسالعان.
ءبىز ولاردىڭ ەڭبەككە دەگەن قۇلشىنىسىن, جايدارى ءجۇزىن انىق كوردىك. ءتىپتى ۇجىمدا ورتاق ءىس-شارالار وتكىزەدى ەكەن. وزدەرىنىڭ اراسىندا قۇرىلعان كوركەمونەرپازدار توبى دا بار. وسىنداي جوبالاردى ءبىزدىڭ ەلدە دە ءتيىمدى ىسكە اسىرساق, ونىڭ ناتيجەسى مول بولاتىنى ءسوزسىز.
ستاتيستيكا دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, جىل سايىن ەلىمىزدە 450 مىڭداي ادام جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلەدى ەكەن. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە ەلىمىزگە جىل سايىن كورشى ەلدەردەن 1 ميلليونعا جۋىق ادام كەلىپ جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى. وزىمىزدە جۇمىسسىز جۇرگەن ازاماتتاردى شەتەلدىكتەر اتقارىپ جۇرگەن جۇمىستارعا تارتساق, ءتيىمدى بولماي ما. وسى جاعىن ۇيىمداستىرۋدا كەمشىلىكتەر بار سياقتى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى جانىندا ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋعا قاتىستى بارلىق ماسەلەنى كەشەندى تۇردە شەشەتىن جانە جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىن رەتتەپ وتىراتىن ارنايى ءبىر مەكەمە قۇرىلسا ءجون بولار ەدى.
جالپى, ەڭبەك مينيسترلىگى ءوز الدىنا جەكە شاڭىراق كوتەرىپ, بولەك شىقسا, ال وڭىرلەردە وبلىس, اۋدان اكىمدەرىنىڭ ءبىر ورىنباسارى, سول سەكىلدى اۋىلدىق دەڭگەيدە جاۋاپتى ءبىر ادام حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىمەن تۇراقتى تۇردە, كۇندەلىكتى اينالىسىپ وتىرسا, جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى وڭ شەشىمىن تابار ەدى. ءتىپتى وبلىستار رەيتينگىسىندە جۇمىسسىزدىقتىڭ قانشالىقتى ازايتىلعانى, قانشا ادامنىڭ جۇمىسقا ورنالاستىرىلعانى باستى كورسەتكىش رەتىندە قارالسا, وتە ورىندى. ويتكەنى بۇل ءبىزدىڭ قوعامداعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ باستى جولى بولىپ تابىلادى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, باقۋات تۇرمىستىڭ كىلتى – ەڭبەكتە. سوندىقتان ءبىزدىڭ ۇكىمەت, مۇددەلى مينيسترلىكتەر مەن بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەر ەلباسىنىڭ «ەڭبەك» باعدارلاماسىندا بەلگىلەنگەن تاپسىرمالاردى ءتيىستى دەڭگەيدە ىسكە اسىرىپ, پرەزيدەنت العا قويعان مىندەتتەردى دەر كەزىندە ورىنداسا, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ جانە ەڭبەك ادامىنا لايىقتى جالاقى تولەۋ ماسەلەسىن ۇدايى نازاردا ۇستاسا, بۇعان ساياسي جانە قوعامدىق ۇيىمدار دا اتسالىسسا, «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەمەكشى, كوزدەلگەن ماقساتقا قول جەتىپ, تاۋەلسىز جۇرتىمىزدىڭ كوشى ىلگەرى باساتىنى انىق.
وسى ماقالانىڭ نۇكتەسىن قويار تۇستا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتىپ, وندا ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدا جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ 2017 - 2021 جىلدارعا ارنالعان «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قارالىپ, ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا اۋقىمدى, ناقتى تاپسىرمالار بەرىلىپتى. وسى وتىرىستان كەيىن, «بىتەر ءىستىڭ باسىنا, جاقسى كەلەر قاسىنا», دەمەكشى, جوعارىدا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ دە وڭ شەشىمى تابىلىپ قالار دەپ ويلايمىز جانە سەنىمدەمىز!
ەرسۇلتان بەكتۇرعانوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, Nur Otan پارتياسىنىڭ مۇشەسى
