قازىرگى ساۋلەتتى ەلوردامىزدىڭ ءىزاشارىنىڭ ءبىرى بولعان, قيلى زاماندا قازاقتىڭ اسقاق ايبارىنا اينالعان بىرەگەي ءارى شەجىرەلى شاھار تۇركىستان – قازاقستاننىڭ تالايعى تاريحىن بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىمەن ۇزبەي بايلانىستىرىپ كەلە جاتقان قۇتتى مەكەن, باياندى قونىس. ول ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ تاريحي كونتەكستە تۇيىسكەن كيەلى مەكەنى رەتىندە ەڭسەمىزدى بيىكتەتىپ, اۋىز تولتىرىپ ايتار تاقىرىپتىڭ التىن ارقاۋى بولۋعا لايىق.
جالپى, تۇركىستاندى قايتا تۇلەتۋ يدەياسىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدان باستاپ كوتەرىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا دەن قويعان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ەكەنىن اتاپ ايتۋ ادىلەتتى بولماق. سونىڭ ايشىقتى ءبىر ايعاعى – تۇركىستاندا 1991 جىلى ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اشىلۋى. ول ءۇشىن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ابىروي-بەدەلى ارقاسىندا تۇركيادان قوماقتى قارجى تارتىلدى.
ۇلى اقىن, عۇلاما ويشىل قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ اتىن يەلەنگەن وقۋ ورنى – تۇركى الەمىندەگى تۇڭعىش حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت. ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا ەلباسى: «كەلەشەكتە بۇل تۇركى حالىقتارىنا ورتاق وقۋ ورنىنا اينالادى. تۇركىستاندى وسى ۋنيۆەرسيتەت وركەنيەت بيىگىنە كوتەرۋگە ءتيىستى» دەگەن ۇلكەن مىندەت جۇكتەگەن ەدى. سونىڭ اينىماي ورىندالىپ كەلە جاتقانىن قازىردەن-اق كورىپ وتىرمىز. بۇگىندە تۇركىستان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ 2018 جىلعى 19 ماۋسىمدا قول قويعان جارلىعى نەگىزىندە وبلىس ورتالىعى مارتەبەسىنە يە بولىپ, ءوسىپ-وركەندەۋ ۇستىندە. اتالعان كۇننەن باستاپ تۇتاس ولكەنىڭ جاڭا تاريحى باستالدى.
بايتاق مەكەن بايانى
تۇركىستان – مىڭجىلدىق وركەنيەتتەردىڭ تورابى بولعان, تاريحي كەزەڭدەردىڭ شەجىرەسىن جيناقتاعان, سان ۇلت پەن ۇلىستىڭ ۇيىتقىسىنا اينالعان بايتاق شاھار. ارحەولوگيالىق قازبالار مەن ءتۇرلى مادەني قاباتتاردى اقتارعاندا تابىلعان, ساق-عۇن داۋىرىنەن باستاپ, وعىز-قىپشاق زامانىنا دەيىنگى ارالىققا تيەسىلى تالاسسىز جادىگەرلەر, وسىنى راستايدى.
ەلباسى 2000 جىلى قازاندا تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعىنا ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسيادا جاساعان بايانداماسىندا: «تۇركىستان – ۇلتتىق بوستاندىعىمىز بەن ەلدىگىمىزدىڭ اق ورداسى. قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگىن دۇنيەگە اكەلگەن التىن بەسىك ءارى ونى كەمەلدەندىرگەن ونەگەلى مەكتەپ», دەگەن تۇجىرىم جاساعان بولاتىن.
جالپى, تۇركىلىك ۇعىمنىڭ جۇگىن ارقالاعان تۇركىستان شاھارى – ەرتە ءداۋىر, ورتا عاسىر جانە جاڭا زامان تاريحىندا ەرەكشە ورنى بار, ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ۇزىلمەگەن جەر. ونى وبلىس ورتالىعى ەتىپ بەكىتكەندە ەلباسى ناقتى شەشىمگە كەلمەس بۇرىن بىرقاتار ماسەلەنى وي تەزىنە, اقىل تارازىسىنا سالعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.
الدىمەن قالانىڭ ىلگەرى زامانداعى جانە قازىرگى داۋىردەگى ءمان-ماڭىزى تاريحي, ساياسي, مادەني ەكونوميكالىق, ينفراقۇرىلىمدىق تۇرعىدان زەردەلەندى. بۇل ارادا كورشىلەس تۋىس تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق تاريحى تۇيىسەتىنى, سوعان وراي ەتنوسارالىق جانە مەملەكەتارالىق بايلانىستار سالماعى ارتا تۇسەتىنى دە ەسكەرىلدى.
تۇركىستاننىڭ تاريحى جانە ونىڭ بۇگىنگى گەوگرافيالىق شارتتارى اينالاداعى كورشىلەرىمىزبەن ءوزارا قارىم-قاتىناسىمىزدى ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 1992 جىلى تۇركىستانعا وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ ساپارمەن كەلگەندە ايتقان مىنا ءسوزىن باعدار ەتۋگە ابدەن بولادى: «سوناۋ الىس زامانداردىڭ وزىندە دە ءبىزدىڭ بابالارىمىز تاريحتىڭ شەشۋشى كەزەڭدەرى مەن سىن ساعاتتارىندا وسى ارادا باس قوسىپ, بولاشاق جونىندە وسى ارادا پاتۋالاسقان. كۇللى شىعىس الەۋمەتى يمانداي ۇيتىن ۇلى عيماراتتىڭ ىشىندە ايتىلعان سەرت پەن ۋادەگە بولاتتاي بەرىك بولعان. سول داستۇردەن اينىماۋ – ءبىزدىڭ دە پارىزىمىز. ويتكەنى ءبىزدىڭ موينىمىزعا تاعى دا زاماناۋي زاڭعار جۇك ارتىلىپ وتىر. بىلەككە بىلەك, جۇرەككە جۇرەك, تىلەككە تىلەك قوسا بىلسەك, سوندا عانا الدا تۇرعان سىن بەلەستەن ابىرويلى وتە الامىز».
تۇركىستان ولكەسىنىڭ اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق سيپاتى ونىڭ حالىقارالىق اۋقىمداعى ساياسات, ەكونوميكا, مادەنيەت, ءتىل, ءدىن ماسەلەلەرى بويىنشا مۇددەلەر شارپىسقان ۋاقىتتا ۇنەمى شەكارالىق مەجە بولعانىنان كورىنەدى. ول ۇلى جىبەك جولى ارقىلى ءبىر جاعىنان قىتاي مەن ەۋروپانى جالعاستىرىپ جاتسا, ەكىنشى جاعىنان ورتالىق ازيا مەن ۇلى دالانى بايلانىستىرادى. وعىز-قىپشاق, قاراحان, حورەزمشاح, شىڭعىسحان, التىن وردا كەزەڭدەرى, ودان بەرگى جوشى, شاعاتاي ۇلىستارى, ءامىر تەمىر مەن قازاق حاندىعى داۋىرلەرىندەگى ساياسي, مادەني, ءدىني, ەكونوميكالىق احۋال ايماقتا ءبىر-بىرىمەن ساباقتاسا ءوربىدى. وتىرار قالاسى بۇرىنعى قۋاتىنان ايىرىلا باستاعان تۇستا ونىڭ ايماقتىق بەدەلى مەن ساياسي-مادەني سالماعى تۇركىستان شاھارىنا ويىسىپ, اراداعى رۋحاني ساباقتاستىق وتىرارلىق ۇستاز ارىستان باب پەن ونىڭ شاكىرتى احمەت ياساۋي اراسىندا جالعاستى. تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ جالپىتۇركىلىك ماڭىزى ارتا ءتۇستى. «شەجىرەلى ولكە مۇسىلماندار ءۇشىن دە قاسيەتتى بولىپ سانالادى. ەل ىشىندە «مەدينەدە – مۇحاممەد, تۇركىستاندا – قوجا احمەت» دەگەن قاناتتى ءسوز ايتىلادى», دەگەن ەلباسى پىكىرى ايماقتىڭ وسىناۋ ءبىر عانا قىرىن ايشىقتايتىن ايعاقتى ءسوز.
پاتشالىق رەسەي زامانىندا «تۇركىستان» يمپەريا قۇرامىنداعى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتىڭ اتاۋى بولىپ, باعزىدان تۇركى حالىقتارى مەكەندەپ كەلە جاتقان ورتالىق ازيا ءوڭىرىن قامتىدى. ويشىلدارىمىزدىڭ «قازاقتىڭ ءتۇپ اتاسى – باتىر تۇرىك», «ارعى اتام – ەر تۇرىك, ءبىز – قازاق ەلىمىز» سەكىلدى تۇجىرىمدارعا تابان تىرەۋى تەگىن ەمەس. وكىنىشكە قاراي, بولشەۆيكتىك ساياسات تۇركىلىك تانىمنىڭ تامىرىنا اياۋسىز بالتا شاپتى. تۇركى بىرلىگىن ءسوز ەتىپ, تۇركىستان اۆتونومياسىن قۇرماقشى بولعان ارىستار قۋعىنعا ۇشىراپ, جاپا شەكتى. تۇركىستاندى وبلىس ورتالىعىنا اۋىستىرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعاندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ: «جيىرماسىنشى عاسىردا قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتتارىنىڭ ەل مۇددەسى ءۇشىن جۇرگىزگەن ساياسي كۇرەسى دە تۇركىستان اتاۋىمەن تىعىز بايلانىستى بولعانىن بىلەمىز», دەۋى تاريحتىڭ سول ءبىر تالايلى تۇسىن مەڭزەگەنى ەدى.
تاريح ساحناسىندا از عانا ۋاقىت بوي كورسەتكەن تۇركىستان اۆتونومدى كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ عۇمىرى, وكىنىشكە قاراي ۇزاققا بارماي 1924 جىلى ء«بولىپ ال دا, بيلەي بەر» ساياساتىنىڭ قۇربانى بولدى. ءسويتىپ عاسىرلار بويى تۇركىستان ولكەسىندە قاناتتاسا تىرشىلىك ەتىپ كەلە جاتقان باۋىرلاس, ءتىلى جاقىن, تاعدىرى ۇقساس, تاريحى ورتاق, تىلەگى ءبىر قازاق, وزبەك, قاراقالپاق, قىرعىز, تۇرىكمەن حالىقتارىنىڭ اراسىنا سىنا قاعىلدى. ءتىپتى ءاۋ باستا بىردەي دىبىستالىپ, جالعىز ماعىنانى بىلدىرگەن «تۇركى» جانە «تۇرىك» سوزدەرىن ءبىر-بىرىنەن اجىراتا قارايتىن جاعدايعا جەتتىك. وسىنىڭ قولايسىز زاردابىن ءالى كۇنگە دەيىن كورىپ كەلەمىز.
ەلدىكتىڭ التىن تۇعىرى
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ سوناۋ 1991 جىلدىڭ وزىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق ينتەگراتسياسىن ىسكە اسىرۋ يدەياسىن ۇسىنعاندا وڭىردەگى ەكونوميكالىق مۇددەلەردىڭ, مادەني-تاريحي تامىرلاردىڭ جاقىندىعىن, ءتىلدىڭ, ءدىننىڭ, ءتىپتى ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ دە, سىرتقى قاتەرلەردىڭ دە ورتاق ەكەندىگىن ەسكەرىپ, بايىرعى بىرلىگىمىزدىڭ زاماناۋي جاڭا ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋدى ماقسات ەتكەن ەدى.
كەڭەس وداعى كەزىندە قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت اتقارعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ازىرەت سۇلتان كەسەنەسىنە ارنايى بارىپ, جاعدايىمەن تانىسادى. سودان بەرى بۇل قالاعا دەگەن ىقىلاسى كەمىمەي, ونىڭ بولاشاق تاعدىرى جونىندە ءاردايىم تەرەڭ تولعانىپ كەلگەنىنە جانىندا جۇرگەن ۇزەڭگىلەس سەرىكتەرىنىڭ ءبارى كۋا.
ەلباسى تۇركىستان قالاسىنىڭ ۇلتتىق, وڭىرلىك جانە جاھاندىق اۋقىمداعى بەدەلى مەن ماڭىزىن ارتتىراتىن شەشىمدەر مەن شارالارعا قولداۋ كورسەتۋدى ۇدايى نازاردا ۇستاپ وتىردى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا تۇركياعا بارعان ساپارىندا سول ەلدىڭ باسشىلارىن شاقىرىپ, تۇركىستانعا ءوزى ەرتىپ بارىپ ءجۇردى. وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆپەن كەزدەسىپ, «تۇركىستان مەموراندۋمىنا» قول قويعان 1992 جىلى ەلباسىنىڭ: «بۇدان بىلاي تۇركى حالىقتارى باسشىلارىمەن كيەلى تۇركىستاندا كەزدەسىپ تۇراتىن بولامىز», دەگەن پىكىرى بىرلىكتىڭ باستى ماسەلە ەكەنىن بىلدىرگەن ءباتۋالى تۇجىرىم بولاتىن.
ەشقاشان ءسوزى مەن ءىسى الشاق بولىپ كورمەگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن ءار جىلدارى تۇركىستان شاھارىنا باۋىرلاس تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتەرى تۇرعىت ءوزال, سۇلەيمەن دەميرەل, احمەت سەزەر, ابدۋللا گۇل, رەجەپ ەردوعان ارنايى كەلىپ, ياساۋي مازارىنىڭ باسىندا دۇعا وقىدى. بۇل – تۇركىنىڭ قاراشاڭىراعىن ۇستاپ قالعان قازاق توپىراعىنا دەگەن رياسىز كوڭىلدىڭ, شەكسىز قۇرمەتتىڭ بەلگىسى.
سول كەزەڭدە ەلباسى, ماقالامىزدىڭ باسىندا ايتىلعانداي, قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىن سالدىردى. سونىمەن قاتار تۇرىك اعايىندارمەن تىزە قوسىپ, ولاردىڭ قاراجاتىنا ياساۋي كەسەنەسىنە جوندەۋ جۇرگىزىپ, قابىرعاسى دىمدانىپ, بۇزىلۋ الدىندا تۇرعان قاستەرلى جادىگەردى جاڭعىرتۋ, ىرگەسىن نىعايتۋ مۇمكىندىگى تۋدى.
سونىمەن قاتار نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ارالاسۋىمەن تۇركىستاندى تۇلەتۋگە تىكەلەي سەپتىگىن تيگىزگەن تومەندەگىدەي ىلكىمدى ىستەر اتقارىلعانىن اتاپ وتكەن ءجون:
2000 جىلى تۇركىستان قالاسىنىڭ يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتاپ وتىلگەن مەرەيتويى سالتاناتىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ كوپشىلىك الدىندا مازمۇندى بايانداما جاسادى.
2002 جىلى تۇركىستاندا وتكەن دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ ءىى قۇرىلتايى دا ەلىمىزدىڭ ومىرىندەگى ايتۋلى وقيعاعا اينالدى.
2009 جىلى ازەربايجاننىڭ ناحچىۆان قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنىڭ سامميتىندە ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن تۇركى اكادەمياسى قۇرىلىپ, تۇركىستاننىڭ اتالعان ەلدەر تاريحىنداعى ورنىن زەردەلەۋ تاپسىرىلدى. بۇگىندە اتالعان اكادەميا قازاقستاننىڭ استاناسىندا تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
2015 جىلى ياساۋي كەسەنەسى يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇراسىنىڭ تىزبەسىنە ەنگىزىلدى. 2016 جىلى وسى حالىقارالىق ۇيىم دەڭگەيىندە قوجا احمەت ياساۋي جىلى اتالىپ ءوتتى.
مۇنىڭ ءبارى تۇگەل تۇركىنىڭ قادىرمەندى تۇلعاسىنا اينالعان, تاياۋدا ازەربايجاننىڭ استاناسى باكۋدە وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى مارتەبەسىن العان ەلباسىمىزدىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن بىرلەسىپ اتقارىلعان ۇلكەن شارۋالار ەدى.
ىزگى مۇراتتار ءىلىمى
تۇركىستان – ايگىلى جەرلەسىمىز احمەت ءياساۋيدىڭ ءىلىمى ارقىلى يسلام ءدىنىن داستۇرمەن استاستىرىپ, ونىڭ بايتاق ولكەگە تارالۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان قاسيەتتى مەكەن. وسى قالادا عۇلاما ويشىل كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق جالپى تۇركى الەمىنىڭ, ياعني ۇلى تۇركىستاننىڭ رۋحاني ۇستازى رەتىندە تانىلدى.
بۇل تۋرالى ەلباسى ءوزىنىڭ «تاريح تولقىنىندا» اتتى كىتابىندا بىلاي دەپ جازدى: «تۇركىلەردىڭ تۇڭعىش سوپىسى – قوجا احمەت ياساۋي 1093 جىلى تۋعان. ول ورتالىق ازياداعى, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا دا, بارلىق تۇركى حالىقتارىنا ۇلتتىق رۋحاني ءىلىم جۇيەسىن ورنەكتەپ بەردى. ناق وسى ياساۋي ءىلىمى ارقىلى يسلام قازاقتاردىڭ رۋحاني ءومىر سالتىنا اينالدى دا, كەيىنگى سەگىز عاسىردىڭ ءون بويىندا سولاردى جەبەپ كەلدى. قازاق حاندىعى مەن قازاق حالقى قۇرىلعاندا, سولاردىڭ باستاۋ-بۇلاعىندا وسى ءىلىم تۇردى. ءياساۋيدىڭ ۇستازى ارىستان بابتىڭ وتىرارداعى كەسەنەسى مەن قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تۇركىستانداعى كەسەنەسى – قازاقتاردىڭ ۇلتتىق رۋحانياتىنىڭ اسا ماڭىزدى ورتالىقتارى».
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «عاسىرلار توعىسىندا», «سىندارلى ون جىل» اتتى كىتاپتارىندا دا دانىشپان بابامىز ءياساۋيدىڭ ءىلىمى تۋرالى تولعامدارى ۇسىنىلعان.
بۇعان قوسا ەلباسىمىزدىڭ قاسيەتتى شاھارعا ءار ساپارى جاقسى جاڭالىعىمەن ەستە قالدى.
ماسەلەن, تۇركىستانعا 2010 جىلدىڭ 26 مامىرىنداعى جاساعان ساپارى كەزىندە ول قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى كەزدەسۋگە جينالعان جاستاردىڭ الدىندا ۇلى بابا مۇراسىن وقىپ-ۇيرەنۋ جانە ونىڭ ءمانى جونىندە ءسوز قوزعادى. ءسويتىپ ياساۋيتانۋدىڭ, ونىڭ مۇراسىن يگەرۋ سالاسىنىڭ جاڭا بەلەسكە كوتەرىلۋىنە العىشارت جاسالدى.
ال 2011 جىلى ناۋرىزدا تۇركىستاندا زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن جۇزدەسكەندە ەلباسى ويشىل دانا بابامىزدى رۋحانياتىمىزدىڭ اسىل تىرەگىنە بالاپ, «قازاق دالاسىنىڭ كونفۋتسيى» دەپ باعالاعان ەدى. ەلوردامىزداعى ەڭسەلى مەشىت عيماراتىنىڭ «ازىرەت سۇلتان» اتالۋى دا سوندىقتان.
تاريح تەرەڭىنە ۇڭىلسەك, قازاق حاندىعى 1598 جىلدان باستاپ تۇركىستان شاھارىنا ورداسىن تىگىپ, ءحVىىى عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن بۇل ولكەدە اۋەلى ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم, ودان كەيىن سالقام جاڭگىر, باتىر, تاۋكە, ابىلقايىر, قايىپ, بولات, ابىلمامبەت, ابىلاي حاندار بيلىك ەتكەنى بەلگىلى. بۇل ايگىلى حاندار مەن قازاقتىڭ كوپتەگەن يگى جاقسىلارىنا ازىرەت سۇلتان جانىنان توپىراق بۇيىردى. ەلباسى «تاريح تولقىنىندا» كىتابىندا بۇعان دا توقتالا كەلىپ, تومەندەگىدەي تۇجىرىمدى وي ايتادى: «قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ نىسانىنا اينالىپ, كەيىنگى ۋاقىتتا جالپىۇلتتىق زيارات-قورىم (پانتەون) قىزمەتىن اتقاردى. قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىنىڭ مۇردەلەرى وسى جەردە ساقتاۋلى. سوندىقتان وسىناۋ تاماشا ەسكەرتكىشتى قالپىنا كەلتىرىپ, باس بىرىكتىرەر ورتاق كىندىككە بۇكىل ۇلتتىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىرعانىمىز دۇرىس».
سوزىمەن عانا ەمەس, ناقتى نۇسقاۋ بەرىپ, يگى ىستەرگە ۇيىتقى بولعان تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ازىرەت سۇلتان كەسەنەسىنە دەگەن قامقورلىعى ارقاسىندا كونە شاھاردىڭ شىنايى شەجىرەسىن ايقىنداۋ باعىتىندا اتقارىلعان ەڭبەكتەردىڭ ءوزى ءبىر توبە. سونىڭ ناتيجەسىندە ياساۋي كەسەنەسىنە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اعىلىپ, زيارات ەتۋشىلەر قاتارى جىلدان-جىلعا كوبەيىپ كەلەدى.
كيەلى شاھار كەلەشەگى
تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى اسا ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋ ىسىندە الدىن الا بايىپتى بولجام جاساپ, الىستان ويلايتىن ايرىقشا قاسيەتىنىڭ بار ەكەنى ءبىزدى تالاي رەت ءتانتى ەتكەن بولاتىن. تۇركىستان قالاسىن وبلىس ورتالىعىنا اينالدىرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى 19 جىل بۇرىن ايتقان ءسوزى – سونىڭ ناقتى ءبىر دالەلى.
اتاپ ايتقاندا, ەلباسى تۇركىستان قالاسىنىڭ 1500 جىلدىعىنا ارنالعان عىلىمي كونفەرەنتسيادا جاساعان بايانداماسىندا: «تۇركىستاندى وبلىس ورتالىعى جاسايمىز. بۇل توي – تۇركىستاندى ورتالىققا اينالدىرۋدىڭ باسى», دەگەن ەدى. سول ايتقانى بۇگىندە اقيقاتقا اينالىپ, بۇلجىماي ورىندالعانى بارشاعا بەلگىلى.
بۇعان قوسا, اتالعان شارا شىمكەنت شاھارىنىڭ تۇرعىن حالقىنىڭ سانى 1 ميلليوننان اساتىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالاعا اينالىپ, تىنىسى اشىلۋىنا, جاڭاشا ءوسىپ-وركەندەۋىنە جاعداي جاساعانى انىق.
كوز جەتپەستى كوزدەيتىن كورەگەن ەلباسى وبلىس ورتالىعىن اۋىستىرعان بەتتە بىردەن ەكى بىردەي ماڭىزدى قۇجاتقا – تۇركىستان قالاسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنا جانە «Turkistan» ارناۋلى ەكونوميكالىق ايماعىن قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. سوعان سايكەس, قالانى دامىتۋدىڭ ماقسات-مىندەتتەرى, باسىمدىقتارى مەن جۇزەگە اسىرۋ جولدارى پىسىقتالىپ, اۋقىمدى شارالار قولعا الىنا باستادى.
بۇگىندە اكىمشىلىك عيماراتتاردى, تۇرعىن ۇيلەردى, الەۋمەتتىك جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى قامتيتىن, تۇركىستاندا قولعا الىنعان جالپى قۇنى 275 ميلليارد تەڭگە كولەمىندەگى قىرۋار قارجى قاراستىرىلىپ, جۇزەگە اسىرىلماق 150 قۇرىلىس جوباسىنىڭ 102-ءسى – بيىلعى جىلدىڭ ەنشىسىندە.
قازىردىڭ وزىندە قالانىڭ اجارىن اشا تۇسەر جاڭا نىساندار – وبلىس اكىمدىگىنىڭ عيماراتى, مەديا ورتالىق, «نۇر-سۇلتان» الاڭى, وليمپيادا رەزەرۆى سپورت مەكتەبى, اۆتوۆوكزال اشىلعانىن, ءزاۋلىم شىعىس مونشاسى سالىنىپ جاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك.
تاريحي تۇركىستان شاھارى ءوز زامانىنداعى قالا قۇرىلىسى تەحنولوگياسىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىنە نەگىزدەلىپ سالىنعان, ورتاعاسىرلىق اراب-پارسى جانە تۇركىلىك ساۋلەت ونەرىنىڭ جەتىستىكتەرىن بويىنا جيناقتاعان قونىس بولعان. ەندەشە, قالانىڭ كەلەشەكتەگى ارحيتەكتۋرالىق كەلبەتىن قالىپتاستىرعاندا, ءسوز جوق, تاريحي ساباقتاستىقتان باس تارتۋعا بولمايدى. باتىستىڭ پوستمودەرندىك اشەكەيلەرىنىڭ تۇركىلىك ءداستۇرلى ايشىقتارمەن ۇيلەسىم تاپقانى ابزال. بۇل رەتتە ەلباسىنىڭ قۇرىلىس زاتتارىنىڭ ءبارىن سىرتتان تاسىمالداي بەرمەي, ساۋراننىڭ ساز بالشىعىن ۇقساتا پايدالانعان باياعىنىڭ شەبەرلەرىنەن ونەگە الىپ, وتاندىق ونىمدەردى كادەگە جاراتا ءبىلۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتۋى ورىندى.
تاريحي ەسكەرتكىشتەردى رەستاۆراتسيالاۋداعى تۇيتكىلدەردى جۇيەلى ءارى تۇبەگەيلى شەشۋ, كونەدەن كەلە جاتقان ۇلتتىق قولونەرىمىزدى كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ, شەبەرلىك قۇپيالارى مەن قولونەر تەحنولوگيالارىن ساقتاۋ, نىعايتۋ جانە جاڭعىرتۋ ءۇشىن تۇركىستاندا بىلىكتى شەبەرلەردىڭ باسىن قوساتىن, تاجىريبەسىن تاراتاتىن « ۇلى جىبەك جولىنىڭ ۇلتتىق ءداستۇرلى قولونەر ورتالىعىن» اشۋ ماسەلەسىنىڭ قولعا الىنعانى دا – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ نۇسقاۋى.
«ەلباسىنىڭ: «تاريحى تەرەڭ تۇركىستاننىڭ تۋريزم ءۇشىن دە ماڭىزدىلىعى ەرەكشە. قالانىڭ توعىز جولدىڭ تورابىندا ورنالاسۋى سىرتقى تۋريستەر مەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن وتە قولايلى» دەپ بايلام جاساۋى قازىردەن قولعا الىنىپ جاتقان تالاي ىلكىمدى ىستەرگە تۇرتكى بولدى. ماسەلەن, ءوڭىردىڭ تۇرعىندارىن, كيەلى قالانىڭ قوناقتارىن قولايلى كولىك ينفراقۇرىلىمىمەن لايىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تۇركىستان حالىقارالىق اۋەجايى قۇرىلىسىنىڭ ساپالى جۇرگىزىلۋىنە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى باسا ءمان بەرىپ وتىر.
سونىمەن قاتار 2018 جىلى اقمولا وبلىسىنداعى تۋريستىك نىساندارعا بارعان كەزدە سويلەگەن سوزىندە ول: «تۇركىستاندى تەز ارادا دامىتامىز. وندا جاقسى تۋريستىك ورتالىق جاساۋ كەرەك. قازىردىڭ وزىندە تۋريستەر بارىپ جاتىر, 100 مىڭ تۋريست بولىپ قالدى. ولاردىڭ سانىن ءالى كوبەيتۋگە بولادى», دەپ, جاڭا وبلىس ورتالىعىنىڭ بولاشاعىن ۇدايى ويلاپ جۇرەتىنىن تاعى دا اڭعارتتى. مۇنىڭ ار جاعىندا كورشى وزبەكستاننىڭ تاشكەنت, بۇحارا, سامارقاند سياقتى تاريحي قالالارىمەن تۇركىستاندى تۋريستەر اعىنى ارقىلى بايلانىستىرۋدىڭ ەلارالىق دوستىققا دا, ءوزارا ءتيىمدى ەكونوميكالىق دامۋعا دا پايداسى ۇشان-تەڭىز ەكەنى جونىندەگى جاناشىر ويدىڭ جاتقانى بەلگىلى.
تۇركىستاننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى تەك قازاقستاننىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ, الەمدىك قوعامداستىق الدىنداعى بەدەلىن بيىكتەتىپ قانا قويماي, كۇللى تۇركى دۇنيەسىنىڭ ابىرويىن اسىرارى انىق.
وبلىس ورتالىعى كيەلى قالاعا كوشكەن سوڭ ەلباسى باياعى بابالار ۇلگىسىمەن «كونە تۇركىستان جاڭا قازاقستاننىڭ شىرايلى شاھارىنا اينالادى» دەگەن سوزدەردى تاسقا قاشاپ جازدىرىپ ەدى. سول كورەگەن بولجامنىڭ قازىردىڭ وزىندە جۇزەگە اسىپ, اقيقاتقا اينالا باستاعانىنا بارشا حالىق كۋا.
عۇلاما عاسىرلاردىڭ تەرەڭىنەن تامىر تارتقان تۇركىستان ءاربىر اتقان كۇننەن ءۇمىت كۇتىپ, ءار تاڭدى جاڭا جوسپارلارمەن قارسى الادى. ونىڭ كەلەشەگى كەمەل, ەرتەڭى ەڭسەلى بولاتىنىنا ءبىز كامىل سەنەمىز, ويتكەنى قاستەرلى قالانى جارقىن بولاشاققا باستاعان بۇگىنگى ۇلانعايىر وزگەرىستەردىڭ باسىندا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءوزى تۇر.
ماحمۇت قاسىمبەكوۆ,
قر تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى
