راسىندا عالىم اعامىزدىڭ جوعارىدا ايتقان پىكىرىمەن كەلىسپەۋ مۇمكىن ەمەس. كەشە عانا كۇنى باتقان كەڭەس ءداۋىرىنىڭ وزىندە قازاقتى ورىستاندىرۋ ساياساتى پاتشا كەزىندەگى «ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ بىرىگۋى» (سليانيە ناتسي ي نارودنوستەي) اتتى ۇراننىڭ ءوڭىن ءسال وزگەرتىپ «حالىقتار دوستىعى – ينتەرناتسيوناليزم» دەگەن جەلەۋمەن جالعاستىردى. مىسالى, 1926 جىلعى ساناقتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كەڭەس بيلىگى ورناعاندا وداق كولەمىندە 194 ۇلت پەن ۇلىس ءومىر سۇرگەن بولسا, وداق قۇلاعاندا سولاردىڭ تەڭ جارتىسى جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتىپتى. امان قالعانداردىڭ ءبىرى – قازاق.
دەسە دە, قازاقتى جويۋ ءۇشىن ۇلتىمىزدىڭ رۋحانياتىنا تىكەلەي جاسالعان قيانات قانشاما. مىسالى, ن.س.حرۋششەۆ بيلىككە كەلگەن سوڭ كىشى حالىقتاردىڭ ادەبيەت-ونەر سالاسىنداعى جات پيعىلدارمەن كۇرەسۋ جايىندا تاپسىرما بولدى. وسىنى ورىنداۋ ءۇشىن 1959 جىلى 15-19 ماۋسىمدا قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى قازاق ادەبيەتى ماسەلەلەرىنە ارنالعان عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىلىپ, ناتيجەسىندە قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ 100 تومعا جۋىق قۇندى تۋىندىلارى پارتيا شەشىمىمەن قوعامعا زياندى دەپ تانىلدى. بۇدان قۇتىلۋدىڭ جولى – قازاق رۋحانياتىنىڭ ءتۇپ-تامىرىن وزگەرتىپ, ەۋروپالىق مادەنيەتكە الماستىرۋ قاجەت دەگەن شەشىمگە كەلدى.
سونىڭ ىشىندە شىعارماشىلىق قاۋىمدى ۇلتتىق تانىم, تاريحي سانانى جاڭعىرتاتىن تاقىرىپقا سوقتىرماي, تەك قىزىل ءسوزدى كوپىرتىپ, كوركەم ادەبيەت جازۋعا جارىستىرىپ قويا بەردى. ونىمەن قويماي ارنايى ء(وندىرىس, اۋىل ەڭبەكشىلەرى, حالىقتار دوستىعى, ت.ب.) تاقىرىپ تاڭداپ بەرىپ, مول قالاماقى تولەپ, جازعان-سىزعان دۇنيەلەرىن قاتاڭ باقىلاپ وتىردى.
وسىلاي وتە مادەنيەتتى تۇردە باقىلاۋعا الىنعان ۇلتتىق قۇندىلىقتار اقىن-جازۋشىلاردىڭ تۋىندىلارىنان كورىنىس بەرگەن جاعدايدا, ولاردى ءبىرىنىڭ ۇستىنەن ءبىرى شاعىمدانۋعا, ياكي, دومالاق ارىز-حات ۇيىمداستىرۋعا جاعداي جاساپ, ادام ايتقىسىز ساتقىندىقتىڭ قازاق زيالىلارى اراسىندا قالىپتاسۋىنا وراي تۋعىزدى. جازۋشى بەكەجان تىلەگەنوۆ «تۇيىق ءومىردىڭ قۇپياسى» دەيتىن رومان-تولعاۋىندا: «كەڭەس زامانىندا قازاق حالقىنىڭ تاريحي ساناسىنا سەرپىن بەرگەن دۇنيە – ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ روماندارى ەدى. ونىڭ كىتابى شىققان سايىن ىلە-شالا ورتالىق كوميتەتكە جامانداپ كەلۋشىلەر دە كوبەيە تۇسەتىن. ول ادەيى ۇيىمداستىرىلاتىن» دەيدى.
مۇنداي كەلەڭسىز ءۇردىس كادر ماسەلەسىندە دە كورىنىس تاپتى. تۇلعانى تالانتىنا, قابىلەتىنە قاراپ ەمەس, ونىڭ پارتيالىعىنا, تىلالعىشتىعىنا قاراپ باعالاۋ ادەتى ورنادى. سوندىقتان جوعارى بيلىكتە ىسكەر, تالانتتى ادامنان گورى ورتاڭقول, جىلپوس, جاعىمپاز ادامدار تەز كوتەرىلدى. «وسىلاردىڭ تاربيەسى نەگىزىندە تۋعان جۇرتىنا جاتباۋىر جاڭا ءبىر ەتنوگرافيالىق توپ, بالكىم, مۇلدە جاڭا, باسقا ءبىر حالىق دۇنيەگە كەلەدى» دەپ جازادى قالامگەر مۇحتار ماعاۋين «ۇلتسىزدانۋ ۇرانى» دەيتىن تىڭ تۋىندىسىندا.
كەڭەس كەزىندەگى تاعى ءبىر كەلەڭسىز وقيعا. ەل باسقارۋعا دەتدومدا تاربيەلەنگەن ادامداردىڭ تارتىلۋى. بۇل ءتىپتى پاتشا اعزام زامانىندا جوسپارلانعان ەكەن. «بۇراتانا حالىقتاردى جويۋدىڭ جولى – اكە-شەشەسىز جەتىم بالالاردى پايدالانۋ» دەپتى پاتشالىق وتارلاۋشىلار. توڭكەرىستىڭ الدىندا جەتىسۋ ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى كولپاكوۆسكي قىرعىز-قازاقتىڭ جەتىمەكتەرىن جيناپ الىپ ىستىقكولدە جانە تاعى بىرنەشە جەردە مەكتەپتەر اشىپ, ورىس رۋحىندا تاربيەلەۋدى باستاعان بولاتىن. بۇل ساياسات كەڭەس وداعى ورناعان العاشقى جىلدارى قاتتى قارقىن الدى.
ناتيجەسىندە, جەتىم قالعان مىڭداعان بالالار مەن كەدەيدىڭ ۇرپاعىن اسپەتتەپ جۇزدەگەن دەتدومدار (جەتىمدەر ءۇيى) اشىپ, قازاق بالالارىن ورىسشا وقىتىپ, وزىنە قارسى تاربيەلەدى. البەتتە, كوپكە توپىراق شاشپايمىز, ولاردىڭ اراسىندا ۇلتىن ۇمىتپاي, حالقىنا قىزمەت ەتكەندەر دە كوپ.
دەتدومدا تاربيەلەنگەن بالا ۇكىمەتتىڭ ايرىقشا «جاقسى كورەتىن» تۇلعاسى بولىپ سانالدى. ءتىپتى وسىنداي تەكسىزدىك ماقتانىشقا اينالدى. دەتدوم بالالارى جاپپاي بيلىككە كەلدى. ۇلت رۋحانياتىنىڭ وسىنشاما قۇلدىراپ, كامپەسكەلەنۋىنە بۇل ادامداردىڭ قوسقان ۇلەسى ۇشان-تەڭىز. ءدال وسى وقيعا جايلى كەزىندە داڭعىل جازۋشى, ويشىل قالامگەر مۇحتار اۋەزوۆ: «...قازاقتىڭ جەتىم بالالارىن وقىتىپ «ىزگىلىك ارەكەتكە» پايدالانۋ ەتەك الدى...» دەپ كۇرسىنە جازىپتى.
