قوعام • 30 قازان، 2019

اباي جولىنداعى ءبىلىم بەكەتتەرى

231 رەتكورسەتىلدى

حاكىم اباي قارا سوزىندە: «تەگىندە ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل، عىلىم، ار، مىنەز دەگەن نارسەمەن وزادى»، دەگەندەي، تاريح تورىندە تۇرعان جاڭا عاسىر اقىل-ويدىڭ ءداۋىرى. ال بۇگىنگىدەي وسكەلەڭ زاماندا ءبىلىم مەن عىلىم، تەحنولوگياسىز مەملەكەتتىڭ، ۇلت­تىڭ جانە جەكە تۇلعانىڭ العا جىلجۋى مۇمكىن ەمەس. بۇگىندە وتاندىق ءبىلىم سالاسىنىڭ الدىندا بيىك مۇراتتار مەن ۇلكەن ماقساتتار تۇر.

اباي ەلىندەگى ءبىلىم، عىلىمنىڭ، مادەنيەتتىڭ ورتالىعى شاكارىم ۋني­ۆەرسيتەتىنە بيىل 85 جىل تولىپ وتىر. 1934 جىلى ىرگەتاسى قا­لانعان ءبىلىم ورداسى بۇگىندە ەلىمىزدەگى ىرگەلى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ال­عاشقى جىلدارىندا سەمەيدەگى جەر­گىلىكتى مادەني ينفراقۇرىلىم نەگىزى بولعان بەلگىلى ءتورت وقۋ ورنىنىڭ بىرى­گۋىمەن شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى قۇ­رىلدى. وزىندىك مول شەجىرەسى، قالىپ­تاسقان باي ءداستۇرى بار. 

شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى اباي­دىڭ «تولىق ادام» ءفالساپاسىنىڭ نەگىزىندە وڭىردەگى ءبىلىم، عى­لىم، ما­دەنيەت ەكو­جۇيەسىن تۇراقتان­دىرىپ وتىرعان ءبىلىم ورداسى. ء«بىلىم ەكوجۇيەسى» – ۇجدان تازالىعى مەن جال­پى ادامزات ءۇشىن جاق­سى وي ويلاۋىنان باستالادى.

جاڭا زاماندا وڭىرلىك جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ميسسياسى قانداي؟ ءبىز­دىڭ ويىمىزشا، ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باستى ءۇش ميسسياسى بار:

بىرىنشىدەن، ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باستى ميسسياسى – اعارتۋشىلىق. جاھاندىق دامۋ كونۆەيەرىنە كىرۋ كەزىندە ادام­نىڭ ءوزىن ءوزى باعالاۋ يندەكسى تومەن­دەيدى. يندەكستىڭ تومەندەۋى ادامنىڭ قانداي دا ءبىر قيىندىقتاردى شەشۋ جولىن ىزدەمەي، بىرەۋگە كىنا ارتىپ، ماسەلەنى شەشۋدى ويلاي الماۋى­نان كورىنەدى. ءوزىن ءوزى باعالاۋ ين­دەكسى – مادەنيەت، ءبىلىم مەن ءومىر ءسۇرۋ داعدىلارى ارقىلى كورىنەتىن حالىق­تىڭ كۇندەلىكتى ومىرگە جانە بو­لاشاققا دەگەن كوزقاراسى. با­عالاۋ يندەكسىن اعار­تۋشىلىق ار­قىلى عانا كوتەرۋگە بولادى.

ۋنيۆەرسيتەت – سالماقتى قوع­ام­نىڭ ويىن جينايتىن «ينتەللەكت سۋبستانساسى» قىزمەتىن ات­قارۋى كەرەك. ال ونىڭ جولدارى­ قانداي؟ جاستارعا جول بەرە وتى­رىپ، ۇلكەندەردىڭ ومىر­لىك تاجى­ريبەلەرى مەن قوعام دامۋىن ىل­گەرىلەتەتىن «ۇلكەن بۋىن ۋني­ۆەر­­­سيتەتىن» قۇرۋدامىز. «ۇلكەن بۋىن» ۇلكەن­دەردى وقىتۋى كەرەك. مۇن­داي تاجىريبە ەۋروپادا بار. سول تاجى­ريبەنى قولدانىپ وتىرمىز.

ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ وزەكتى ماق­سات­تارىنىڭ ءبىرى – شاكارىمنىڭ «ۇج­­دان ءفال­ساپاسىنا» نەگىزدەلگەن ار ءبىلى­مىن جاس­تار بويىنا ءسىڭىرۋ. پرەزي­دەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ: «ساياساتتاعى ۇجدان مەن سايا­سي ۇجداندىلىق اراسىنداعى باي­قالمايتىن شەكارا قايدا بولادى؟» دەگەن ريتوريكالىق ساۋالى جاس­تارى­مىزدىڭ قانداي سالانى يگەر­سە دە ۇج­دانى بيىك بولۋى كەرەك دەگەندى بىل­دىرەدى. بۇل ولاردىڭ شەكارانى باي­قاۋىنا، سەزىنۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.

بيىل ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە كور­پو­­راتيۆتىك ءداستۇر كىرگىزدىك. ستۋ­دەنت­­تەرگە دانىشپان اقىننىڭ ء«ۇش انىق» فالساپالىق تراكتاتى تاراتىلىپ، 4 جىل ىشىندە ولاردىڭ وقىپ-تۇسىنۋلەرىنە بار­لىق مۇمكىنشىلىكتى جاساپ وتىرمىز. ەگەر جىلىنا 2 مىڭ تۇلەك ۋنيۆەرسيتەتتەن تۇلەپ ۇشادى دەسەك، وندا جىل سايىن ۇجدان ىلىمىمەن قارۋلانعان ورەسى بيىك
2 مىڭ مامان قوعامعا ادامگەرشىلىكتىڭ جوعارى دەڭ­گەيىن ءسىڭىرۋ قىزمەتىنە كىرىسەدى دەپ ايتا الامىز.

ەكىنشى ميسسيامىز – ءبىلىم جا­رىعىن شاشۋ. قوعامدى بيىك پاراساتتىلىق پەن مادەنيەتكە تاربيەلەۋ ءبىلىم ارقىلى كەلەدى. مامانداردى دايىنداۋ­دا ولار­دىڭ العان بىلىمدەرىن قولدانا بىلۋگە ۇي­رەتۋ ماڭىزدى. ومىردەگى ءار جاع­­داياتقا ساي بيىك ادامي كوز­قاراستى سىڭىرگەن جاس قانا ءوز ما­مان­دىعىنىڭ مايتالمانى بولا الادى. قولدانبالى ءبىلىم مەن عى­لىم ءار ازاماتتىڭ ءومىر بويى وقۋ پرينتسيپىنە نەگىزدەلەتىنىن بو­لاشاق جاس مامان ءتۇسىنۋى كەرەك. ءومىر بويى وقۋ جۇيەسىن تۇسىنگەن ما­ماندار ءوزىن ءوزى جەتىلدىرىپ، زامان كوشىمەن بىرگە جۇرەدى. زامان جاڭالىقتارىن بويلارىنا ءسىڭىرىپ، قوعام دامۋى ءۇشىن ءتيىمدى قولدانا الاتىن بولادى.

الەمگە تانىمال گارۆارد ۋني­ۆەر­سيتەتى باسقا ءبىر ايماققا كوش­سە ءوزىنىڭ وسى كۇنگى الەۋەتىن جو­عال­­تادى. ول قازىرگى تۇرعان اۋما­­عىن­دا عا­نا گارۆارد بولا الادى. سەبە­بى بىتىر­گەن تۇلەكتى قابىلدايتىن ەكو­نومي­­كالىق ين­فراقۇرىلىم قاجەت. ونسىز قانداي وقۋ ورنىن بىتىرگەن مامان بولسا دا، ءوز ءبىلىمىن تولىق پايدالانا المايدى. ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ تۇرعان جەرىنىڭ قوعامدىق-الەۋمەتتىك جاعدايى مەن ەكونوميكاسى ما­ڭىزدى. مۇنى «گارۆارد زاڭى» دەپ اتاۋعا بولادى. شاكارىم ۋني­ۆەرسيتەتى دە تۇرعان ورنىنا بايلانىستى شاعىن ورتا بيزنەسكە مامان دايىندايتىن «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتى». 

ءۇشىنشى – الەۋمەتتىك ميسسيا. ۋني­ۆەرسيتەت جەرگىلىكتى قوعامدىق-الەۋ­مەتتىك ورتانىڭ جاعدايىمەن ەتەنە ءومىر سۇرەدى. سەمەي قالاسى­نىڭ جاعدايى قان­داي بولسا، ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ جاعدايى سوعان پارا-پار بولادى. قالا حالقىنىڭ تۇر­مىس-تىرشىلىگى جاقسارسا، ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ دە الەۋەتى ارتادى.

شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىندە 2019 جىل­­دىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ «الەۋ­مەتتىك ۋنيۆەرسيتەت» جوباسى قولعا الىنىپ وتىر. كوپ بالالى جانە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالا تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلاردىڭ ءار بالاسىنا 20 مىڭ تەڭگە كولە­مىندە جاردەماقى تولەنىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار ونەردە، سپورتتا جوعارى جەتىستىكتەرگە قول جەت­كىزگەن جاستارعا ۋنيۆەرسيتەت گرانتى تاعايىندالادى. بۇل گرانت جىل سايىن 40-50 ستۋدەنتكە بەرىلەدى.

تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج قىز­مەت­كەر­لەرگە 15 پاتەر قولدانىسقا بە­رىلدى. ەگەر دە ۋنيۆەرسيتەت قىز­مەت­كەر­لەرىنىڭ بالا­لارى اقىلى بولىمدە وقىسا، 1 بالاعا 50 پايىز جەڭىلدىك جاسالادى، ال ەكى بالاسى وقىسا، ەكىنشىسىن تەگىن وقىتۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. بۇل الەۋ­مەتتىك جوبا الداعى ۋاقىتتاردا دا ءوز جالعاسىن تابادى دەگەن سەنىمدەمىز.

اباي زامانىنان جالعاسىپ كەلە جاتقان حالقىمىزدا جاقسى ءبىر ءداستۇر بار. ول – ىسكەر، زيالى ازا­ماتتاردىڭ رۋحانياتقا، تالاپتى جاستارعا قولداۋ كورسەتۋى. تاريحقا قاراپ وتىرساق، اباي زامانىندا قازاق اراسىندا ۇلت­قا جاناشىرلىق تانىتقان مەتسەناتتار بول­عان. ماسەلەن، 1918 جىلى سەمەيدە جارىق كورگەن «اباي» جۋرنالىنا قاراجان ۇكىباەۆ قار­جىلاي كومەك جاساعان. قازاق ورتاسىنا مامانيا مەك­تەبىمەن تانىلعان جەتى­سۋلىق ما­مانوۆتار اۋلەتى بىلىمگە، مادە­نيەتكە ۇدايى قول­داۋ كورسەتىپ وتىرعان ەكەن. اق­سۋات وڭىرىندەگى تانا مىرزانىڭ اعار­تۋشىلىق جولىنداعى قىزمەتى ءوز الدىنا ۇلكەن ءبىر اڭگىمە.

مىنە، وسى ءداستۇر بۇگىندە ءوز جال­­عاسىن تابۋدا. بەلگىلى فيلوسوف عا­لىم، اكادەميك  عاريفوللا ەسىم­نىڭ باس­تاماسىمەن ۇلىلار مەكەنى اتان­عان جيدەبايعا باراتىن كۇرە جول­دىڭ بويىنداعى كۇشىكباي باتىر بۇلاعىنىڭ باسىندا ءبىرشاما يگى­ل­ىكتى ءىس اتقارىلۋدا. مۇحتار اۋە­زوۆتىڭ «قورعانسىزدىڭ كۇنى» اڭ­گىمە­سىندەگى عازيزانىڭ باسىنا بەلگى تاس قويىپ، كۇشىكباي بە­كە­تىنىڭ باسىندا «ابايتانۋ» زالىن اشتى. ۇلى­لار مەكەنىنە بارا جاتقان جولاۋشىلار، شەتەلدىك تۋريس­تەر بەكەت كىتاپ­حاناسىنداعى اباي، شاكارىم ەڭبەك­تەرىمەن تولى­عىراق تانىسىپ، ءوز ساپار­­لارىن جالعاستىرادى. «مەنىڭ جولىم – اباي جولى» دەپ جۇرگەن قو­­عام قايراتكەرى وسىنداي ءوزىنىڭ عيب­راتتى ىسىمەن كوپكە ونەگەلى جول كور­سەتىپ وتىر.

الەمگە تانىمال تۇلعا داۋلەت تۇر­لىحانوۆ پەن كاسىپكەر-مەتسەنات قاي­رات تۇرلىحانوۆتار ستۋدەنت-ماتەماتيكتەر اراسىندا انالا­رى، ۇلا­عاتتى ۇستاز ءمارزيا ايتبايقى­زى­نىڭ اتىن­داعى وليمپيادا ۇيىم­داستىرىپ، 15 ستۋدەنتكە اتاۋلى ستي­پەنديانى تاعايىن­دادى.

تانىمال جۋرناليست، قوعام قاي­راتكەرى بەرىك ءۋالي ءوزىنىڭ تۋعان جەرى وي­شىلىك اۋىلىنداعى مەكتەپكە زاماناۋي تەحنيكالارمەن جابدىقتالعان ەكى سىنىپتى تارتۋ ەتتى. بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇر­گەن ۇلتجاندى ازاماتتىڭ جاس­­تارعا جاساعان قامقورلىعى دەپ بىلەمىز.

«اباي جولى» – ۇلكەن فالساپا­لىق ۇعىم. ابايدىڭ يدەال بولمىسى بۇكىل ادامزاتقا ۇلگى. ال ونىڭ جولى – ادامزاتتىڭ جولى بو­لۋى زاڭدىلىق. اباي تۇلعاسى – جول كورسەتۋشى، ماقسا­تىڭدى ايقىن­داۋشى، قيىن كەزدە دەم بەرۋ­شى، سا­نانى جاڭعىرتۋشى.

اباي دۇنيەتانىمىن وزەك ەتكەن سانا تازالىعى مەن ءتاڭىرىنىڭ بەرگەن اقىل سىيىن دۇرىس پايدالانۋ ءبىلىمدى ادامنىڭ ء«تان ساۋلىعىن» قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان ء«تان ساۋلىعى» مىقتى قوعامگەر تۇلعالار تاربيەلەۋ باستى ۇستانىم بولۋى كەرەك.

«وتانى ءبىردىڭ – تىلەگى ءبىر، جۇرەگى ءبىر» دەيدى ەلباسى. اباي ايت­قانداي «اقىلعا بىرلىك» قا­نا ادام­زات قوعامىن الدىعا جەتە­لەيدى.

ءبىلىم مەن عىلىمعا قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى قالىپتاساتىن مادەني الەۋەت تۇعىرى بەرىك بولادى. سەبەبى ول ادام­داردىڭ ەڭ ال­دىمەن ار ءبىلىمىن يگەرۋى ارقى­لى قا­لىپتاسادى.

شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نە­گىزگى ميسسياسى – وڭىردەگى ء«بىلىم سۋبستانسا­سىن» ءبىر جەرگە شو­عىر­لاندىرۋ جانە جوعارى ينتەللەكتىلى ماماندار دا­يىنداۋ.

 

مەيىر ەسكەندىروۆ،

شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

 

سەمەي

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 20

رۋحانيات • كەشە

ءحالىڭ قالاي، قوستاناي؟

ايماقتار • كەشە

«يوكەريتتەن» جەڭىلدى

حوككەي • كەشە

ونلاين-وقىرمان

تەحنولوگيا • كەشە

سۋ باسۋ قاۋپى جوق

قوعام • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار