اباي ەلىندەگى ءبىلىم, عىلىمنىڭ, مادەنيەتتىڭ ورتالىعى شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنە بيىل 85 جىل تولىپ وتىر. 1934 جىلى ىرگەتاسى قالانعان ءبىلىم ورداسى بۇگىندە ەلىمىزدەگى ىرگەلى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا سەمەيدەگى جەرگىلىكتى مادەني ينفراقۇرىلىم نەگىزى بولعان بەلگىلى ءتورت وقۋ ورنىنىڭ بىرىگۋىمەن شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلدى. وزىندىك مول شەجىرەسى, قالىپتاسقان باي ءداستۇرى بار.
شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى ابايدىڭ «تولىق ادام» ءفالساپاسىنىڭ نەگىزىندە وڭىردەگى ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت ەكوجۇيەسىن تۇراقتاندىرىپ وتىرعان ءبىلىم ورداسى. ء«بىلىم ەكوجۇيەسى» – ۇجدان تازالىعى مەن جالپى ادامزات ءۇشىن جاقسى وي ويلاۋىنان باستالادى.
جاڭا زاماندا وڭىرلىك جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ميسسياسى قانداي؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باستى ءۇش ميسسياسى بار:
بىرىنشىدەن, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ باستى ميسسياسى – اعارتۋشىلىق. جاھاندىق دامۋ كونۆەيەرىنە كىرۋ كەزىندە ادامنىڭ ءوزىن ءوزى باعالاۋ يندەكسى تومەندەيدى. يندەكستىڭ تومەندەۋى ادامنىڭ قانداي دا ءبىر قيىندىقتاردى شەشۋ جولىن ىزدەمەي, بىرەۋگە كىنا ارتىپ, ماسەلەنى شەشۋدى ويلاي الماۋىنان كورىنەدى. ءوزىن ءوزى باعالاۋ يندەكسى – مادەنيەت, ءبىلىم مەن ءومىر ءسۇرۋ داعدىلارى ارقىلى كورىنەتىن حالىقتىڭ كۇندەلىكتى ومىرگە جانە بولاشاققا دەگەن كوزقاراسى. باعالاۋ يندەكسىن اعارتۋشىلىق ارقىلى عانا كوتەرۋگە بولادى.
ۋنيۆەرسيتەت – سالماقتى قوعامنىڭ ويىن جينايتىن «ينتەللەكت سۋبستانساسى» قىزمەتىن اتقارۋى كەرەك. ال ونىڭ جولدارى قانداي؟ جاستارعا جول بەرە وتىرىپ, ۇلكەندەردىڭ ومىرلىك تاجىريبەلەرى مەن قوعام دامۋىن ىلگەرىلەتەتىن «ۇلكەن بۋىن ۋنيۆەرسيتەتىن» قۇرۋدامىز. «ۇلكەن بۋىن» ۇلكەندەردى وقىتۋى كەرەك. مۇنداي تاجىريبە ەۋروپادا بار. سول تاجىريبەنى قولدانىپ وتىرمىز.
ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ وزەكتى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – شاكارىمنىڭ «ۇجدان ءفالساپاسىنا» نەگىزدەلگەن ار ءبىلىمىن جاستار بويىنا ءسىڭىرۋ. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ: «ساياساتتاعى ۇجدان مەن ساياسي ۇجداندىلىق اراسىنداعى بايقالمايتىن شەكارا قايدا بولادى؟» دەگەن ريتوريكالىق ساۋالى جاستارىمىزدىڭ قانداي سالانى يگەرسە دە ۇجدانى بيىك بولۋى كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل ولاردىڭ شەكارانى بايقاۋىنا, سەزىنۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
بيىل ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە كورپوراتيۆتىك ءداستۇر كىرگىزدىك. ستۋدەنتتەرگە دانىشپان اقىننىڭ ء«ۇش انىق» فالساپالىق تراكتاتى تاراتىلىپ, 4 جىل ىشىندە ولاردىڭ وقىپ-تۇسىنۋلەرىنە بارلىق مۇمكىنشىلىكتى جاساپ وتىرمىز. ەگەر جىلىنا 2 مىڭ تۇلەك ۋنيۆەرسيتەتتەن تۇلەپ ۇشادى دەسەك, وندا جىل سايىن ۇجدان ىلىمىمەن قارۋلانعان ورەسى بيىك
2 مىڭ مامان قوعامعا ادامگەرشىلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىن ءسىڭىرۋ قىزمەتىنە كىرىسەدى دەپ ايتا الامىز.
ەكىنشى ميسسيامىز – ءبىلىم جارىعىن شاشۋ. قوعامدى بيىك پاراساتتىلىق پەن مادەنيەتكە تاربيەلەۋ ءبىلىم ارقىلى كەلەدى. مامانداردى دايىنداۋدا ولاردىڭ العان بىلىمدەرىن قولدانا بىلۋگە ۇيرەتۋ ماڭىزدى. ومىردەگى ءار جاعداياتقا ساي بيىك ادامي كوزقاراستى سىڭىرگەن جاس قانا ءوز ماماندىعىنىڭ مايتالمانى بولا الادى. قولدانبالى ءبىلىم مەن عىلىم ءار ازاماتتىڭ ءومىر بويى وقۋ پرينتسيپىنە نەگىزدەلەتىنىن بولاشاق جاس مامان ءتۇسىنۋى كەرەك. ءومىر بويى وقۋ جۇيەسىن تۇسىنگەن ماماندار ءوزىن ءوزى جەتىلدىرىپ, زامان كوشىمەن بىرگە جۇرەدى. زامان جاڭالىقتارىن بويلارىنا ءسىڭىرىپ, قوعام دامۋى ءۇشىن ءتيىمدى قولدانا الاتىن بولادى.
الەمگە تانىمال گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتى باسقا ءبىر ايماققا كوشسە ءوزىنىڭ وسى كۇنگى الەۋەتىن جوعالتادى. ول قازىرگى تۇرعان اۋماعىندا عانا گارۆارد بولا الادى. سەبەبى بىتىرگەن تۇلەكتى قابىلدايتىن ەكونوميكالىق ينفراقۇرىلىم قاجەت. ونسىز قانداي وقۋ ورنىن بىتىرگەن مامان بولسا دا, ءوز ءبىلىمىن تولىق پايدالانا المايدى. ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ تۇرعان جەرىنىڭ قوعامدىق-الەۋمەتتىك جاعدايى مەن ەكونوميكاسى ماڭىزدى. مۇنى «گارۆارد زاڭى» دەپ اتاۋعا بولادى. شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى دە تۇرعان ورنىنا بايلانىستى شاعىن ورتا بيزنەسكە مامان دايىندايتىن «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتى».
ءۇشىنشى – الەۋمەتتىك ميسسيا. ۋنيۆەرسيتەت جەرگىلىكتى قوعامدىق-الەۋمەتتىك ورتانىڭ جاعدايىمەن ەتەنە ءومىر سۇرەدى. سەمەي قالاسىنىڭ جاعدايى قانداي بولسا, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاعدايى سوعان پارا-پار بولادى. قالا حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى جاقسارسا, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ دە الەۋەتى ارتادى.
شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىندە 2019 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ «الەۋمەتتىك ۋنيۆەرسيتەت» جوباسى قولعا الىنىپ وتىر. كوپ بالالى جانە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالا تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلاردىڭ ءار بالاسىنا 20 مىڭ تەڭگە كولەمىندە جاردەماقى تولەنىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار ونەردە, سپورتتا جوعارى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن جاستارعا ۋنيۆەرسيتەت گرانتى تاعايىندالادى. بۇل گرانت جىل سايىن 40-50 ستۋدەنتكە بەرىلەدى.
تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج قىزمەتكەرلەرگە 15 پاتەر قولدانىسقا بەرىلدى. ەگەر دە ۋنيۆەرسيتەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ بالالارى اقىلى بولىمدە وقىسا, 1 بالاعا 50 پايىز جەڭىلدىك جاسالادى, ال ەكى بالاسى وقىسا, ەكىنشىسىن تەگىن وقىتۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. بۇل الەۋمەتتىك جوبا الداعى ۋاقىتتاردا دا ءوز جالعاسىن تابادى دەگەن سەنىمدەمىز.
اباي زامانىنان جالعاسىپ كەلە جاتقان حالقىمىزدا جاقسى ءبىر ءداستۇر بار. ول – ىسكەر, زيالى ازاماتتاردىڭ رۋحانياتقا, تالاپتى جاستارعا قولداۋ كورسەتۋى. تاريحقا قاراپ وتىرساق, اباي زامانىندا قازاق اراسىندا ۇلتقا جاناشىرلىق تانىتقان مەتسەناتتار بولعان. ماسەلەن, 1918 جىلى سەمەيدە جارىق كورگەن «اباي» جۋرنالىنا قاراجان ۇكىباەۆ قارجىلاي كومەك جاساعان. قازاق ورتاسىنا مامانيا مەكتەبىمەن تانىلعان جەتىسۋلىق مامانوۆتار اۋلەتى بىلىمگە, مادەنيەتكە ۇدايى قولداۋ كورسەتىپ وتىرعان ەكەن. اقسۋات وڭىرىندەگى تانا مىرزانىڭ اعارتۋشىلىق جولىنداعى قىزمەتى ءوز الدىنا ۇلكەن ءبىر اڭگىمە.
مىنە, وسى ءداستۇر بۇگىندە ءوز جالعاسىن تابۋدا. بەلگىلى فيلوسوف عالىم, اكادەميك عاريفوللا ەسىمنىڭ باستاماسىمەن ۇلىلار مەكەنى اتانعان جيدەبايعا باراتىن كۇرە جولدىڭ بويىنداعى كۇشىكباي باتىر بۇلاعىنىڭ باسىندا ءبىرشاما يگىلىكتى ءىس اتقارىلۋدا. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «قورعانسىزدىڭ كۇنى» اڭگىمەسىندەگى عازيزانىڭ باسىنا بەلگى تاس قويىپ, كۇشىكباي بەكەتىنىڭ باسىندا «ابايتانۋ» زالىن اشتى. ۇلىلار مەكەنىنە بارا جاتقان جولاۋشىلار, شەتەلدىك تۋريستەر بەكەت كىتاپحاناسىنداعى اباي, شاكارىم ەڭبەكتەرىمەن تولىعىراق تانىسىپ, ءوز ساپارلارىن جالعاستىرادى. «مەنىڭ جولىم – اباي جولى» دەپ جۇرگەن قوعام قايراتكەرى وسىنداي ءوزىنىڭ عيبراتتى ىسىمەن كوپكە ونەگەلى جول كورسەتىپ وتىر.
الەمگە تانىمال تۇلعا داۋلەت تۇرلىحانوۆ پەن كاسىپكەر-مەتسەنات قايرات تۇرلىحانوۆتار ستۋدەنت-ماتەماتيكتەر اراسىندا انالارى, ۇلاعاتتى ۇستاز ءمارزيا ايتبايقىزىنىڭ اتىنداعى وليمپيادا ۇيىمداستىرىپ, 15 ستۋدەنتكە اتاۋلى ستيپەنديانى تاعايىندادى.
تانىمال جۋرناليست, قوعام قايراتكەرى بەرىك ءۋالي ءوزىنىڭ تۋعان جەرى ويشىلىك اۋىلىنداعى مەكتەپكە زاماناۋي تەحنيكالارمەن جابدىقتالعان ەكى سىنىپتى تارتۋ ەتتى. بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەن ۇلتجاندى ازاماتتىڭ جاستارعا جاساعان قامقورلىعى دەپ بىلەمىز.
«اباي جولى» – ۇلكەن فالساپالىق ۇعىم. ابايدىڭ يدەال بولمىسى بۇكىل ادامزاتقا ۇلگى. ال ونىڭ جولى – ادامزاتتىڭ جولى بولۋى زاڭدىلىق. اباي تۇلعاسى – جول كورسەتۋشى, ماقساتىڭدى ايقىنداۋشى, قيىن كەزدە دەم بەرۋشى, سانانى جاڭعىرتۋشى.
اباي دۇنيەتانىمىن وزەك ەتكەن سانا تازالىعى مەن ءتاڭىرىنىڭ بەرگەن اقىل سىيىن دۇرىس پايدالانۋ ءبىلىمدى ادامنىڭ ء«تان ساۋلىعىن» قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان ء«تان ساۋلىعى» مىقتى قوعامگەر تۇلعالار تاربيەلەۋ باستى ۇستانىم بولۋى كەرەك.
«وتانى ءبىردىڭ – تىلەگى ءبىر, جۇرەگى ءبىر» دەيدى ەلباسى. اباي ايتقانداي «اقىلعا بىرلىك» قانا ادامزات قوعامىن الدىعا جەتەلەيدى.
ءبىلىم مەن عىلىمعا قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى قالىپتاساتىن مادەني الەۋەت تۇعىرى بەرىك بولادى. سەبەبى ول ادامداردىڭ ەڭ الدىمەن ار ءبىلىمىن يگەرۋى ارقىلى قالىپتاسادى.
شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نەگىزگى ميسسياسى – وڭىردەگى ء«بىلىم سۋبستانساسىن» ءبىر جەرگە شوعىرلاندىرۋ جانە جوعارى ينتەللەكتىلى ماماندار دايىنداۋ.
مەيىر ەسكەندىروۆ,
شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
سەمەي
