جاقىندا ەلىمىزدىڭ ءبىر تەلەارناسى «ەلىمىزدە اناۋ-مىناۋ مەرەكەدەن ەش كەم تۇسپەيتىن اس بەرۋ ءراسىمى سانگە اينالىپ بارادى. جۇرت ك ۇلىپ كەتەدى دەپ, دۇنيەدەن وتكەن ادامدى جەرلەۋدەن كەيىن جۇزدەگەن ادامعا اس بەرىلەدى, شاپان, تاقيا, ورامال, تاراتىلادى. جالپى, كىسىسى ولگەن قارالى ءۇيدىڭ وسىنشالىق دەڭگەيدە شاشىلىپ, شابىلۋى دۇرىس پا؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ «شابىلعانى» بار. بىلاي قاراعاندا, «شاشىلىپ», «شابىلۋعا» باسىمدىق بەرە وتىرىپ, ادامدى ۇنەمشىلدىككە شاقىراتىن ءتارىزدى كورىنەدى تەلەارنانىڭ ساراپتاماسىندا. الايدا, «اس بەرۋ ءراسىمى سانگە اينالىپ بارادى» دەگەنىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ اس بەرۋ ءراسىمى بايىرعى زاماننان بار ەمەس پە.
اس بەرۋ اتا-بابا ءداستۇرىن ۇلىقتايتىن قازاقپەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان عۇرىپ. اقاننىڭ قۇلاگەرى مەرت بولاتىن ساعىنايدىڭ اسىندا 500 اق ءۇي تىگىلىپ, وعان 500 بۇحار كىلەمى ىلىنگەن. قوناقتارعا سىيلاۋعا 500 بۇحار شاپانى اكەلىنىپ, اسقا 20 مىڭ قوي, 100 جىلقى سويىلىپتى. ال 1860 جىلى ەردەن ساندىباي ۇلىنا اس بەرىلگەندە 500 ءۇي تىگىلىپ, 160 جىلقى, 200 قوي سويىلعان. ات جارىستىڭ باس بايگەسى 100 جىلقى بولعان. 1861 جىلى بايداۋلەت قۇلبەك ۇلىنا بەرىلگەن استا باس بايگەگە 100 جىلقى, 100 قوي, 1 اق وتاۋ, 10 تۇيە تىگىلگەن. سونداي-اق قۇنانبايدىڭ اكەسى وسكەنبايدىڭ اسى دا بۇكىل ەل اراسىندا اڭىزعا اينالعان.
قۇنانباي دەمەكشى, «اباي جولىندا» بوجەيدىڭ اسى تۋرالى دا ايتىلادى ەمەس پە. وسى بوجەي اسىن وتكىزۋگە ابايدىڭ ءوزى 15 ۇلكەن جىلقى, 5 تايدىڭ ەتىن, 40 سابا قىمىز دايىنداپ, قوناق كۇتىسەدى. بۇل دا ىسىراپشىلدىق پا؟ ەلدىكتى تانىتۋ, ۇلكەن شارۋانى كوپ بولىپ اتقارىسۋ كۇنا ما ەكەن؟ ەلدىڭ بىرلىگىن, ىرىلىگىن, قوناقجايلىعىن, باۋىرمالدىعىن كورسەتكەن وسىنداي اس بەرۋدى, القالى جيىندى «سانگە اينالدى» دەپ تۇقىرتۋعا بولا ما؟
باقيلىق بولعان كىسىنىڭ جەتىسىن, قىرقىن, جىلدىق اسىن بەرۋ شاريعاتتا جوق دەپ, حالىقتىڭ اراسىنا ەكىۇشتى پىكىر تاراتىپ, ءارى-ءسارى كۇيگە ءتۇسىرىپ جاتقاندار دا بار. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ جانىنداعى رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق تۇسىندىرمە توبىنىڭ مۇشەسى, تەولوگ ارمان قۋانىشباەۆتىڭ پىكىرىنشە, قايتىس بولعان ادامنىڭ جەتىسىن, قىرقىن, جىلىن وتكىزۋ شاريعاتتا بەلگىلەنبەگەن. «انانى دا, مىنانى دا جاقتاۋ ەمەس ماقسات. بۇل جەردە شاريعاتتىڭ ۇكىمى. راسىندا دا قىرقى, جىلى دەپ بەلگىلەنبەگەن. ول شاريعاتىمىزدا جوق نارسە» – دەيدى تەولوگ. شاريعاتتا جوق بولسا, ءبىزدىڭ جاساپ جاتقانىمىز دۇرىس ەمەس پە دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى عوي وسىدان كەيىن. ال بۇعان جاۋاپتى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ءوزى شىعارعان ء«دىن مەن ءداستۇر» اتتى كىتاپتان(11-بەت) تاپتىق.
«مۇسىلمان شاريعاتىندا ادامداردىڭ ەركىنە قالدىرعان مۋباح ياكي ەرىكتى ىستەرى بار. مىسالى, تويلاردى, مەيرامداردى وتكىزۋ جولدارى, سالت-جورالعىلارى ءاربىر حالىقتا اركەلكى. ولاردىڭ ءبارىن شاريعاتقا ساي كەلمەيدى دەپ ايتۋعا بولمايدى» دەلىنگەن كىتاپتا. ولاي بولسا, قايتىس بولعان كىسىنىڭ جەتىسىن, قىرقىن, جىلىن بەرۋ شاريعاتتا جوق بولعانىمەن, «مۋباح ياكي ەرىكتى ىستەرى» قاتارىنان دەپ قابىلداۋعا ابدەن بولادى ەمەس پە.
جوعارىدا ايتىلعان «تويلاردى, مەيرامداردى وتكىزۋ جولدارى, سالت-جورالعىلارى» كىتاپتا ءارى قاراي ء«اربىر مۇسىلمان حالقىنىڭ عۇلامالارىنىڭ كوز الدىندا ءارى ولاردىڭ قۇپتاۋىمەن سان عاسىرلاردان بەرى اتقارىلىپ كەلە جاتقان عۇرىپتار» دەپ ايتىلادى دا, ودان ءارى قاراي كىتاپتا تومەندەگىشە تۇبەگەيلى نۇكتەسى قويىلادى: «سونداي ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرگە, تىلدىك ەرەكشەلىكتەرگە قارسى شىعۋ, ولاردى ءدال ارابتاردىكىندەي ەتۋگە تىرىسۋ بارىپ تۇرعان ناداندىق». بۇدان ارتىق قانداي ناقتى دالەل كەرەك؟!
ەندەشە, عاسىرلاردان بەرى كەلە جاتقان بابالار جولىنان, ۇلتتىق داستۇردەن باس تارتىپ, اراب الەمىنىڭ ۇردىسىمەن, شاريعاتپەن ءومىر سۇرەمىز دەۋ قانشالىقتى ەلدىڭ كوركەيۋىنە, رۋحاني تۇتاستىعىنا اكەلەدى. ۇلت رۋحاني تۇرعىدان تۇتاس بولماعان تۇستا مەملەكەت وركەنيەتتى, داۋلەتتى ەلدەر قاتارىنا قوسىلا الا ما؟
ء«داستۇرلى دىنىنەن, ءدىلى مەن تىلىنەن, ادەت-عۇرپىنان اجىراعان ەلدىڭ بولاشاعى جوق» دەپ جازىلعان جوعارىدا ءبىز ءسوز ەتكەن كىتاپتا. ولاي بولسا, بولاشاعىمىزدى ويلايتىن بولساق, ءداستۇرلى تەمىرقازىعىمىز – ۇلتتىق ءداستۇرىمىزدى ۇلىقتاي بىلگەنىمىز ابزال.
